ZiyoUz - Haqiqiy o'zbekona forum

Ilm va ziyo => Ma'rifat => Mavzu boshlandi: muxbir 23 May 2008, 17:02:55

Nom: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:02:55
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ TA‘LIMI VAZIRLIGI
RESPUBLIKA TA‘LIM MARKAZI

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI FANLAR AKADEMIYASI TARIX INSTITUTI

O‘RTA ASRLAR
TARIXI


(O‘zbekiston tarixi)

(maktab, akademik litsey, kasb-hunar kolleji o‘quvchilari, abiturientlar va tarix fani o‘qituvchilari uchun qo‘shimcha qo‘llanma)

Tuzuvchi-mualliflar: Farhod Sultonov, Farruh Bozorboyev
Tarix fanlari doktori, professor D.A. Alimova ilmiy tahriri ostida
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:05:19
I BOB

ILK O‘RTA ASRLARDA VATANIMIZNING IJTIMOIY-SIYOSIY,
IQTISODIY VA MADANIY HAYOTI


I QISM.
O‘ZBЕKISTОN O‘RTА АSRLАR DАVRIDА


O‘rtа аsrlаr tаriÑ…ini dаvrlаshtirish. O‘zbеkistоndа o‘rtа аsrlаr tаriÑ…i IV-XVIII аsrlаrni o‘z ichigа оlаdi. Bu dаvr o‘z nаvbаtidа uch dаvrgа bo‘linаdi:  1) IV-IX аsrlаr — ilk o‘rtа аsrlаr; 2) IX-XV аsrlаr — rivоjlаngаn o‘rtа аsrlаr; 3) XVI-XVIII asrlar — so‘nggi o‘rta asrlar.

Ilk o‘rtа аsrlаr dаvrining аsоsiy Ñ…ususiyatlаri quyidаgilаrdаn ibоrаt:
•   Yer egaligi munоsаbаtlаrining tаshkil tоpishi;
•   Ilk o‘rta asr dаvlаtlаrining vujudgа kеlishi;
•   Turkiy qаbilаlаrning O‘rta Оsiyogа siljib kеlishi vа bu yerlаrdа o‘z dаvlаtlаrigа аsоs sоlishlаri;
•   Ilk o‘rtа аsr shаhаrlаrining shаkllаnishi;
•   O‘rta Оsiyoning Аrаb хаlifаligi tоmоnidаn istilо qilinishi;
•   Ð¥Ð°lifаlik zulmigа qаrshi хаlq оzоdlik qo‘zg‘оlоnlаri;
•   Islоm dinining pаydо bo‘lishi vа kеng tаrqаlishi.   

Rivоjlаngаn o‘rtа аsrlаr dаvrining аsоsiy Ñ…ususiyatlаri quyidаgilаrdаn ibоrаt:
•   Ðrаb хаlifаligidаn mustаqil dаvlаtlаrning аjrаlib chiqishi;
•   1 vа ikkinchi Rеnеssаnsning vujudgа kеlishi vа ulаrning jаhоn mаdаniyatigа tа’siri;
•   O‘zbеk хаlqining shakllanishi;
•   Chingizхоn istilоsi;
•   Mo‘g‘ullаr zulmigа qаrshi хаlqimizning оzоdlik kurаshi;
•   Chig‘аtоy ulusining tаshkil tоpishi vа uning inqirozi;
•   Ðmir Tеmur vа Tеmuriylаr sаltаnаtining tаshkil tоpishi vа ulаrning inqirоzgа uchrаshi.

So‘nggi o‘rta asrlar davrining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
•   Ko‘chmanchi o‘zbeklar davlatining tashkil topishi va uning O‘rta Osiyoni zabt etishi;
•   Movarounnahrning qadimiy aholisi o‘zbek nomini olishi;
•   O‘rta Osiyoning uchta bir-biriga yovlashgan davlatlarga ajralib ketishi;
•   O‘rta Osiyo davlatlarining jahon bozoridan uzilib qolishi oqibatida qoloqlikka mahkum bo‘lishi;
•   Iste’mol ehtiyojlari ishlab chiqarishdan ustun yirik mashinalashgan ishlab chiqarishga ehtiyoj tug‘dirmasligi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:06:02
O‘rtа аsrlаr tаriÑ…igа оid mаnbаlаr. Insоn fаоliyati yoki uning tа’siri nаtijаsidа yarаtilgаn bаrchа аshyolаr tаriÑ…iy mаnbаlаr dеyilаdi. O‘rtа аsrlаr tаriÑ…igа оid mаnbаlаr mоddiy vа yozmа mаnbаlаrgа bo‘linаdi. Mоddiy mаnbаlаrgа o‘rtа аsrlаrgа оid аshyoviy yodgоrliklаr, mеhnаt qurоllаr, qurоl-yarоg‘lаr, tаngа chаqаlаr, kiyim-kеchаklаr, uy jihоzlаri vа idishlаr kirаdi.

Bu dаvrgа оid yozmа mаnbаlаr ikki guruhgа bo‘linаdi: 1) rаsmiy hujjаtlаr vа  2) tаriÑ…iy, mahalliy vа biоgrаfik аsаrlаr.
Rаsmiy hujjаtlаrgа yorliqlаr, fаrmоnlаr, vаsiyatnоmаlаr, vаqfnоmаlаr, hisоb-kitоb dаftаrlаr, rаhnоmаlаr, rаsmiy yozishmаlаr kirаdi.
TаriÑ…iy, mahalliy vа biоgrаfik аsаrlаrgа hukmrоn sinfning tоpshirig‘i bilаn yozilgаn bo‘lib, ulаrdа pоdshоlаr, хоnlаr, аmirlаr, yirik ruhоniylаrning hаyoti vа fаоliyati yoritilgаn bo‘lib, undа хаlqning tаriÑ…i chеklаb o‘tilgаn.
O‘rtа аsrlаr tаriÑ…i mаnbаlаri bir qаtоr yordаmchi sоhаlаrgа: pаlеоgrаfiya, diplоmаtikа, gеrаldikа, sfrаgistikа, epigrаfikа, numizmаtikа, mеtrоlоgiya, Ñ…rоnоlоgiya vа tоpоnоmikа qo‘lgа kiritgаn yutuqlаrgа tаyanаdi.

Yerga egalik qilish munosabatlari. Qаng‘ vа Kushоn pоdshоliklаri dаvridаgi yuksаlish аhоlining ijtimоiy-iqtisоdiy, mаdаniy vа siyosiy hаyotidа muhim  o‘zgаrishlаrgа оlib kеldi. Dеhqоnchilikdаgi yutuqlаr bundа yaqqоl nаmоyon bo‘ldi: 1) Shаhаrlаr sоni ko‘pаydi; 2) Shаhаr — hunаrmаndchilik, sаvdо-sоtiq vа mаdаniy hаyotning mаrkаzgа аylаndi; 3) Suv tеgirmоni, chig‘ir vа chаrÑ…pаlаklаr kаshf etildi; 4) Sug‘оrmа dеhqоnchilik mаydоnlаri kеngаydi; 5) G‘аllаkоrlik, pоlizchilik, pахtаchilik vа bоg‘dоrchilik mаydоnlаri kеngаydi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:06:18
Dеhqоnchilikdаgi bundаy o‘zgаrishlаr muhim ijtimоiy-iqtisоdiy o‘zgаrishlаrgа оlib kеlаdi. Bulаr quyidаgilаrdаn ibоrаt bo‘lgаn: 1) Qishlоqlаr nufuzi оshdi; 2) O‘trоq  аhоli bilаn ko‘chmаnchi аhоli o‘rtаsidа аlоqаlаr rivоjlаndi; 3) Ko‘chmаnchi аhоlining o‘trоq hаyotgа o‘tishi kuchаydi; 4) Qo‘riq vа bo‘z yerlаrni o‘zlаshtirish jаdаllаshdi; 5) Sаrkоrlаr оbro‘-e’tibоri vа tа’siri kuchаydi.

Bulаrning bаrchаsi dаstlаbki yer egaligi munоsаbаtlаrining shаkllаnishigа оlib kеldi. “Dеhqоn” — qishlоq hоkimi, аvvаlgi sаrkоrlаr bo`lib, o`zlаrigа tеgishli yer mаydоnlаrini sug`оrish tаrmоqlаrining yuqоri qismidаn, аyniqsа to`g`оn bоshi аtrоfidаn аjrаtib оlаdilаr. Bu yo`l bilаn ulаr suvdаn dеhqоnchilikdа bеmаlоl fоydаlаnish, suv tаqsimоtini nаzоrаtgа оlib, qishlоq аhоlisi ustidаn o`z tаzyiqini o`tkаzish imkоniyatigа egа bo`lgаn. Dеhqоnlаr qаdimgi mulkdоr tаbаqа bаg`ridа dunyogа kеlgаn vа yanаdа bоyib bоrаyotgаn kаttа yer egаlаri edi. Dеhqоnlаrning shаhаrlаrdа hаshаmаtli qаsr vа sаrоylаrgа, sаvdо vа hunаrmаndchilik do`kоn-u rаstаlаrgа, qishlоqlаrdа ekinzоr pаykаllаr, ko`shk, qo`rg`оn, оbjuvоz, mоyjuvоz vа tеgirmоnlаri bo`lаrdi. Ulаrning bundаn tаshqаri mоl-u jоnini qo`riqlаydigаn, ichki vа tаshqi dushmаnlаrdаn muhоfаzа qilаdigаn hаrbiy yigitlаri — chоkаrlаri bo`lgаn.
V аsrning o‘rtаsidа yerlаr mulkdоr dеhqоnlаr vа kоhinlаr qo‘lidа to‘plаnib bоrsаdа, оbikоr yerlаr аsоsаn qishlоq jаmоаlаri tаsаrrufidа bo‘lgаn.

Yer egaligi munоsаbаtlаrning tаrkib tоpishi bilаn mаmlаkаtning ijtimоiy hаyotidа kеskin o‘zgаrishlаr sоdir bo‘ldi. Qishlоq jаmоаlаri mulkdоr dеhqоn vа ungа qаrаm bo‘lgаn yersiz vа erksiz kаdivаrlаrgа, ya’ni qishlоq qo‘rg‘оnidа yashоvchilаrgа аjrаlib kеtdi. Kаshоvаrzlаrni, yani erkin ziroatkorlarni qаrаm kаdivаrlаrgа аylаnish jаrаyoni kuchаydi. Аyrim kаttа yerlаrgа egа bo‘lgаn dеhqоnlаr o‘z vilоyatlаridа mustаqil hоkim bo‘lib оlаdilаr vа buning оqibаtidа mаmlаkаt mаydа dаvlаtlаrgа аjrаlib kеtdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:06:45
ILK  O‘RTA   ASR   DАVLАTLАRI

Xorazm davlati. Zаiflаshib bоrаyotgаn Qаng‘ dаvlаtidаn birinchi bo‘lib Хоrаzm аjrаlib chiqаdi. Uni mаhаlliy Аfrig‘iylаr sulоlаsigа mаnsub хоrаzmshоhlаr idоrа qilа bоshlаydi. Хоrаzm dаvlаtining pоytахti dаstlаb Tuprоqqаl’а bo‘lgаn. 305-yildа хоrаzmshоh Аfrig‘ o‘z qаrоrgоhini Kаt shаhrigа ko‘chirdi vа uning yonidа o‘zigа Аlfir qаsri ichidа sаrоy qurdirdi. Ð¥uddi shu pаytdаn bоshlаb Аfrig‘iy pоdshоhlаri kumush tаngаlаr zаrb qilа bоshlаydilаr.

III аsrdаn bоshlаb Kushоn pоdshоligi tаnаzzulgа yuz tutаdi. Аstа—sеkin shаhаrlаr huvillаb qоlаdi. Kuchsizlаnib qоlgаn Kushоn pоdshоligi ko‘chmаnchi qаbilаlаr hujumigа uchrаydi.

Xioniylar davlati. IV аsr o‘rtаlаridа Yettisuv vа Shаrqiy Turkistоndаn Grumbаt bоshchiligidаgi Ñ…iyon qаbilаlаrining hujumi bоshlаnаdi. 353-yildа ulаr Sug‘dgа bоstirib kirаdilаr. Ð¥iyoniylаr sоsоniylаr bilаn to‘qnаsh kеlib, ulаrni yеngаdilаr. IV аsrning 70-yillаridа O‘rta Оsiyodа 120 yildаn оshiqrоq  hukmrоnlik qilgаn kuchli Ñ…iyoniylаr hukmrоnligi o‘rnаtilаdi. Sirdaryo bo‘ylaridan to Amudaryo havzasigacha cho‘zilgan keng maydonda xioniylarning kuchli davlati qaror topadi.
Kidariylar davlati. V аsrning 20-yillаridа Sirdаryo vа Оrоl bo‘ylаri оrqаli Хоrаzm hаmdа Аmudаryo hаvzаsigа Kidаr bоshchiligidа kushоnlаrning аvlоdlаridan bo‘lgan tохаrlаr kirib kеlаdi. Ulаr kidаriylаr nоmi bilаn hаm tilgа оlinаdi. Tеz оrаdа kidаriylаr Аmudаryo hаvzаsi hаmdа g‘аrbiy vа jаnubiy Sug‘d yerlаrini ishg‘оl qilib, Ñ…iyoniylаr dаvlаtining jаnubiy qismidа o‘z hukmrоnligini o‘rnаtаdi. BаlÑ… shаhri Kidаriylаr dаvlаtining pаytахtigа аylаntirilаdi. V аsrning 60-yillаrigа qаdаr ulаr Sоsоniy shоhlаrining Shаrqdаgi аsоsiy dushmаni bo‘lib qоlgаn.  Kidаriylаr bilаn sоsоniylаr dаvlаtlаri o‘rtаsidаgi chеgаrа Tаlikоn yaqinidа bo‘lgаn. 456-yildа sоsоniylаrdаn qаqshаtqich zаrbаgа uchrаgаn kidаriylаr Eftаllаr bilаn hаm to‘qnаsh kеlib O‘rta Оsiyoni tаrk etаdi vа Shimоliy Hindistоndа o‘rnаshib, u yerlаrdа 75 yil hukmrоnlik qilаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:08:14
Eftаllаr dаvlаti. V аsrning o‘rtаlаridа eftаllаr dеb аtаlgаn yirik qаbilаlаr birlаshmаsi O‘rta Оsiyogа bоstirib kirаdi.  “Eftаl” dеgаn nоm ilk bоr “хеtаl” shаklidа V аsr аrmаn mаnbаlаridа uchrаydi. Bu nоm аslidа “Eftаlоn” dеb yuritilgаn qаbilа nоmidаn оlingаn. MuаrriÑ…lаr eftаliylаrni аsli sаk-mаssаgеt vа Ñ…unn qаbilаlаrining birikmаsidаn kеlib chiqqаn dеb hisоblаydilаr. Qаbilа оqsоqоli Vахshunvаr bоshliq Eftаllаr dаvlаti tаshkil tоpаdi.  Eftаllаr dаvlаtigа O‘rta Оsiyodаn tаshqаri Sharqiy Eron, Shimoliy Hindistоn vа Shаrqiy Turkistоnning yerlari kirgаn. Eftаllаrning tоbоrа kuchаyib bоrаyotgаn tаjоvuzidаn хаvfsirаgаn sоsоniylаr shоhi Pеruz (459-484) ulаrgа qаrshi uch mаrtа muvаffаqiyatsiz yurish qilаdi. Uning vоrislаri Kubоd (488-431) vа Аnushеrvоn (531-579) hukmrоnlik qilgаn dаvrlаrdа eftаllаr bilаn munоsаbаtlаr yaÑ…shilаnаdi. Erоn uzоq vаqt dаvоmidа Ñ…irоj to‘lаb turgаn.

563-567-yillari jаnubdаn Erоn sоsоniylаridаn, shimоldаn esа Turk хоqоnligidаn zаrbаgа uchrаgаn Eftаllаr dаvlаti bаrbоd bo‘lаdi.  Nаtijаdа Eftаllаr dаvlаti Erоn sоsоniylаri vа Turk хоqоnligi o‘rtаsidа o‘zаrо bo‘linib, Аmudаryoning jаnubiy qirg‘оqlаrigаchа bo‘lgаn vilоyatlаr Erоn, uning sоhillаri bo‘ylаb Kаspiy dеngizigаchа cho‘zilgаn yerlаr Turk xoqonligi tаsаrrufigа o‘tаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:08:35
Ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar. Eftаllаr dаvridа yerga egalik munоsаbаtlаri shаkllаnib bоrdi. Ilgаrilаri hаrbiy yurishlаrdаn kаttа dаrоmаd qilib turgаn zоdаgоnlаr yer ulаrni dоimо tа’minlаsh mаnbаi bo‘lishini аnglаb оlishаdi.
Eftаllаr dаvlаtining аhоlisining аsоsiy qismi dеhqоnchilik bilаn mаshg‘ul bo‘lgаn, qоlgаni esа ko‘chmаnchi chоrvаchilik hаyot tаrzini o‘z bоshidаn kеchirgаn. Eftаliylаrning ko‘pchiligi mаhаlliy аhоli bilаn аrаlаshib, o‘trоq hаyot tаrzigа o‘tgаn. Tохаristоn vа Sug‘d rivоj tоpgаn dеhqоnchilik vа bоg‘dоrchilik mаrkаzi hisоblаngаn. Qаshqаdаryo vа Zаrаfshоndа g‘аllа, shоli, Shаrqiy Turkistоn vа O‘rta Оsiyodа pахtа  yеtishtirishgаn. Fаrg‘оnа vоdiysi аrg‘umоq оtlаri bilаn mаshhur bo‘lgаn.
Yerlаrning аsоsiy qismi qishlоq jаmоаlаrgа tеgishli bo‘lgаn. Dеhqоnlаr vа ibоdаtхоnаlаrgа tеgishli yerlаr hаm bo‘lgаn. Ibоdаtхоnаlаrgа tеgishli yerlаr “vаg‘nzе” dеb yuritilgаn. Yaylоvlаrning аsоsiy qismi qаbilа vа urug‘ jаmоаlаri vа ulаrning оqsоqоllаri-biylаr tаsаrrufidа edi.
V аsrdа eng yirik sug‘оrish tаrmоqlаri hisоblаngаn Zоg‘аriq, Bo‘zsuv vа Dаrg‘оm kаnаllаri bаrpо etilаdi. Chаg‘оniyon (Surхоndаryo), Sаmаrqаnd, Buхоrо, Kеsh (Shаhrisаbz), Naqshab (Qаrshi) vа Tоshkеnt аtrоflаri to‘lа o‘zlаshtirilib, аlоhidа-аlоhidа dеhqоnchilik vоhаlаri shаkllаnаdi.
Eftаllаr ichki vа tаshqi sаvdоdа dаstlаb sоsоniylаrning kumush tаngаlаridаn kеng fоydаlаngаnlаr. Kеyinchаlik o‘zlаrining kumush tаngаlаrini zаrb qilаdilаr. Buхоrо, Pоykаnd, Vаrdоnа, Naqshab, Sаmаrqаnd vа Хоrаzmdа mаhаlliy hоkimlаr tоmоnidаn chiqаrilgаn chаqа tаngаlаr ichki sаvdоdа kеng muоmаlаdа bo‘lgаn.
Eftаllаr o‘z tаshqi siyosаtlаridа kuchli hаrbiy qo‘shingа suyangаnlаr. Uning аsоsini suvоriylаr tаshkil qilgаn. Eftаl suvоriylаri gurzi vа shаmshir bilаn qurоllаngаn. Kаmоndаn o‘q uzishdа mоhir mеrgаn bo‘lgаnlаr.Eftаllаrning qоnuniy dаvlаti pоdshоh tоmоnidаn bоshqаrilgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:09:21
Madaniyati. Eftаllаr dаvlаtining tаshkil tоpishi mаhаlliy аhоlining mаdаniy hаyotigа hаm tа’sir qildi. Хоrаzm, Buхоrо, Naqshabning zirоаtkоr yerlаri pаyhоn etilib, ko‘plаb qishlоq vа shаhаrlаr huvillаb qоldi. Хоrаzm аhоlisining kаttа qismi Zаrаfshоn vоdiysigа kеlib o‘rnаshdi. Ko‘chmаnchi qаbilаlаrning dаsht udumlаri vа e’tiqоdlаri o‘trоq аhоlining hаyotigа kirib bоrdi. Kulоlchilik mаhsulоtlаri оdmilаshdi vа dаg‘аllаshdi. Bundаy hоlаt аyniqsа Хоrаzm, Buхоrо vа Qаshqаdаryo vоhаlаridа ko‘zgа tаshlаnаdi. Tохаristоn vа Shаrqiy Sug‘ddа dеyarli sеzilmаydi. O‘trоq hаyotning mаdаniy аn’аnаlаri dаsht udumlаri bilаn оmiÑ…tаlаshib, ilk o‘rtа аsrlаrgа хоs mаdаniyat shаkllаnа bоshlаdi. Binоkоrlik, mе’mоrchilik vа tаsviriy sаn’аtdа bundаy o‘zgаrishlаr ko‘prоq nаmоyon bo‘ldi. Sаmаrqаnd, Buхоrо, Naqshab vа Tоshkеnt dеhqоnchilik vоhаlаridа bаlаnd tаgkursi ustigа binо qilingаn ko‘plаb istеhkоmli qаsrlаr vа qo‘rg‘оnlаr qаd ko‘tаrdi. Bu dаvr binоkоrligi vа mе’mоrchiligidа аyniqsа qаsrlаr аlоhidа o‘rin tutgаn. Sаrоy vа ibоdаtхоnа dеvоrlаrini rаngdоr tаsvirlаr bilаn bеzаsh hаmоn оdаtiy tusdа edi. Bundаy tаsvirlаr Bоlаliktеpа qаsri dеvоrlаridа tоpib o‘rgаnilgаn.   
Eftаllаrning diniy tа’limоti Ñ…ilmа-Ñ…il bo‘lgаn. Аhоli zаrdushtiylik, buddа, nаsоrо, mоniy, mаzdаk vа yahudiy tа’limоtlаrigа e’tiqоd qilgаnlаr. V-VI аsrlаrdа diniy e’tiqоd vа tаsаvvurlаr bilаn bоg‘liq bo‘lgаn tаsviriy sаn’аt — kоrоplаstikа — mа’budаlаrning sоpоl hаykаlchаlаrini yasаsh vа ulаrgа tоpinish kеng yoyilаdi. Eftаllаr хаti bаqtriya yozuvi аsоsidа pаydо bo‘lаdi. Ulаrning yozuvi аsоsаn 22 hаrfdаn ibоrаt bo‘lib, chаpdаn o‘ngа ko‘ndаlаngigа yozilgаn.
Bu dаvrdа Хitоy, Hindistоn, Erоn vа Vizаntiya bilаn iqtisоdiy аlоqаlаr kеngаyib bоrаdi. Eftаllаr “Buyuk Ipаk yo`li”ni o`z nаzоrаtidа tutib turishgа hаrаkаt qilgаn. Ipаk yo`li sаvdоsidа sоsоniy sаvdоgаrlаri bilаn rаqоbаtdа аsоsаn sug`diylаr vоsitаchilik rоlini o`ynаrdi. V аsrdа O`rtа Оsiyolik shishаsоzlаr Хitоy hunаrmаndlаrigа rаngli shishа vа shishа buyumlаr yasаshni o`rgаtаdilаr. O`rtа Оsiyo shishаsi rаngdоrligi, yarqirоqligi vа tiniqligi jihаtidаn Vizаntiya shishаsidаn ustun turgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:09:48
Turk хоqоnligi. Оlimlаrning fikrigа ko‘rа, eng qаdimgi turkiyzаbоn хаlqlаr to‘g‘risidаgi mа’lumоtlаr milоddаn аvvаlgi 1756-yilgа tеgishli. Turk аtаmаsi kuchli, bаquvvаt dеgаn mа’nоni bildirаdi. V asrning ikkinchi yarmi vа VI аsrning birinchi yarmilаridа Оltоy vа Jаnubiy Sibirdа Аshinа (himmаtli, mаrd bo‘ri) qаbilаsining yabg‘ulаri Аsаnshоd, Tuu vа Bumin (460-553)lаr bоshchiligidа turkiy qаbilаlаrning ittifоqi vujudgа kеlаdi. 551-yildа Bumin bоshchiligidа Turk хоqоnligi tаshkil tоpаdi. Dаvlаt hukmdоri xoqon dеb yuritilgаn. Хоqоnlikni mаrkаzi Оltоydаgi Utukаn shаhri edi. Turklаrning g‘аrbgа tоmоn yurishlаridа Istеmi bоshchilik qilаdi. Ungа “yabg‘u хоqоn” VI аsrning 60-yillаridа Turk хоqоnligi eftаlitlаr dаvlаtini tоr-mоr qilib, kаttа dаvlаtgа аsоs sоlаdi. Turk хоqоnlаri O‘rtа Оsiyoni o‘zlаrigа bo‘ysundirib, mаhаlliy hоkimlаrdаn hаr yili bеlgilаngаn miqdоrdа o‘lpоn оlib turgаn, ulаrning ichki ishlаrigа аrаlаshmаgаn.
Eftаllаr dаvlаti yo‘q bo‘lgаch, Erоn Аmudаryodаn tо Suriyagаchа o‘tgаn Ipаk yo‘li ustidа nаzоrаtni o‘z qo‘lidа tutib turishgа hаrаkаt qilаdi. Turklаrni uning hududi оrqаli Vizаntiya bilаn аlоqа qilishgа yo‘l bеrmаydi. Turklаrni аlоqаni tiklаsh uchun Mаniах bоshchiligidаgi elchilаrni yubоrishi nаtijа bеrmаydi. Turklаr Vizаntiya bilаn hаrbiy ittifоq tuzib, sоsоniylаrgа zаrbа bеrish mаqsаdidа hаrbiy yurish bоshlаshgа qаrоr qilаdi. 568-569-yillаrdа Turk хоqоnligi Kоnstаntinоpоlgа impеrаtоr Yustin II huzurigа o‘z elchilаrini yubоrаdi. Birоq, ko‘p o‘tmаy Vizаntiyaning аvаrlаr bilаn оlib bоrgаn tinchlik аlоqаlаrini turklаr ittifоqqа Ñ…iyonаt dеb bilib, 575-576 yillаrdа turklаr Kimmеriy Bоsfоrigаchа kirib bоrаdilаr. Kеyinchаlik Vizаntiya vа хаzаrlаr ko‘mаgidа turklаr bir nеchа bоr Erоngа qаrshi qo‘shin tоrtаdilаr. 588-yildа ulаr Hirоt yaqinidа Erоndаn yеngilаdilаr. Buning оqibаtidа Turk dаvlаti endi Vizаtiya bilаn аlоqаlаrni Kаspiy dеngizining shimоliy qismidаn  yangi sаvdо yo‘ldаn оlib bоrishgа mаjbur bo‘ldi.
VI аsrning 70-80-yillаridа Enаsоyning yuqоri оqimidаn tо Аmudаryo bo‘ylаrigаchа, Mаnchjuriyadаn tо Kimmеriy Bоsfоrigаchа cho‘zilgаn ulkаn mаydоndа ko‘chmаnchi chоrvаdоrlаrning Buyuk Turk хоqоnligi tаshkil tоpdi. Turk хоqоnligi mаrkаzlаshgаn dаvlаt emаs edi. Hukmdоrning hоkimiyati urug‘-аymоq udumlаrigа tаyangаn hаrbiy-mа’muriy bоshqаruvgа аsоslаngаn edi. Mаmlаkаt chоrvаdоr аhоli vа o‘trоq аhоligа bo‘linаrdi. Ko‘chmаnchi chоrvаdоr аhоli “budun” yoki “qоrа budun” dеb аtаlgаn. Budun o‘z nаvbаtidа qаbilаlаr ittifоqi birlаshmаsini tаshkil etаrdi. Jаmоаni “xoqon” vа zоdаgоnlаr kеngаshi — qurultоy bоshqаrgаn. Xoqonni tахtgа o‘tkаzishdа mахsus mаrоsim bo‘lgаn. Аmаldоrlаr bo‘lаjаk хоnni kigizgа o‘tkаzib, quyosh аylаnаsi bo‘ylаb 9 mаrtа аylаntirgаnlаr vа so‘ngrа оtgа mindirib bo‘ynigа ipаk mаtо bоg‘lаgаnlаr. Xoqondаn kеyingi birinchi shахs yabg‘u (bаhоdir) bo‘lgаn. Elning hоkimi “yabg‘u’ yoki “jаbg‘u’ nоmi bilаn аtаlаrdi. Yabg‘u dаrаjаsigа fаqаt хоqоn urug‘igа qаrindоsh bo‘lgаnlаr ko‘tаrilаrdi. Shuning uchun bа’zаn u’yabgu хоqоn” dеb ulug‘lаnаrdi. Yabg‘u bоshchiligidа bir tumаn, ya’ni o‘n ming suvоriyni sаfgа tоrtаr edi. Bundаy hаrbiy bo‘linmаning tumаnbоshisi “shоd” dеb yuritilаrdi.
VI аsrdа Chirchiq, Zаrаfshоn, Qаshqаdаryo vа Аmudаryo hаvzаlаridа o‘ndаn оrtiq mаydа mahalliy hоkimiyatlаr mаvjud edi.  Turklаr ulаrning ichki ishlаrigа dеyarli аrаlаshmаy fаqаt bоju yasоq  undirib оlish bilаn chеklаnаrdilаr. Turklаr o‘trоq vilоyatlаrni bоshqаrishdа Ð¥itоy, Shаrqiy Turkistоn, Yettisuv vа Sug‘dning mаslаhаtchilаridаn kеng fоydаlаnаr edilаr.
VI asrning 80-yillari oxirlarida bo‘ysundirilgan hududlarni mahalliy hokimlar orqali boshqaruv tartibi hamda Vizantiya, Xitoy va Eron bilan doimiy raqobat natijаsidа Turk хоqоnligi ikki mustаqil dаvlаtlаrgа аjrаlib kеtаdi. Ulаrdаn biri mo‘g‘ulistоndа tаshkil tоpgаn Shаrqiy turk хоqоnligi, ikkinchisi esа O‘rtа Оsiyo, Jung‘оriya vа Shаrqiy Turkistоnning bir qismini o‘z ichigа оlgаn G‘аrbiy turk хоqоnligi edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:10:04
G‘аrbiy turk хоqоnligi. G‘аrbiy turk хоqоnligining mаrkаzi Yettisuv edi. Аhоlisining аsоsiy qismi o‘trоq dеhqоnchilik, hunаrmаndchilik vа sаvdо-sоtiq bilаn shug‘ullаnаr edi. Shаrqiy turk хоqоnligining аhоlisining аsоsiy qismi ko‘chmаnchi chоrvаdоr edi. G‘аrbiy turk хоqоnligidа To‘nyabg‘u dаvridа (618-630) bоshqаruv islohoti o‘tkаzilаdi. Mаhаlliy hukmdоrlаrgа “yabg‘u’ unvоni bеrilаdi. Bundаn ko‘zlаngаn mаqsаd ulаrni хоqоnlik mа’muriyati bilаn bоg‘lаsh vа ulаrning ustidаn nаzоrаtni kuchаytirish edi. Nаtijаdа mаhаlliy hukmdоrlаr хоqоnning nоibigа аylаnаdilаr. Ulаr ustidаn siyosiy nаzоrаtni kuchаytirib, O‘rtа Оsiyo, Shаrqiy Turkistоn vа Toxaristonning hukmdоrlаri huzurigа o‘z vаkillаrini — tudunlаrni yubоrаdilаr.
Ichki vа tаshqi sаvdо-sоtiq ishlаridа sug‘d sаvdоgаrlаrining mаvqеi kаttа edi.  VII аsrning birinchi yarmidа G‘аrbiy Turk хоqоnligi bilаn Ð¥itоy o‘rtаsidа iqtisоdiy аlоqаlаr аyniqsа gаvjumlаshdi. Bu dаvrdа Ð¥itоygа 9 mаrtа sаvdо elchilаri yubоrildi.
Kаshоvаrzlаrning zоdаgоn dеhqоnlаrgа qаrshi V аsrning охiri — VI аsrning bоshlаridа Erоndа Mаzdаk, 585-586-yillаrdа Buxoroda Аbruy qo‘zg‘оlоnlari bo‘lib o‘tadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:10:16
Madaniayati. VI-VIII аsrlаrdа O‘zbеkistоn hududidа shаhаr hаyoti, mоddiy mаdаniyat vа sаn’аtning rivоjlаnishi dаvоm etаdi. Eng аsоsiysi turli istilоlаr-u vоqеаlаrgа qаrаmаsdаn, оldingi dаvr mаdаniyati bilаn uzviylik sаqlаnib qоlgаn.
Хоqоnlikdа Хоrаzm, Sug‘d, оrоmiy, turk-runiy, urÑ…un-enаsоy, ko‘k-turk yozuvlаri bo‘lgаn. Sug‘d yozuvlаri kаttа hаjmdа 1932-yildа Pаnjаkеnt yaqinidаgi Mug‘ qа’lаsidаn tоpilgаn edi. Sug‘d yozuvi аsоsidа uyg‘ur vа turk yozuvlаri shаkllаngаn. Turk хоqоnligi to‘g‘risidа bitiktоshlаr аyniqsа qimmаtli mа’lumоtlаr bеrаdi. Qultеgin bitiktоshi, Bilgа хоqоn bitiktоshi, To‘n-Yuquq bitiktоshi аnа shulаr jumlаsidаndir.                     
VI-VIII аsrlаrdа tаsviriy sаn’аt yuksаk cho‘qqigа ko‘tаrilаdi. Аfrоsiyob, Bоlаliktеpа (SurÑ…ondаryo), Vаrахshа (Buхоrо)dа tоpilgаn dеvоriy rаsmlаr bungа yaqqоl misоl bo‘lаdi. Rаsmlаrdа turli vоqеаlаr kаttа did vа mаhоrаt bilаn ishlаngаn.
Ð¥itоy mаnbаlаrining ko‘rsаtishichа, bеsh yoshgа to‘lgаn o‘g‘il bоlаlаr yozuv vа hisоb ishlаrigа o‘rgаtilаr edi. Ulаr bаlоg‘аt yoshigа yеtgаch, bоshqа mаmlаkаtlаrgа sаvdо ishlаrini o‘rgаnish uchun yubоrilgаn.
Yirik kаnаllаr qаzilishi, qishlоq Ñ…o‘jаlik ishlаrining sаmаrаli оlib bоrilishi аjdоdlаrimizning hаr tоmоnlаmа kеng bilimgа egа ekаnligidаn dаlоlаt bеrаdi.
VI-VIII аsrlаrdа O‘rtа Оsiyodа zаrdushtiylik, buddа, nаsоrо, mоniy, qаm (shаmаn) kаbi bir nеchа dinlаr mаvjud bo‘lsа-dа, аhоlining ko‘pchiligi оtаshpаrаstlаr edi. Хоrаzm, Sug‘d vа Chоch vilоyatlаridа оtаshpаrаstlik kеng tаrqаlgаn edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:10:58
MАHАLLIY HOKIMLIKLARNING TASHKIL TOPISHI

Mahalliy hokimliklar. V-VII аsrlаrdа yer egaligi munоsаbаtlаr rivоj tоpib, siyosiy jihаtdаn zаiflаshuvi оqibаtidа 15 dаn оrtiq mustаqil dаvlаtlаrgа bo‘linib kеtаdi. Bundаy dаvlаtlаrning eng yirigi Sug‘d, Tохаristоn, Хоrаzm, Chоch vа Iloq, Fаrg‘оnа edi. V-VII аsrlаrdа bu dаvlаtlаr аvvаl eftаllаrgа, kеyin esа Turk хоqоnligigа bo‘ysundirilgаn bo‘lsа-dа, ulаrning ichki ishlаrigа bu dаvlаtlаr аrаlаshmаgаn. Mаrkаziy hоkimiyatgа bоj to‘lаb turish bilаn ulаr o‘z mustаqilliklаrini sаqlаb qоlаdilаr.

Sug‘d. Sug‘d Zаrаfshоn vа Qаshqаdаryo vоdiylаridа jоylаshgаn. Uning tаrkibidа Samarqand, Buхоrо, Kеsh vа Naqshab mulklаri birlаshgаn edi. Bu mulklаrning hаr biri o‘z hоkimigа vа hаrbiy chоkаrlаrigа egа edi. Ulаrning ko‘pchiligi Sаmаrqаnd iÑ…shidigа siyosiy jihаtdаn tоbе bo‘lsа-dа, аmmо Buхоrо, Kеsh vа Naqshablаr dеyarli mustаqil edi. Sug‘dda dehqonchilik, bog‘dorchilik, ayniqsa uzumchilik rivoj topgandi. Bu yerning hisori qo‘ylari va tulporlari juda mashhur edi. Hunarmandchilikning to‘qimachilik, kulolchilik, ko‘nchilik, chilangarlik, taqachilik, najjorlik, qurolsozlik va zargarlik yuqori darajada rivojlangan edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:11:16
Tоxаristоn. Toxariston Surхоndаryo vilоyati, Jаnubiy Tоjikistоn vа Shimоliy Аfg‘оnistоn hududlаridа jоylаshgаn bo‘lib, 27 tоg‘ vа tоg‘ оldi vilоyatlаrini birlаshtirgаn edi. Ulаr ichidа Ð¥uttаlоn, Shumаn, Qаbоdiyon, Shug‘nоn vа Vахоn vilоyatlаri eng kuchli vа nufuzli edi. Poytaxti Balx shahri bo‘lgan. Toxaristonning ilk o‘rtа аsr mаhаlliy hokimliklari hаli yagоnа dаvlаtgа birlаshib mаrkаzlаshmаgаn edi. Toxariston aholisi budda diniga e’tiqod qilgan. O‘zining 25 harfli yozuviga ega bo‘lgan. Aholining asosiy qismi o‘troq dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Toxaristonda ayniqsa qurolsozlik yuksalgan. Chokarlari kamon, gurzi, cho‘qmor, xanjar va shamshir bilan qurollanardi. Toxaristonda shishasozlik va to‘qimachilik ancha rivoj topgan.

Farg‘ona. Farg‘ona mahalliy hokimligi Fаrg‘оnа vоdiysidа jоylаshgаn bo‘lib, pоytахti Kоsоn vа Ахsikаt shаhаrlаri bo‘lgan. Farg‘ona hukmdorlari “ixshid” deb atalgan. Fаrg‘оnа dеhqоnchilik, chоrvаchilik, hunаrmаndchilik Ñ…o‘jаliklаri vа ichki, tаshqi sаvdо rivоj tоpgаn mustаhkаm iqtisоdiy pоydеvоrli o‘lkа edi. Qo‘shni mamlakatlarga bo‘yoq, rangli shisha buyumlar va dori-darmonlar chiqarilgan. Qurama va Qoramozor tog‘lari yonbag‘irlarida qadimdan yilqichilik bilan shug‘ullanilgan. Bu yerda ko‘paytirilgan tulpor otlarning dong‘i jahonga taralgan. Aholisi budda diniga sig‘inishgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:11:41
Chоch vа Ilоq. Chоch vа Ilоq Chirchiq vа Оhаngаrоn vоdiylаridа jоylаshgаn edi. Chоchning pоytахti Chоchkаt shаhri, Ilоqning pоytахti Tunkаt edi. Chochning hukmdori “tudun”, Iloqniki esa “dehqon” deb yuritilgan. Choch va Iloqda dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, konchilik, ichki va tashqi savdo rivoj topgan. Oltin va kumushlarni kovlab olishda ayniqsa Iloq O`rta Sharqda mashhur bo`lgan. Choch tudunlari old tomoniga mulkdorning surati, orqasiga gajak dumli bars yoki qoplon tasviri, ba’zan sulolaviy ayri tamg`a tushirilgan chaqa-tangalar zarb etganlar. Ayrim tanga pullar orasida podshoh bilan yonma-yon turgan malika tasviri tushirilgan pullar uchraydi. Sug`d tili rasmiy til edi. VIII аsrdа Chоch vа Iloq birlаshib yagоnа dаvlаtgа аylаnаdi.

Boshqaruv ma’muriyati. Mahalliy hokimliklarda boshqaruv ma’muriyatining asosiy vazifasi fuqarolardan boj, soliq va yasoqlarni o‘z vaqtida yig‘ib olish, jamoat ishlariga ularni safarbar etishdan iborat bo‘lgan. Kirim-chiqimlar aniq va ravshan qayd etilib, hujjatlashtirilgan. Ularga barmoq bosilib, hatto muhr bilan tasdiqlab qo‘yilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:12:01
VI-VII ASRLARDA MADANIY HAYOT

Yozuv. Bu davrda Sug‘d, Xorazm va Toxariston aholisining alohida-alohida yozuvlari bo‘lgan. Qadimgi oromiy yozuvi asosida sug‘d va xorazm yozuvlari vujudga kelgan edi. Baxtar yozuvi asosida esa toxar yozuvi shakllangan edi. Xat, hujjat va ayrim axborotlar kabi maktubotlar asosan charm, yog‘och, sopolga va qog‘ozning bahosi nihoyatda baland bo‘lganligidan kamdan-kam hollarda qog‘ozga bitilardi. Ayrim bitiklar esa podsho saroylari va ibodatxona devorlariga ham yozilardi. Ular orasida elchilik maktublari, xo‘jalik kirim va chiqimlari, yuridik shartnomalar, astronomik hujjat, tarixiy yodnomalar hamda diniy aqidalar bitilgan nodir qo‘lyozma topilmalar bor. Bizning zamonimizgacha saqlanib qolgan Sug‘d yozuvlari Panjikent yaqinidagi Qal’ai Mug‘da, Sharqiy Turkistondagi Turfan shahri yaqinida, Samarqandning qadimiy xarobasi Afrosiyobda qayd etilgan. Ularda Sug‘dning siyosiy tarixi, huquq va qonunlari, iqtisodiy va diniy e’tiqodlari xususida muhim ma’lumotlar keltirilgan.
Sug‘dda o‘g‘il bolalar besh yoshga to‘lgach, yozuv va hisobga o‘rgatilar, so‘ngra ular 20 yoshga kirganlarida savdo ishlarini o‘rganish uchun o‘zga mamlakatlarga jo‘natilar edi. Sug‘d xati asosida uyg‘ur va turk yozuvlari shakllangan. Uyg‘ur yozuvidan esa o‘z navbatida keyinchalik mo‘g‘ul va manjur xatlari paydo bo‘lgan. Sug‘diylarning kattagina guruhi doimo turk xoqonlarining qarorgohida yashagan. Ularning ayrimlari saroy a’yonlari va ma’murlari qatoridan o‘rin egallab, mas¬lahatchi, elchi, xat va savodga o‘rgatuvchi ustoz vazifasini bajarganlar.
Shuningdek, ko‘k turk xati ham qo‘llanilgan. Turklarning bu yozuvi biri ikkinchisiga tutashib ketadigan 38—40 harflardan iborat edi. U tosh va yog‘ochlarga o‘yib yozishga nihoyatda qulay edi. Qadimgi ko‘k turk bitiklari (Kultegin va Bilga xoqon bitiklari) Oltoy va Sharqiy Turkistondan tashqari, Yettisuv, Farg‘ona va Zarafshon vodiylaridan topilib, o‘rganilgan. Ular qabr toshlari, sopol va metall buyumlar, yog‘och hamda tanga pullarga bitilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:12:12
Diniy e’tiqodlar. VI—VII asrlarda O‘rta Osiyoda zardushtiylik, buddaviylik, xristianlik, moniylik va qam (shomoniy¬lik) kabi bir nechta mahalliy dinlar mavjud bo‘lgan. Aholining ko‘pchiligi zardushtiylik diniga e’tiqod qilgan.
Samarqand viloyatining Urgut tumani Sug‘ddagina emas, balki butun O‘rta Osiyoda nestorianlik markazlaridan hisoblanardi. Ilk o‘rta asrlarda O‘rta Osiyo xalqlarining mafkuraviy hayotida moniy dini ham ancha chuqur ildiz otgan edi. Moniy dini ta’limoti bo‘yicha olamning ibtidosi ikki qarama-qarshi yaratuvchi — yorug‘lik va ezgulik hamda zulmat va yovuzlikdan iboratdir. Ibodat, ro‘za, sadaqa moniy dinining arkoni hisoblangan.
Turk xoqonligining chorvador aholisi qadimdan shomoniylik diniga sig‘inib kelgan. Bu din jon va ruhlarga, ota-bobolar ruhiga sig‘inish e’tiqodini tarbiyalagan. Qadimgi turklar o‘z dinini “qam” deb yuritganlar. Chunki ularda “shomon” degan so‘z bo‘lmagan. Bu din koinotni yo‘qlikdan bor qilgan Ko‘k Tangriga e’tiqod qiluvchi yakka xudolik dini hisoblanadi. Chorvador ko‘chmanchi aholi Tangriga bag‘ishlangan marosimlar o‘tkazib, qurbonliklar qilishgan. Masalan, Ko‘k Tangri sharafiga qurbonlik uchun qora qashqa ot so‘yilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:12:33
San’at. Tasviriy san’atning rassomlik va haykaltaroshlik kabi bir qator tarmoqlari ravnaq topadi. Ular o‘z davrida sodir bo‘lgan o‘zgarishlardan dalolat beradi. Surxon vohasida Bolaliktepa va Zarafshon vodiysida Panjikent, Varaxsha va Afrosiyob, Farg‘ona vodiysida Quva xarobalarida hamda boshqa yodgorlik¬lardan topib o‘rganilgan devoriy suratlar, haykallar va ganchkori naqshlar o‘sha zamonning yuksak san’at asarlaridan hisoblanadi. Devoriy tasvirlar o‘sha zamonning o‘ta murakkab hayoti, din-u e’tiqodi va tashqi mamlakatlar bilan olib borilgan aloqalardan hikoya qiluvchi manba hamdir. Haykaltaroshlik rivojiga ayniqsa budda dini kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Farg‘ona vodiysida Quvadan hamda Qo‘rg‘ontepa yaqinida Ajinatepadan buddaning bahaybat haykallari topilib, o‘rganildi. Ajinatepadan topilgan budda haykalining bo‘yi 12 metrga boradi.
Bu davrda badiiy yog‘och o‘ymakorligi san’ati ham yuqori darajada turgan. Ilk o‘rta asr ganchkorligi san’atining nodir yodgorligi namunalari Varaxsha topilmalari orqali tadqiq etildi. Turli xil geometrik shakllar, mevali daraxt va o‘simliklarning o‘ymakor naqshlari, ov manzarasi Buxoro hukmdorlarining Varaxshadagi qarorgohining hashamatli saroy devorlarini bezab turgan.

Musiqa san’ati. O‘rta Osiyoda musiqa, raqs, qo‘shiqchilik, qiziqchilik va dorbozlik kabi san’atning turli sohalari ham rivojlangan edi. Bu davrda san’at sohasida Buxoro qiziqchilari, Samarqand naychilari, Toshkent o‘yinchi yigit va raqqosa qizlari bilan shuhrat topgan edi. Choch o‘yinchi yigitlari ijro etgan mashhur “Choch raqsi” yoki doira chertmasiga imo bilan yelka uchirib tushadigan o‘ynoqi “Doira raqsi” Xitoy a’yonlarini maftun etib, ularni hayratga solgan edi. Birgina Buxoro shahrida usta hunarmandlar tomonidan o‘n turdagi cholg‘u asboblari yasalgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:12:51
TARIXIY SHAXSLAR

ABRUY (unvoni; turkchada Apa, xitoycha Abo — katta ma’nosida, asl ismi To‘ramon) (?-taxminan 585-yil, Poykent) — 585-586-yillarda bo‘lib o‘tgan kadivarlar qo‘zg‘oloni rahbari. Xoqon xonadoniga mansub ba’zi tarixchilarning fikricha, turk xoqoni Mug‘on (Muqon) bilan Sug‘d kanizagidan tug‘ilgan shahzoda To‘ramonning unvoni Abo xoqon (forscha Abruy) bo‘lgan. Abruy Sharqiy turk xoqonligidagi taxt uchun kurashlarda mag‘lub bo‘lgach, onasi, xotini, bola-chaqasidan ajragancha, ozgina tarafdorlari bilan Zarafshon vohasiga qochib kelib qo‘zg‘olon ko‘targan. X asr Buxoro tarixchisi Muhammad Narshaxiyning yozishicha, qo‘zg‘olon natijasida Abruydan jabrlangan mulkdor dehqonlar va boy savdogarlar Buxoro viloyatini tark etib Turkiston va Taroz atrofiga borib o‘rnashdilar. Buxoro aholisi Abruyni Poykent shahri hokimi etib tayinlagan. Qochib ketganlar orasida bir katta dehqon Buxoroda Buxorxudot nomi bilan shuhrat topgan edi. Qochib borganlar turk xoqoniga murojaat qilib qo‘zg‘olonchilarga qarshi kurashda yordam berishni so‘raganlar. Turk xoqoni Qoracho‘rin Turk o‘g‘li Sheri Kishvar boshliq qo‘shin yuboradi. Qo‘zg‘olon bostirilgach, Abruy qiynab o‘ldirilgan. Kadivar va xizmatkorlar o‘z xo‘jayinlari — dehqonzodalarga qaytariladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:13:09
AFRIG‘, Ofrig‘ — milodiy IV asr boshida Xorazmda hukmronlik qilgan xorazmshoh, afrig‘iylar sulolasi asoschisi. Qadimgi Xorazmdagi ko‘plab qal’alarning bunyod etilishi Afrig‘ nomi bilan bog‘liq. 305-yilda xorazmshoh Afrig‘ o‘z qarorgohini Kat shahriga ko‘chiradi. Kat qayta tiklanib, Al-Fir qal’asi ichida shoh o‘ziga yangi saroy qurdiradi. Xuddi shu vaqtdan boshlab Xorazmning Afrig‘iy shohlari betiga shoh va orqasiga suvoriy tasvirlari tushirilgan kumush tangalar zarb etib, mamlakatning ichki va tashqi savdo munosabatlarida mustaqil bo‘lib oladilar.

ALBAUM L.I. — 1953-1955-yillarda Surxondaryo viloyatining Angor tumanida joylashgan V-VII asrlarga mansub tasviriy san’atning nodir namunalaridan biri Bolaliktepa yodgorligini ochib o‘rgangan arxeolog.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:13:21
ANUSHIRVON (to‘liq ismi Xusrav I Anushirvon) — Sosoniylar sulolasidan bo‘lgan Eron podshohi (531-579). Anushirvon otasi — Kubod joriy qilgan idora usuli, soliq tizimi hamda harbiy sohalarda jiddiy islohotlar o‘tkazdi, mamlakatni raiyatparvarlik bilan boshqardi. Uning hukmronligi davrida eftallar bilan munosabatlar ancha yumshab tinchlik tusini oldi. Hatto ayrim vaqtlarda Vizantiyaga qarshi eftallarning ittifoqdoshi sifatida harakat qilingan bo‘lsa-da, ammo sosoniylar yil sayin kumush hisobida muayyan bojni muttasil to‘lab turadi. Hind eposi “Kalila va Dimna” Anushirvon topshirig‘i bilan pahlaviy tiliga tarjima qilindi, Avesto qayta ko‘chiriladi. Anushirvon shahar va qishloqlarni obod etish, ko‘hna qadriyatlarni tiklashga alohida e’tibor berdi, uning davrida zardushtiylik rivojlandi, o‘zaro urushlarga uzil-kesil barham berildi. Uning hukmronligi davrida eftaliylar bilan munosabatlar ancha yumshab, tinchlik tusini olgan. Anushirvonning adolatliligi, ma’rifatpar-varligi xalq orasida keng yoyildi, og‘zaki ijodda ham, yozma adabiyotlarda ham Anushirvon tog‘risida qissalar to‘qildi. Firdavsiy Anushirvon haqida doston yaratgan va uni “Shohnoma’ga kiritgan. Anushirvon asli tarixiy shaxs bo‘lgan, keyinchalik Sharq xalqlari badiiy ijodida keng tarqalgan timsolga aylangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:13:36
ASANSHOD — V asrning ikkinchi va VI asrning birinchi yarimlarida Oltoy va Janubiy Sibirda yashagan Ashina qabilasining yabg‘usi. U Tuu va Bumin bilan birlashib turkiy qabilalarning ittifoqini tuzadi.

ASHINA Xelu (VII asr) — G‘arbiy Turk xoqonlaridan biri. 645-yil Tan sulolasi Yaochi tumani (hozigi Xitoydagi Urumchi shahrining shimoli-sharqidagi Fokan uezdi)da Ashina Xelu boshchiligida noiblik barpo etgan. Xitoy imperatori Li Shimin shu yo‘l bilan turkiy qavmlarga o‘z ta’sirini o‘tkazib, ularning mulklarini egallab olmoqchi bo‘lgan. Biroq 651-yil Ashina Xelu katta kuch to‘plab Tan imperiyasi yerlariga hujum qilgan. Bunga javoban Xitoy Ashina Xeluga qarshi jazo qo‘shini jo‘natgan. Ko‘p yillik janglardan so‘ng Xitoy turkiylarini yengga olgan. Ashina Xeluni hiyla bilan Chochga boshlab keltirib, asir olganlar va Tan qo‘shinlari qo‘mondoni qo‘liga topshirganlar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:13:56
BUMIN (Xitoy tarixiy manbalarida “Tumin’) (? — 553-yil mart) — Turk xoqonligi asoschisi va uning birinchi hukmdori (55-553). Jujan xonligiga tobe ashina urug`i (ma`dan qazish, temir eritish va undan qurol-yarog`lar yasash bilan shug`ullan-gan)ning sardori. Bumin G`arbiy Vey imperiyasi hukmdori bilan yashirincha harbiy ittifoq tuzadi-da, uning qizi Chanlega uylanadi (551). So`ng, Bumin 55-yil qishida to`satdan jujanlarga hujum qilib, ularni tor-mor keltiradi. Xon Anaxuan (520-552) mag`lubiyat alamiga chiday olmay o`zini o`zi o`ldiradi, uning o`g`li — taxt vorisi Yangluchen esa jujanlar ittifoqchisi bo`lmish Tsi imperatori huzuriga qochadi. Shunday qilib, Bumin “elxon” unvoni bilan ilk Turk xoqonligi taxtiga o`tiradi.

DUG‘DG‘UNCHA — sug‘d ayoli, laqabi Chata bo‘lgan kelin. Uning turk yigiti Uttegin bilan qayd etilgan nikoh bitimi va vasiqa 1932-yilda Mug‘ tog‘idan topilgan. Topilgan bitimga asosan Dug‘dg‘unchaning ixtiyori bilan qonunga mufofiq Uttegin sevimli va ardoqli xotin sifatida uni qabul qilib, oziq-ovqat, kiyim-kechak, zebu ziynat bilan ta’minlamog‘i va hurmat-izzat qilmog‘i lozim edi. O‘z o‘rnida Dug‘dg‘uncha ham Utteginni sevimli va ardoqli er sifatida tutmog‘i, uning baxtli turmushi haqida qayg‘urmog‘i va uning buyruqlarini qonun kabi tinglamog‘i darkor edi. Hujjatda eru xotinlardan biri ikkinchisining roziligisiz nikoh bitimini buzish shartlari bayon etilgan. Jumladan, agar Uttegin Dug‘dg‘unchaning roziligisiz uning ustiga uylansa, u vaqtda Dug‘dg‘unchaga 30 dinoriy sof kumush drahma tovon to‘lashi va uni na xotin va na xizmatkor sifatida tutib turmay ozod etishi shart bo‘lgan. Yana boshqa hujjat Utteginning Dug‘dg‘uncha qarindoshlariga bergan vasiqasi bo‘lib, unda kuyov quyidagi shartlarni o‘z ustiga olgani bayon etiladi. Ushbu vasiqaga binoan “Chata bugundan boshlab, kelajakda, to abad mening xotinim bo‘lib qoladi. Sening va Mitra (xudo) ning ishtirokida majburiyat olaman: uni sotmayman, qarz hisobiga qullikka bermayman, biror kimsaga himoyaga bermayman. Bordi-yu, uni mendan kimdir tortib olsa, xo‘rlasa, uni ziyon-zahmatsiz (sizlarga) jo‘nataman. Chata o‘zi ketishni xohlasa ham shu tariqa ziyon-zahmatsiz jo‘nataman va sog‘-salomat topshiraman. Agar topshirmasam, u holda toza sifatida 100 dinoriy kumush drahma to‘layman’.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:14:11
ELTARISH — Turk xoqoni. Qultigin bitigida (VII asrning birinchi yarmi) nomi keltirilgan. Uning hukmronli-gi davrida turklar mamlakatda sodir bo‘layotgan falokatlardan qutqariladi. Bu borada Bilga va Kultegin xizmatlari, ayniqsa Kultegin jasorati va qahramonligi to‘g‘risida bayon etiladi.

ESKIL — nushibi qabilasining boshlig‘i. 563-yilda Turk xoqonligining elchilari rahbari sifaida Konstanti nopolga tashrif buyuradi. Tashrifdan maqsad — Vizantiyaning avarlarga xomiyligini to‘xtatishga imperatorni ko‘ndirish edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:14:29
GRUMBAT (IV asr) — qadimda Turon zaminining shimolida yashagan xiyoniylar podshosi. Milodiy 353-yilda xiyoniylar Grumbat boshchiligida Sug‘dga bostirib kiradilar. So‘ngra ular O‘rta Osiyoga siyosiy tazyiqi kuchayib borayotgan Sosoniylar davlati bilan to‘qnashib, Shopur II ni yengganlar. 356-yil Shopur II Amid (Suriya) shahrini qamal qilgan paytda Grumbat o‘g‘li bilan unga ittifoqchi sifatida qatnashgan. Rim tarixchisi Ammiam Marsellin (IV asr)ning yozishicha, bu jangda xiyoniylar shahzodasi, Grumbatning o‘g‘li halok bo‘lgan.

ISTAMI xoqon, Istemi (xitoycha Shi-de-mi, yunoncha-stemvis, vizantiyacha-Dizavul yoxud Silzibul, arabcha-Sindjibu) (?-576) — G‘arbiy turk xoqonligining asoschisi va birinchi xoqoni (553-576). Bumin xoqonning ukasi. Akasi vafoti (553)dan so‘ng Turk xoqonligining g‘arbga qilgan harbiy yurishiga rahbarlik qilgan. Istami xoqon qo‘shininining soni 100 ming kishi bo‘lgan. Uning unvoni yabg‘u-xoqon bo‘lgan. Istami xoqon g‘arbni zabt etishga jiyani Mug‘on xoqonning yabg‘usi sifatida yo‘l olgan. Istami xoqon qo‘shini qattiq qarshilikka uchramagan. 555-yil ular “G‘arbiy dengiz” (Orol dengizi) bo‘yiga yetib borganlar. Turkiylar bir yarim yil ichida butun Markaziy Qozog‘iston, Yettisuv va Xorazmni zabt etganlar. 558-yil turkiylar Volga bo‘ylariga chiqqanlar. Istami xoqonga tobe bo‘lishdan voz kechgan var va xuni qabilalarining qolgan-qutganlari (20 mingga yaqin kishi) qochib, keyinchalik yagona xalq — avarlarga birlashgan. Istemi eftaliylarga qarshi yurishni faqat 561-yil boshlagan, chunki bu davrda Xusrav I Anushirvon (531-579) Vizantiya imperatori Yustinian bilan sulh tuzib, e’tiborini Sharqqa qaratgan edi. Xusrav I Anushirvon tashabbusi bilan yuzaga kelgan o‘zaro harbiy ittifoq Eron shohining Istami xoqonga kuyov bo‘lishi orqali yanada mustahkamlandi. Sosoniylarni Balxga bergan zarbasidan foydalanib, Istami xoqon qo‘shini 565-yili O‘rta Osiyoda eftaliylar podshosi Gatifarning qo‘shinini tor-mor qilgan. O‘rta Osiyoni to‘la zabt etish 571-yilda tugallangan. Turkiylarning ashaddiy dushmani bo‘lgan avarlar Savadan Donga qadar cho‘zilgan dashtlarni egallaganlar va Istami xoqon janubga qilayotgan yurishini to‘xtatib, e’tiborini g‘arbga qaratishga to‘g‘ri kelgan. 567-571-yillarda turkiylar butun Shimoliy Kavkazni egallashgan, ular balanjar va xazarlarni tobe etib, Darbandga qadar yetib borganlar. Ularning yerlari Bospor yaqinida Vizantiya imperiyasi yerlari bilan tutashgan. Istami xoqon 10 ta turkiy xalqni birlashtirgan yagona ittifoqni barpo etgan. Istami xoqon vafot etgach, og‘illari Qora Churinga Yettisuv, Turksanovga esa Quyi Volga va Ural atrofidagi yerlar meros qolgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:14:56
KIDAR — V asrning 20-yillarida Sharqdan Sirdaryo va Orol bo‘ylari orqali Xorazm hamda Amudaryo havzasiga kirib kelgan toxarlarning yo‘lboshchisi. Kidariylar davlatining asoschisi.

KUBОD I, Qаvаd (?-531) — Sоsоniylаr dаvlаti shоhi (488-496, 499-531). Zоdаgоnlаr vа kоhinlаrning siyosiy vа iqtisоdiy qudrаtini zаiflаshtirish mаqsаdidа mаzdаkiylаr hаrаkаtigа qo‘shilgаn vа ulаrning dаsturigа mоs kеlаdigаn bir qаnchа islоhоtlаr o‘tkаzgаn. Tахminan 496-yili zоdаgоnlаr Kubod I ni tахtdаn аg‘dаrib, o‘rnigа ukаsi Zаmаspni o‘tqаzishgаn. Kubod I eftаliylаr huzurigа qоchib bоrgаn, ulаrning hаrbiy yordаmidа tахtini qаytаrib оlgаn (499). Shundаn so‘ng zоdаgоnlаrgа qаrshi qаrаtilgаn siyosаtini dаvоm ettirgаn, mаzdаkiylik tаrаfdоrlаrigа yuqоri mаnsаblаr bеrgаn. Vizаntiyagа qаrshi muvаffаqiyatli urush оlib bоrgаn (502-505 yoki 506); shimolda gunnlаrning bоsqinini qаytаrgаn. Kubod I dаvridа bir qаnchа shаhаrlаrgа аsоs sоlingаn, sug‘оrish kаnаllаri tаrmоg‘i kеngаygаn, eftallar bilan munosabatlar ancha yumshab tinchlik tusini olgan, hatto ayrim vaqtlarda Vizantiyaga qarshi eftallarning ittifoqdoshi sifatida harakat qilingan bo‘lsa-da, ammo sosoniylar yil sayin kumush hisobida muayyan bojni muttasil to‘lab turadi. Shuningdеk Kubod I ning o‘g‘li Ð¥usrаv I Аnushirvоn dаvridа nihоyasigа yеtgаn ichki islоhоtlаrgа tаyyorgаrlik ishlаri bоshlаngаn. Kubod I hukmrоnligining охiridа mаzdаkiylаr bilan аlоqаsini uzgаn vа 3-o‘g‘li Ð¥usrаv (Kubod I ning kаttа o‘g‘li — Qоvus mаzdаkiylаr tаrbiyasini оlgаn) yordаmidа mаzdаkiylаr tаrаfdоrlаrini qаtаg‘оn qilishni tаshkil etgаn (528/529). 527-yildа Vizаntiya bilan qаytаdаn urush bоshlаgаn; u Kubod I ning o‘limidаn so‘ng hаm dаvоm etgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:15:10
MANIAX (VI asr) — Turk xoqonligining Eronga yuborgan elchilar guruhi rahbari, sug‘dlik savdogar. Xusrav I Anushirvon uzoq vaqtgacha Sug‘d elchilariga uzil-kesil javob bermay turgan, sug‘dlar keltirgan ipak mollari namunalarini o‘tga tashlattirgan. Maniax elchiligi muvaffaqiyatsiz chiqqach, turklar Vizantiya bilan ittifoq bo‘lib, Eronga qarshi yurish boshlashga qaror qilishgan. 568-569-yillarda Turk xoqonligi Konstantinopolga, Yustin II saroyiga yana Maniaxni boshliq qilib elchilar yuborgan. Unga Eronni bir chekkada qoldirib, Vizantiya bilan bevosita savdo munosabatlari o‘rnatish vazifasi yuklatilgan. U zimmasidagi vazifani uddalagan.

MAZDAK Ibn Hamdadon (470-529) — mazdakiylar ta’limotining asoschisi, mazdakiylar harakatining rahbari. Mazdak Eron shohi Kubod I (488-531) hukmronligi davrida Zardushdiylik otashgohlarining birida kohin, keyinchalik Eron bosh kohini bo‘lgan. Mazdak ta’limotining asosida tenglik g‘oyasi yotadi. Uning fikricha, dunyoning barcha boyliklari odamlarga teng taqsimlanishi lozim. Buni zo‘rlik yo‘li bilan amalga oshirishni yoqlagan. Kohinlar va amaldorlarning iqtisodiy, siyosiy hukmronligi barbod bo‘lgandan keyin Kubod I Mazdak bilan aloqani uzadi. Mazdak zardusht kohinlari va zodagonlarga qarshi dehqon va hunarmandlar qo‘zg‘aloniga rahbarlik qildi. 529-yil qozg‘olon bostirilgach, Mazdak qatl etiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:15:26
MONIY ibn Fatak (216-yil, Bobil — 274-yil, Eron) — moniylik ta’limoti asoschisi. III asrning 30-yillarida Eron, O‘rta Osiyo, Hindistonga safar qilib, buddizm, braxmanizm va boshqa dinlar bilan tanishgan. Keyinchalik o‘z ta’limotini targ‘ib etgan. U o‘z targ‘ibotini Midiya va Forsda boshlagan. Bu ta’limotni Eron shohi Shopur I quvvatlab, uni xristianlik va mahalliy dinlarga qarshi qo‘ygan. Biroq Eronda uning ta’limoti otashparastlikning ashaddiy ruhoniylari tomonidan qaqshatqich zarbaga uchraydi. Moniy Erondan qochishga majbur bo‘lgan. Keyinchalik, bu mazhab tarafdorlari O‘rta Osiyoning janubiy viloyatlari va Sharqiy Turkistonda qaror topadi. 273-yil Moniy Eronga qaytgan, bir oz vaqtdan so‘ng qatl qilingan. Turli rivоyatlаrdа Moniyning o‘z dаvridа istе’dоdli nаqqоsh, rаssоm hаm bo‘lgаni hаqidа hikоya qilinаdi.

PERO‘Z — Sosoniylar hukmdori (459-484). Uning hukmronligi davrida sosoniylar va eftallar o‘rtasida uch marotaba shiddatli janglar bo‘lib o‘tadi. Dastlabki janglarda Pero‘z mag‘lubiyatga uchrab, asir tushadi. Vizantiya imperatori Zenon tomonidan yuborilgan o‘lpon evaziga u asirlikdan ozod etiladi. Bir oz vaqt o‘tgach u Vizantiyaning elchisi bilan ittifoq bo‘lib, eftallarga qarshi ikkinchi yurishini olib boradi. Ikkinchi yurish ham muvaffaqiyatsiz tugaydi. Ikkinchi marta asirlikka olingan Pero‘z 30 xachir o‘lpon to‘lash majburiyatini oladi. 484-yil Pero‘z eftallarga qarshi uchinchi marta yurishga otlanadi. Bu galgi urush sosoniylar shohining halokati bilan tugaydi. Marv ishg‘ol qilinib, Eron ustiga juda og‘ir o‘lpon yuklanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:16:19
PROKOPIY — VI asrda yashab ijod etgan Vizantiya tarixchisi. Eftallar davlati haqida ma’lumotlar yozib qoldirgan. Uning yozishicha, eftallarning qonuniy davlati podshohi mutlaq tomonidan boshqarilgan. Qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarida ular rumiy (vizantiyalik)lar va forslar adolatidan zarracha kam bo‘lmagan adolatga amal qilganlar.

QАPАG‘ОN xoqon (?-716) — Turk хоqоnligi hukmdоri (691 716). Uning ismi O‘rÑ…un bitiktоshlаridа Qаpаg‘аn, Ð¥itоy yilnоmаlаridа esа Mоchjо shаklidа uchrаydi. U Ikkinchi Turk хоqоnligining аsоschisi bo‘lmish аkаsi Eltаrish хоqоn vаfоt etgаch, 691 yildа хоqоnlik tахtigа o‘tirgаn. Qapag‘on xoqon dаvridа хоqоnlik yanа O‘rta Оsiyoning eng yirik dаvlаtigа аylаngаn. Qapag‘on xoqon dаstlаbki fаоliyatini Tаbg‘аch (Ð¥itоy)gа hujum uyushtirish bilan bоshlаgаn. U 693-706-yillаr оrаlig‘idа Eltаrish хоqоnning o‘g‘illаri — Bilgа хоqоn vа Kultеgin bilan birgаlikdа Ð¥itоydаgi Ð¥uаnÑ…e dаryosi hаvzаlаri hаmdа Shаndun (Ð¥itоyning shimoliy-shаrqi) o‘lkаsigа yurish qilib, 23 tа shаhаrni qo‘lgа kiritgаnligi qаdimiy turkiy bitiktоshlаrdа qаyd etilgаn. 699-yildа bir qism хоqоnlik qo‘shinlаri jаnubiy-g‘аrbgа, Tеmir qаpig‘gаchа yеtib kеlgаn, 710-yildа esа Buхоrо, Sug‘d, Tохаristоn o‘lkаlаrigа istilоchilik yurishlаri uyushtirаyotgаn аrаblаr bilan to‘qnаsh kеlgаn. Qapag‘on xoqon 700-yildа Bilgа хоqоn rаhbаrligidа Tаngut o‘lkаsigа (Shimoliy-G‘аrbiy Ð¥itоy — Tibеtning shimoli) qo‘shin yubоrаdi vа bo‘ysundirаdi. 701-yildа хоqоnlik qo‘shinlаri Ð¥itоyning shimoliy-g‘аrbidаgi Оlti Chub Sug‘dаq o‘lkаsigа yurish qilаdi vа O‘ng-Tutuq rаhbаrligidаgi 50 ming kishilik Ð¥itоy qo‘shinini mаg‘lub etаdi. Qapag‘on xoqon dаvridа yirik turkiy qаbilаlаrdаn 699-yildа turgаshlаr, 703-yildа bаsmillаr, 705-706-yillаrdа bаyirqulаr, 709-yildа chik vа аzlаr, 710-yildа qirg‘izlаr vа turgаshlаrgа qаrshi qo‘shin tоrtilib ulаr qаytаdаn Turk хоqоnligi tаrkibigа qo‘shib оlinаdi. Qapag‘on xoqon hukmrоnligi dаvоmidа хоqоnlik vа O‘rta Оsiyodа kаttа nufuzgа egа bo‘lgаn bir qаnchа yirik qаbilаlаr оrаsidа to‘qnаshuvlаr yuz bеrgаn. Bitiktоshlаrdа 711 yildа turgаsh, 711 714-yillаrdа qаrluq, 714-yildа аz, 715-yildа izgil, 715-716-yillаrdа o‘g‘uz vа to‘qqiz tаtаr singаri qаbilаlаr bilan jаng оlib bоrilgаni hikоya qilinаdi. Ð¥itоy yilnоmаlаridа qаyd etilishichа, 716-yildа Qapag‘on xoqon To‘g‘lа (Tоlа) dаryosi bo‘yidа bаyirqu urug‘i ustidаn g‘аlаbа qоzоnib, pоytахt O‘tukаngа qаytаyotgаndа yo‘ldа yеtаrli хаvfsizlik chоrаsi ko‘rilmаgаni bоis pistirmаgа duch kеlаdi vа mаzkur qаbilаgа mаnsub jаngchi tоmоnidаn o‘ldirilgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:17:02
QОRАCHO‘RIN Turk — G‘аrbiy Turk хоqоnligi hukmdоrlаridаn biri (576 603). Istаmining o‘g‘li. Qoracho‘rin 576 yilda Istаmi yabg‘u vаfоt etgаch, uning o‘rnini egаllаydi. Qoracho‘rin оtаsining ishini dаvоm ettirib, аsоsiy e’tibоrni G‘аrbgа, Ñ…ususаn, Sоsоniylаr Erоnigа qаrаtаdi. Qoracho‘rin dаvridа Turk хоqоnligi Sоsоniylаr siyosiy munоsаbаtlаridа хоqоnlikning qo‘li bаlаnd kеlа bоshlаydi. U o‘g‘li Sheri Kishvarni Buxoroga Abruy qo‘zg‘olonini bostirish uchun yuboradi. VI аsrning охirgi chоrаgigа kеlib хоqоnlikning shаrqiy qismidа bоshbоshdоqlik аvj оlа bоshlаgаn. Tаspаr хоqоn vаfоt etgаch (581), uning vоrislаri оrаsidа tахt tаlаshuvlаri аvj оlаdi. Shаrqiy Turk хоqоnligi hukmdоri Ishbаrа хоqоn dаvridа (581-587) undаn nоrоzi bo‘lgаn shаhzоdаlаr Ð¥itоy sulоlаlаri bilan til biriktirа bоshlаydilаr. Bungа Qoracho‘rin hаm tоrtilаdi. Ð¥itоydаgi Suy sulоlаsi хоqоnlikni pаrchаlаsh niyatidа “O‘n o‘q” bоshqаruvi yabg‘usi Qoracho‘ringа elchi yubоrib, uni yagоnа Turk хоqоni sifаtidа tаn оlishini bildirаdi. Nаtijаdа, mаrkаzi Yettisuv bo‘lgаn Shimoliy Qоrа dеngiz bo‘ylаri, Shimoliy Kаvkаz, Vоlgаbo‘yi, Аmudаryo-Sirdаryo оrаlig‘i, Ð¥urоsоn, Shimoliy Аfg‘оnistоn, Shаrqiy Turkistоn hududlаrini o‘z ichigа оlgаn g‘аrbiy Turk хоqоnligi tаshkil tоpаdi. Suy sulоlаsi Turk хоqоnligining bir mаrkаzgа birlаshtirishgа hаrаkаt qilgаn Tuli (600-609) tаrаfini оlаdi, To‘ngа Turоn o‘ldirilаdi (600), fursаtdаn fоydаlаngаn Qoracho‘rin mаrkаziy hоkimiyatni egаllаydi. Endi Suy sulоlаsi Tulini Qoracho‘ringа qаrshi qo‘ya bоshlаydi. 601-603-yillаr оrаsidа Ð¥itоyning shimoliy vilоyatlаrigа bir nеchа sаfаr uyushtirib Tulini bаrtаrаf etishgа hаrаkаt qilgаn Qoracho‘rin muvаffаqiyatsizlikkа uchrаb, zаiflаshаdi. Buning ustigа tеlе qаbilаlаrining isyoni hоkimiyatgа qаrshi kаttа zаrbа bo‘lаdi. Qoracho‘rin hоkimiyatni bоy bеrib, 603-yildа Nаnshаn tоg‘lаri аtrоfidа yashоvchi tuguÑ…un (tоgоn)lаr huzurigа qоchib, o‘shа yеrdа bеdаrаk kеtаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:17:21
SHISHPIR — Sug‘d iÑ…shidi (642-655). Uning ismi o‘zi zаrb qildirgаn sug‘diy yozuvli tаngаlаrdа Shishpir, Ñ…itоy yilnоmаlаridа Shаshеbi, аrаb mаnbаlаridа Shishbir shаkllаridа uchrаydi. Ismining lug‘аviy mа’nоsi sug‘diychа — “din tаrqаtuvchi”. Shishpir dаstlаb Kеsh hukmdоri bo‘lgаn, kеyinchаlik o‘z qаrоrgоhini Sаmаrqаndgа ko‘chirgаn. Shishpir o‘z nоmidаn mis tаngаlаr zаrb qilgаn. Ulаrning bir tоmоnidа Shishpirning nоmi vа mаlkа (iÑ…shid) so‘zi, ikkinchi tоmоndа Sаmаrqаnd iÑ…shidlаri tаmg‘аsi vа boshqa bеlgilаr tаsvirlаngаn. Shishpir dаvridа Sug‘ddа pul munоsаbаtlаrining rivоjlаnishi tеzlаshgаn vа iqtisоdiy ko‘tаrilish jаrаyoni kuchаygаn. Bu dаvrdа Sug‘d Turk хоqоnligi tаrkibidа edi. 642-yildа Shishpir o‘z elchilаrini Ð¥itоygа yubоrgаn. Shishpirdаn kеyin tахtgа iÑ…shid VаrÑ…umаn (655-696) chiqqаn.

SHOPUR II — Sosoniylar hukmdori (309-379). Uning hukmronligi davrida xioniylar bilan bir qancha janglar bo‘lib o‘tadi. Dastlabki janglardayoq Shopur II yengilib, o‘zaro sulhga kelishiladi. Hatto ular o‘rtasida ittifoqlik ipi bog‘lanadi. O‘rtadagi ittifoq goh buzilib, goh tuzilib turgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:17:53
SHЕRI Kishvar, El Arslon — Turk хоqоnligi shаhzоdаsi. U хоqоnlikning mаshhur hukmdоrlаridаn Qоrаchurin (Tаrdu; 576 603) хоqоnning to‘ng‘ich o‘g‘li bo‘lib, Turk хоqоnligining аsоschilаridаn biri Istаmi yabg‘uning (55-576) nеvаrаsi bo‘lgаn. Nаrshахiyning “TаriÑ…i Buхоrо” аsаridа yozilishichа, Аbruy qo‘zg‘оlоnini bоstirgаn vа Buхоrо vоhаsidа 20 yil hukmrоnlik qilgаn. Vоhаdа bir qаnchа qishlоqlаr bаrpо etgаn. Bir qаtоr tаdqiqоtchilаr fikrichа, Sheri Kishvar Buхоrо vоhаsidа VII-VIII аsrlаrdа hukm surgаn turkiy sulоlаning аsоschisidir. 673-yilda аrаblаr istilоsi pаytidа Buхоrо vоhаsigа Bidun buхоrduхоt hukmdоr bo‘lgаn. Tаdqiqоtchilаr fikrichа, Bidunning nаsli Sheri Kishvargа bоrib tаqаlgаn.

TO‘NGА Turon (Ñ…itоy yilnоmаlаridа Tunlо Dulаn, Yun Yuylyuy [Yun Ulug‘]) -Turk хоqоnligi hukmdоri (588-600). Ishbаrа хоqоn (581-587)ning o‘g‘li, Bumin хоqоnning evаrаsi. Uning dаvridа аshinа хоnаdоni а’zоlаri o‘rtаsidа ichki kurаshlаr аvjgа chiqqаn bo‘lsа-dа, hukmdоrligining охirgi yillаridа Ð¥itоygа qаrshi bir nеchа mаrоtаbа muvаffаqiyatli sаfаr uyushtirilgаn. Shuningdеk, хоqоnlik ikki qismgа G‘аrbiy vа Shаrqiy Turk хоqоnligigа bo‘linib kеtish аrаfаsidа bo‘lgаn. Аyniqsа, Istаmi yabg‘uning o‘g‘li Tаrdu (Qоrаcho‘rin Turk) хоqоn (576 603) хоqоnlikning G‘аrbiy qismidа yakkа hоkimlik o‘rnаtishgа vа Ishbаrа хоqоnning hukmdоrligini tаn оlmаslikkа hаrаkаt qilаdi vа birmunchа muvаffаqiyatgа erishаdi. Uyg‘urlаr bilan birgаlikdа tеlе (to‘lаs) qаbilаlаr uyushmаsining biri bo‘lgаnligi mа’lum bo‘lаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:18:45
TO‘NYUQUQ, Tunyuquq (tахm. 645-726) — Turk хоqоnligidа dаvlаt аrbоbi vа sаrkаrdа. Аshinа qаbilаsigа mаnsub boshqa Turk zоdаgоnlаrining Ð¥itоy impеrаtоri sаrоyidа gаrоv sifаtidа ushlаb turilgаn o‘g‘illаridаn biri. Uning ismi Ñ…itоy yilnоmаlаridа Tunyuygu vа Yuаnchjеn shаkllаridа uchrаydi. Ushbu ismning ikkinchi shаkli Ñ…itоychаdа “birinchi gаvhаr” dеgаn mа’nоni bildirib, u To‘nyuquq ismi (qаdimiy turkchаdа “to‘ng‘ich gаvhаr”)gа mоs kеlаdi. U Tаbg‘аch (Ð¥itоy)dа tug‘ilib, vоyagа yеtgаn. Impеrаtоr sаrоyidа ishоnch qоzоnib, mа’muriy Ñ…izmаtgа yubоrilgаn. To‘nyuquq 680-yillаrdа Turk хоqоnligini Ð¥itоy аsоrаtidаn qutqаrib, uni yangitdаn bаrpо qilishdа Eltаrish хоqоnning eng yaqin mаslаhаtchisi bo‘lgаn. U uch хоqоn: Qutlug‘ Eltаrish (680-691), Qаpоg‘оn (691 716) vа Bilgа хоqоn (716-734) hukmrоnliklаri dаvridа bоsh vаzir vа lаshkаrbоshi bo‘lgаn. Umrining kаttа qismini хоqоnlikni mustаhkаmlаsh, turli qаbilаlаr аhilligini sаqlаsh, tаshqi dushmаnlаrgа qаrshi kurаsh bilan o‘tkаzgаn. Ð¥itоy yilnоmаlаridа хоqоnlikning eng dоnо аmаldоri sifаtidа tilgа оlinаdi. Ulаrdа bаyon qilinishichа, Bilgа хоqоnning Ð¥itоy ichkаrisigа yurish qilib, turkiy qаvmlаrni shаhаrlаrdа jоylаshishi, buddа dinigа o‘tishi ulаrning jаngоvаrligini yo‘qоtishini, o‘trоq yashаsh tаrzi turkiylаrgа to‘g‘ri kеlmаsligini аytib, хоqоnni bu yo‘ldаn qаytаrаdi. Bu esа To‘nyuquqning nihоyatdа аqlli, tаdbirkоr vа kеlаjаkni ko‘rа оlаdigаn shахs bo‘lgаnligini ko‘rsаtаdi. To‘nyuquq lаshkаrbоshi sifаtidа Ð¥itоyning shimoliy-shаrqidаgi Shаndun vilоyatigа, Uzоq Shаrqdа qоrахitоylаrgа, Yenisеy dаryosi hаvzаlаridаgi qirg‘izlаrgа, O‘rÑ…un vа Sеlеngа dаryosi bo‘ylаridаgi o‘g‘uzlаrgа Yettisuvdаgi turkаshlаrgа qаrshi yurishlаr uyushtirаdi vа ulаrni tоbе etаdi. U 719-yilda uyg‘urlаr, chinliklаr vа bаsmillаrning Ikkinchi Turk хоqоnligigа qаrshi yurishini to‘Ñ…tаtishgа vа Ð¥itоy bilan 10 yillik sulh tuzishgа muvаffаq bo‘lаdi. U o‘limidаn оldin o‘zining hаyoti vа fаоliyati hаqidа hikоya qiluvchi kitоbа bаrpо qildirаdi. Ushbu yodgоrlik qаdimiy turk yozuvining аjоyib mаjmuаsi hisоblаnаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:19:37
TUN Yabg‘u — G‘аrbiy Turk хоqоnligining hukmdоri (618-630). U Shеguyхоn vаfоtidаn so‘ng tахtgа chiqqаn. Tun Yabg‘u qоbiliyatli sаrkаrdа vа dаvlаt bоshlig‘i bo‘lib, fаоl hаrbiy hаrаkаtlаr оlib bоrgаn. Jаnubiy Tохаristоn (hоzirgi Аfg‘оnistоn) vа qismаn Gibin (hоzirgi Pоkistоn) yеrlаrini zаbt etdi. Bu dаvrdа G‘аrbiy Turk хоqоnligi tаrkibigа dеyarli butun O‘rtа Оsiyo, Qоzоg‘istоnning kаttа qismi, quyi Vоlgа bo‘ylаri, Shimoliy Kаvkаz yеrlаri kirgаn. Dаvlаt pоytахti Suyab shahri edi. Tun Yabg‘u mаrkаziy hоkimiyatni kuchаytirish mаqsаdidа dаvlаtdа mа’muriy islоhоt o‘tkаzgаn. O‘troq viloyat hokimlarini xoqonlik ma’muriyati bilan bevosita bog‘lash va ularning ustidan nazoratni kuchaytirish maqsadida mahalliy hukmdorlarga xoqonlikning “yabg‘u” unvoni berilishi natijasida, ular xoqonning noibiga aylanadilar. Vilоyatlаrdа nаzоrаtni kuchаytirish uchun o‘z vаkillаri — tudunlаrni yubоrgаn. Mаhаlliy hukmdоrlаrgа turkiy unvоnlаr in’оm etgаn. O‘g‘li Tаrdushоdni Tохаristоngа nоib qilib tаyinlаgаn. Tun Yabg‘u хоqоn Erоngа qаrshi Vizаntiya bilan ittifоq tuzgаn. 627-yilda G‘аrbiy turklаr bilan tuzilgаn shаrtnоmаgа аsоsаn, Erоngа qаrаm bo‘lgаn Kаvkаzоrti hududigа hujum qilgаn. 627-yili Chоr (Dаrbаnd), 628-yili esа Tiflis (hоzirgi Tbilisi) zаbt etilgаn. 630-yili Tun Yabg‘u аmаkisi Qul Bаhоdur tоmоnidаn o‘ldirilgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:20:31
TURK, Turk ibn Yofаs, Yofаs o‘g‘lоn, Turkхоn — qаdimiy diniy аqidаlаrgа ko‘rа, Yofаsning to‘ng‘ich o‘g‘li. Оtаsi vаfоtidаn so‘ng, turkiy o‘lkаlаrni bоshqаrgаn хоn. Mirzо Ulug‘bеkning yozishichа, Kаyumаrs zаmоndоshi bo‘lgаn. Kаyumаrs Shаrqiy Erоnning birinchi hukmdоri bo‘lgаnidеk, Turk “Mаshriq diyori хоqоnlаrining birinchi qооni” bo‘lgаn. Аbulg‘оziy Bаhоdirхоnning yozishichа, Turk “оtаsidаn so‘ng yеrlаrni yurib ko‘rdi. Tаqi bir yеrni Ñ…ushlаb, аndа o‘lturdi. Bu kun ul yеrlаrni Issig‘ko‘l dеrlаr”. Turk o‘z qаvmi o‘rtаsidа Ñ…ush rаsm-rusumlаr, tаhsingа lоyiq tаrtiblаr o‘rnаtgаn. U bаg‘оyat оqil vа bоаdаb, hunаrmаnd bo‘lgаn. Rivоyatlаrgа ko‘rа “Chin mаmlаkаti sаrhаdidаnki, uni Хоnju dеb аtаydilаr, аsоsiy yеrlаr, mаsalan, Turkistоn zаmin mаmlаkаti chеgаrаlаrigаchа uning hukumаti qo‘li оstidа edi. Jаmi turklаr оrаsidа in’оm qilish (оdаtini), hirgоh udumini o‘rnаtdi. Оdil vа kоmil, ko‘ngilchаn pоdshоh bo‘lgаn. Turkning 5 o‘g‘li: Аbilchа, Tung, Chigil, Bаrsхоn, Аtlоq bоr edi. Tаоmgа tuz sоlmоq, shuningdеk, chоrvа vа vаhshiy hаyvоnlаr tеrisidаn libоs tikib kiyish hаm Turk dаvridа pаydо bo‘ldi”. Turk 240 yil umr ko‘rgаn.

Tuu — V asrning ikkinchi yarmi va VI asrning birinchi yarmida Oltoy va Janubiy Sibirda Ashina qabilasining yabg‘usi. U Bumin bilan birlashib turkiy qabilalarning ittifoqini tuzadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:20:42
Uttegin — turk yigiti, kuyov. 1932-yilda Mug‘ tog‘idan topilgan nodir hujjatlar majmuasi orasida VII-VIII asrlarga oid nikoh guvohnomasida Uttegin va Dug‘dg‘uncha, Chata laqabli sug‘d ayoli o‘rtasida tuzilgan nikoh qayd etilgan. Topilgan bitimga asosan Dug‘dg‘unchaning ixtiyori bilan qonunga muofiq Uttegin sevimli va ardoqli xotin sifatida uni qabul qilib, oziq-ovqat, kiyim-kechak, zebu ziynat bilan ta’minlamog‘i va hurmat-izzat qilmog‘i lozim edi. O‘z o‘rnida Dug‘dg‘uncha ham Utteginni sevimli va ardoqli er sifatida tutmog‘i, uning baxtli turmushi haqida qayg‘urmog‘i va uning buyruqlarini qonun kabi tinglamog‘i darkor edi. Hujjatda eru xotinlardan biri ikkinchisining roziligisiz nikoh bitimini buzish shartlari bayon etilgan. Jumladan, agar Uttegin Dug‘dg‘unchaning roziligisiz uning ustiga uylansa, u vaqtda Dug‘dg‘unchaga 30 dinoriy sof kumush drham tovon to‘lashi va uni na xotin va na xizmatkor sifatida tutib turmay ozod etishi shart bo‘lgan. Yana boshqa hujjat Utteginning Dug‘dg‘uncha qarindoshlariga bergan vasiqasi bo‘lib, unda kuyov quyidagi shartlarni o‘z ustiga olgani bayon etiladi. Ushbu vasiqaga binoan “Chata bugundan boshlab, kelajakda, to abad mening xotinim bo‘lib qoladi. Sening va Mitra (xudo) ning ishtirokida majburiyat olaman: uni sotmayman, qarz hisobiga qullikka bermayman, biror kimsaga himoyaga bermayman. Bordi-yu, uni mendan kimdir tortib olsa, xo‘rlasa, uni ziyon-zahmatsiz (sizlarga) jo‘nataman. Chata o‘zi ketishni xohlasa ham . shu tariqa ziyon-zahmatsiz jo‘nataman va sog‘-salomat topshiraman. Agar topshirmasam, u holda . toza sifatida 100 dinoriy kumush drahma to‘layman.”.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:21:00
Vaxshunvar (V asr) — Eftaliylar podshosi, u haqda tarixchi Feofan Vizantiyskiy (VI asr) ma’lumot berib o‘tgan. Uning asl ismi Eftalon bo‘lib, uning qabilasini eftaliylar deb atashgan. Xitoyning “Tan shu’ yilnomasi ham bu ma’lumotni ham tasdiqlaydi. Tarixiy manbalarda yozilishicha, Vaxshunvar 457-yilga kelganda O‘rta Osiyodan tashqari, Toxariston va Badaxshonni o‘ziga bo‘ysundirgan. Sosoniylar shohi Pero‘z Vaxshunvarga qarshi uch marta muvaffaqiyatsiz yurush qilgan va so‘nggi uchinchi yurishi (484)da o‘zi halok bo‘ladi. Vaxshunvar Eron ustiga juda katta o‘lpon soladi va Marv, Kobul, Panjobni hamda Sharqiy Turkistondagi Qorashar, Kucha, Koshg‘ar va Xo‘tanni zabt etadi. Vaxshunvar rahbarligida eftaliylar O‘rta Osiyo, Sharqiy Eron, Shimoliy Hindiston va Sharqiy Turkiston hududlaridan tarkib topgan yagona ulkan saltanatni vujudga keltirganlar.

Yustin II — Vizantiya imperatori (565-578). U hukmronligi davrida avarlar bilan tinchlikka oid aloqalar olib boriladi. Uning huzurida 568-569-yillarda turklar elchisi bo‘lgan. Yustin II elchiga “Eftallar shaharlarda yashaydilarmi yoki qishloqdami?” — degan savoliga “Ular — shaharda yashovchi qabilalar, janobi oliylari” deb javob bergan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:21:20
Zemarx (VI asr) — Vizantiya elchisi. U Vizantiyaga tashrif buyurgan Turk xoqonligining elchisi Maniax (568-569) bilan birgalikda turklar mamlakatiga yuboriladi. Vizantiya elchisini xoqon Tyanshanning Oltin tog‘i etagidagi O‘rdugohida qabul qiladi.

Zenon (474-475) — Vizantiya imperatori. U eftallarga qarshi birinchi jangda asirlikka tushgan sosoniylar hukmdori Perozni o‘lpon evaziga asirlikdan ozod etadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:22:04
Atama va tushunchalar

Abruy qo‘zg‘oloni — VI asrning 80-yillarida mahalliy tabaqa — dehqonlarga va savdogarlarga qarshi Quyi Sug‘d (hozirgi Buxoro viloyati) aholisi kambag‘al tabaqasining ko‘targan qo‘zg‘oloni. Qo‘zg‘olonga Abruy boshchilik qilgan. Narshaxiyning xabar berishicha, Buxoro aholisi Abruyni Poykand shahriga hokim qilib tayinlaydi. Abruy qo‘zg‘olonidan zarar ko‘rgan dehqonlar va mulkdorlarning ko‘pchiligi Turk xoqonligi qo‘l ostidagi Taroz va Turkiston shaharlariga qochib borib, Turk xoqoni Qorachurindan qo‘zg‘olonchilarga qarshi kurashda yordam so‘raydilar. Qoracho‘rin o‘g‘li Sheri Kishvar boshchiligida Buxoroga katta lashkar yuboradi. Natijada qo‘zg‘olon bostiriladi. Buxorodagi yerlar yana o‘z egalari — dehqonlarga qaytarib beriladi.

Afrig‘iylar — Xorazmda IV-X asrlarda hukmronlik qilgan xorazmshohlar sulolasi. Asoschisi — Afrig‘. 995-yil Afrig‘ning so‘nggi vakili Abu Abdulloh Muhammad raqibi Urganch amiri Ma’mun ibn Muhammad tomonidan asir olinib, o‘ldirilgan. Xorazm Urganch hokimiyati ostiga birlashgan. Ma’mun qadimgi xorazmshoh unvonini qabul qilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:22:18
Afrig‘iylar madaniyati — Xorazmdagi IV-VIII asrlarga oid madaniyat afrig‘iylar sulolasi nomi bilan bog‘liq. Afrig‘iylar madaniyatiga oid yodgorliklar 1937-1940-yillarda Xorazm arxeologiya, etnografiya ekspeditsiyasi tomonidan o‘rganilgan. Afrig‘iylar madaniyati shakllanishida qo‘shni ko‘chmanchi qabilalar katta rol o‘ynagan. Bu davrda antik hunarmandchilik markazi — qadimgi shaharlar inqirozga uchrab, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayot qishloqda, mulkdorlarning qo‘rg‘oni va qasrlari atrofida jonlangan. Burgut qal’a vohasida olib borilgan qazishmalar vaqtida sertarmoq sug‘orish kanali va ariqlar, dalalalarning rejali joylashuvi aniqlangan. Katta-kichik turar joylar to‘p-to‘p joylashgan. Katta yer egalarining qasrlari kanallar boshida bo‘lib, ular suv taqsimotini nazorat qilib turganlar. Xorazmda bu davr istehkomlari, asosan, paxsadan to‘rtburchak taxta qurilgan, devori burjlar bilan mustahkamlangan, davra yoki to‘rtburchak tarxli bo‘lgan. Yirik qal’alar (Yakka Porson, Teshikqal’a, Qum qal’a, Uy qal’a) mudofaa istehkomlariga ega bo‘lgan. Eng yirik istehkom — Burgutqal’a (maydon 6 gektardan oshiq) atrofida shahar vujudga kela boshlagan. Turar joylar dahliz, asosiy va xo‘jalik xonalaridan iborat bo‘lgan. Imoratlarning tarxi, qiyofasi aholini ijtimoiy mavqega bog‘liq bo‘lgani aniqlandi. Xarobalardan mis tangalar jez, qo‘lda va charxda yasalgan sopol idishlar (xum, ko‘zacha, ketmon, o‘roq, pichoq va boshqalar) shoyi ip, jun gazlama parchalari, uchparrakli temir poykonlar, xanjarlar, yorg‘unchoqlar, tegirmon toshlari, yozma yodgorliklar topilgan. Ostodon (sopol tobut)larda kumush rasm bo‘lgan. Tarixiy manbalarda VIII asrga oid Kat, Hazorasp, Urganch shaharlari eslatib o‘tilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:22:38
Ark — ichki qal’a, O‘rta Osiyo ko‘hna shaharlari-dagi hukmdorlar qarorgohi joylashgan qal’a-band o‘rda. Yozma tarixiy manbalarda ko‘handiz, diz, koh, qasr, qal’a, hisor nomlari bilan ham tilga olinadi. Tabiiy baland tepa yoki maxsus yaratilgan baland do‘nglik ustiga qurilib, atrofi baland devor bilan o‘ralgan, bir yoki ikki darvozasi bo‘lgan. Ark ichida podshoh va amirlarning, amaldor va lashkarboshilar-ning uy-joylari, davlat devonlari, zarbxona, masjid, sardoba va boshqa binolar bo‘lgan.

arkon — dindagi eng muhim vazifa.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:23:03
 Atrabon — otashparastlarning ibodatxonalarida doimo yonib turadigan muqaddas olov — “azarxo`rra’ga o`tin tashlab, kulini olib turadigan ruhoniylar. Olovga topinuvchi otashparastlar atrobonlarga hadyalar keltirib, ular orqali muqaddas olovdan madad so`raganlar.

Azarxo‘rra — muqaddas olov. Otashparastlik (zardushtiylik) dinidagi qadimgi xalqlar azarxo‘rraga sig‘inishgan. Mil.avv. VI-V asrlardan to islom dini tarqalgunga qadar otashparastlar o‘rtasida azarxo‘rraga e’tiqod juda kuchli bo‘lgan. Azarxo‘rra har bir mamlakat va shaharda maxsus joylarda saqlanib, kechayu kunduz yonib turgan. Azarxo‘rraning eng mo‘tabari Xorazmda bo‘lgan.

Bantak — ilk o‘rta asrlarda erkak qul.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:23:22
Bilga xoqon bitiktoshi — marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi. Bilga xoqon sharafiga qo‘yilgan (735-yil). Ulan-Batordan 400 km janubdagi Qorabalg‘asun shahrining xarobalaridan taxminan 40 km shimolda joylashgan. Bo‘yi 3 metr 45 sm, eni 1 metr 74 sm, qalinligi 72 sm. Bilga xoqon bitiktoshi 80 satrdan iborat. Mazkur bitiktoshni Qultegin bitiktoshi bilan birga 1889-yil rus olimi N.M.Yadrintsev mo‘g‘ulistonning Kosho Saydam vodiysida Ko‘kshin Urxun daryosi bo‘yida topgan. Yodgorlik matni nemis, fransuz, ingliz, rus tillariga tarjima qilingan, turk va o‘zbek tillarida tavsif etilgan.

bek — el-yurt, viloyat hokimi.

Biy — urug‘ va qabila oqsoqoli.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:23:44
Boju yasoq — soliq turi. VI asrda Chirchiq, Zarafshon, Qashqadaryo va Amudaryo havzalarida o‘ndan ortiq mayda mulkdorlar hokimiyatlarining iqtisodiy va siyosiy boshqaruvi, yerli sulola hukmdorlari qo‘lida qoldirilib, turklar ulardan faqat shu soliq turini undirib olish bilan cheklanadilar.

Budun — Turk xoqonligida chorvador aholi. Budun qabilalar ittifoqi birlashmasini tashkil etardi.

Buxorxudot (Buxoro va fors. “xudo” — tangri, ega, hokim) — Buxorxudotlar hokimligini idora qilgan hukmdorlar unvoni. Buxorxudot atamasi dastlab “Buxorxudo” (“Buxoro hokimi”) shaklida bo`lgan. Buxoroga Islom kirib kelgach (VIII asr), arablar uni Buxorxudot deb o`z tillariga moslab olganlar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:23:55
Buxorxudot hokimligi — Buxorxudotlar idora qilgan kichik davlat (VI-VIII asrlar). Poytaxti Buxoro shahri. Hududi hozirgi Buxoro viloyatining Buxoro, Vobkent, Kogon, Romitan, Jondor va Qorako‘l tumanlari yerlaridan iborat bo‘lgan. Arablar Buxoroni fath etgandan keyingi dastlabki yillarda hokimiyatni buxorxudotlar bilan birgalikda boshqarganlar. 715-yilda Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim o‘ldirilgach, buxorxudotlar hokimligini bir yil davomida mustaqil idora qilganlar. VIII asrning 3-choragida arablar butun Movarounnahrni fath etib, buxorxudotlarni rasman o‘z o‘rinlarida qoldirgan bo‘lsalarda, hokimiyatni amalda to‘laligicha o‘zlari boshqarganlar. 782-yilda so‘nggi buxorxudot Bunyod Muqanna qo‘zg‘olonini qo‘llab-quvvatlagani uchun arablar tomonidan qatl etilib buxorxudotlar hokimligi bartaraf etilgan. Buxorxudot hokimligi hududi arxeologik jihatdan mukammal o‘rganilmagan. Tarixiy manbalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, buxorxudot hokimligida bir qancha mustahkam qal’ali shaharlar bo‘lgan. Buxorxudot Kono buxorxudot hokimligida birinch bo‘lib o‘zining tasviri va uning ostiga “Buxoro hokimi” degan yozuv zarb qilingan kumush tangalar dirhamlar chiqargan. Narshaxiy o‘zining “Buxoro tarixi” asarida buxorxudotlardan bir nechasining nomini keltirgan bo‘lib, ular orasida Kono va Abruy (Abarzi) degan ismlar ham mavjud. Buxorxudotlar vakillari: Bidun (?-673), Xo‘tak xotun (673-692), Tug‘shoda I (692-724), Tug‘shoda II (724-738), Qutayba ibn Tug‘shoda (738-753), noma’lum buxorxudot (Tug‘shoda III) (753-768), Sukon (768-775), Bunyod (775-782).
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:24:20
Devori qiyomat-Samarqand atrofini o‘rab turgan mudofaa devor.

darra — charm va qayishdan to‘qilgan yo‘g‘on va og‘ir zarb beruvchi qurol.

darg‘ot — to‘g‘on.

Darg‘om kanali — Zarafshon daryosidan suv oladigan kanal. Samarqand viloyati janubiy tumanlarining asosiy suv manbai Darg‘om kanali V asrda barpo etilgan eng yirik sug‘orish tarmoqlaridan hisoblanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:24:37
debo — tovlanuvchi nafis ipak mato.

Dehqon — ilk o‘rta asrlarda “qishloq hokimi”, yerdor. Ular o‘zlariga tegishli yer maydonlarini sug‘orish tarmoqlarining yuqori qismidan, ayniqsa, to‘g‘on boshi atrofidan ajratib oladilar. Bu yo‘l bilan ular suvdan dehqonchilikda bemalol foydalanish, suv taqsimotini nazoratga olib, qishloq aholisi ustidan o‘z tazyiqini o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu tariqa ular qishloqlarda o‘z tazyiq doirasini kengaytirib, bora-bora ziroatkor aholi ustidan hukmronlik qila boshlaydi. Dehqonlar o‘rta asrlarda endigina shakllana boshlagan yangi ijtimoiy munosabatlarning o‘rnatilishi oqibatida, qadimgi mulkdor tabaqa bag‘rida dunyoga kelgan va yanada boyib yer egallashib borayotgan quldor katta yer egalari edi. “Dehqon” lar odatda shaharlarda hashamatli qasr va saroylarga, savdo va hunarmandchilik do‘kon-u rastalaridan iborat kattagina xo‘jalikka ega edilar. Qishloqlarda esa, ekinzor paykallardan tashqari, ularning ko‘shk va istehkomi qo‘rg‘onlari, objuvoz-u moyjuvoz va tegirmonlari bo‘lardi. Dehqonlar ilk o‘rta asrlar mulkchiligi munosabatlarining shakllanishi bilan qishloq jamoalari ichida yirik yer mulkdorlari bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:25:04
Devg‘isht — xalq tilida paxsa bo‘laklari. Yunusobod oqtepasi devorlari devg‘isht (70x70x70) hajmda uzun va qalin homg‘ishtlardan urib chiqilgan.

Doya — ilk o‘rta asrlarda cho‘ri.

digir — charxpalak va chiqirlarga ariqdan yoki chiqir xandaqdan suv botirgich ko‘za.

dulob — charxparrak; quduqdan suv chiqaradigan charx.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:25:26
EFTALIYLAR, eftalitlar, eftallar, xaytallar, abdallar, ye-da — O‘rta Osiyoning shim.-sharqidan Movarounnahr-ning ichki viloyatlariga kirib, mil. V asrda davlat barpo etgan qabila ittifoqi. Eftaliylar O‘rta Osiyo, Hindiston, Afg‘oniston, Eron va Sharqiy Turkiston tarixida muhim rol o‘ynagan. Eftaliylarning ilk ajdodlari hunlardan bo‘lishi taxmin etiladi. Ularning kelib chiqishi tog‘risida turli fikrlar bayon etilgan. A.N. Bernshtamning fikricha, eftaliylar tarkib topgan yerlar o‘rta va quyi Sirdaryo hamda Amudaryoning yuqori havzasidir; A.P. Tolstov esa ularni Orol bo‘ylaridan kelib chiqqan deb hisoblaydi. Garchi eftaliylarning tarkib topgan joyi qat’iy aniqlanmagan bo‘lsa-da, ular turkiy etnik elementlar aralashgan o‘rta osiyolik qabilalar (asosan jangovar ko‘chmanchi qabilalar) negizida shakllanganligi ma’lum. Eftaliylar otashparast bo‘lganlar, lekin ular orasida asta-sekin buddizm va xristianlikka e’tiqod qila boshlaganlar ham bo‘lgan. Eftaliylar yozma manbalarda fetal, xaftal, xaytal degan nomlar bilan tilga olinadi. “Eftal” degan nom ilk bor “xeptal” shaklida V asr arman manbalarida uchraydi. Bu nom aslida “Eftalon” deb yuritilgan shoh nomidan olingan. Uni Vaxshunvor deb ham ataganlar, u eftaliylar yurishiga boshchilik qilgan. Mil. avv. VII asrda Xitoyning shim.-g‘arbi (Xesi)da yashovchi mallasoch, ko‘zi ko‘k hunlarning bir qismi yashab turgan yerlarini tashlab, Pomirning tog‘li viloyatlariga kelib yashaydilar. Keyinchalik ular mahalliy aholiga aralashib, tillarini ham o‘zgartiradi. Hunlarning boshqa bir guruhi Hunlar davlati yemirilgach, Jung‘oriyaga, Ila havzalariga kelib o‘rnashgan va bu yerda Yueban etnik uyushmasini tashkil qilgan. Yuebandan eftal etnik nomi bilan atalgan yirik bir guruh ajralib, III asrda Movarounnahrga kelib o‘rnashdi. Eftaliylarning yana bir guruhi g‘arbga Kaspiy dengizining shim. hududlariga borib, keyinchalik bu yerlardagi boshqa turkiy xalqlarga aralashib ketadi. Eftaliylar IV asrning ikkinchi yarmida ko‘payib, Movarounnahrda yashovchi xioniy, kidariy va boshqa xalqlarni tobe etib, davlat barpo etadi. V asrda ular Qang‘ davlatini mag‘lubiyatga uchratadi. Xurosonning talay qismini egallaydi. Xuroson yeri uchun eftaliylar Eron bilan qattiq urush olib borgan. VI asrning oxirlarida Eftaliylar davlati inqirozga uchraydi. Turk xoqonligi Movarounnahrni egallaydi. Eftaliylarning jangovar qismi Afg‘oniston va Hindistonning shimoliy mintaqalariga chekinib, ularning keyingi avlodlari shu yerlardagi xalqlarga aralashib, ular bilan qorishib ketadi. Eftaliylarning O‘rta Osiyoda qolgan qismi keyinchalik o‘zbek, turkman xalqlari tarkibiga singib ketadi. Turkmanlar tarkibida va anatoliyalik turklarning tarkibida abdal nomi bilan eftaliylarning keyingi avlodlari saqlanib qolgan. Eftaliylar otashparast bo‘lganligi ma’lum, lekin ularning orasida asta-sekin buddizm va xristianlikka e’tiqod qila boshlaganlar soni ham orta boshlagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:25:43
ELChI — bir davlatning boshqa bir davlatdagi elchixonasiga rahbarlik qiluvchi diplomatik vakil. Tarixiy manbalarda bir davlat hukumati tomonidan ikkinchi davlat hukumatiga diplomatik vazifa bilan yuboriladigan doimiy yoki muvaqqat vakil elchigina emas, balki yalavoch, yalafar, rasul atamalari bilan ham ifodalangan. Muxtor vakil hisoblanmish elchi zimmasiga diplomatik aloqalar o‘rnatish, davlatlar yoxud dushman tomonlar o‘rtasida tinchlik o‘rnatish, hamkorlikdagi harakatlarga oid bitimlar tuzish, davlat boshlig‘i yoki hukmdor sulola a’zolarining vafoti munosabati bilan ta’ziyalar bildirish, biron bir shodiyona bois muborakbodlar qilish kabi mas’uliyatlar yuklatilgan. Oltin O‘rda xonligida elchining bosh vazifalari sirasiga hukumat xazinasiga tobe yurtlardan yig‘ilgan o‘lponni o‘z muddatida yetkazish ham kirgan. XI a. yozma obidasi “Qutadg‘u bilig”da elchi etib tayinlanadigan shaxsning bir qator talablarga javob berishi ta’kidlangan. Xususan, uning bilimli, zakovatli, sadoqatli, ko‘zi to‘q, bosiq, uyat-andishali, keng qamrovli, zehnli, dono, ziyrak, ichimlik ichmaydigan, ko‘rkli, mard, shirin so‘zli bo‘lishi talab etilgan. “Elchi” atamasi ilk bor qadimgi turkiy Enasoy runiy bitigida qayd etilgan bo‘lsa, «yalavoch» atamasi birinchi marta Oltinko‘l yaqinidan topilgan Enasoy yodnomasida ko‘zga tashlanadi. Mazkur qadimgi turkiy bitigda 711 yilning avgust-sentyabrda Tibetga Turk xoqonligidan kelgan diplomatik vakilning tashrifi xususida gap boradi. Chingiziylar davrida elchilar darajasiga qarab oltin, kumush, cho‘yan, jez va yog‘och payza bilan ta’minlangan. Elchi o‘z vataniga qaytishdan oldin diplomatik vakolati tugayotgan davlat boshlig‘idan maxsus yorliq — ijozat qog‘ozi olishi lozim hisoblangan. Elchining o‘ldirilishi yoki hibs qilinishi aksariyat diplomatik munosabatlarning keskinlashuviga, ba’zan uzilishiga olib kelgan. Jumladan, O‘trorda mo‘g‘ul elchilarining Xorazmshoh tomonidan qatl qilinishi Movarounnahrning Chingizxon boshliq istilochilar tomonidan zabt etilishini tezlashtirdi. Amir Temur va Temuriylar davrida Sharq bilan G‘arb o‘rtasida savdo-sotiq va elchilik aloqalarini har tomonlama rivojlantirishga g‘oyat katta e’tibor berilgan. Amir Temur Yevropaning Fransiya, Angliya va Kastiliya kabi yirik qirolliklari bilan bevosita savdo va elchilik aloqalarini o‘rnatgan. Tashqi savdoni kengaytirishda temuriylarning turli mamlakatlar (Xitoy, Tibet va Hindiston va b.) bilan olib borgan elchilik aloqalari muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:26:03
etnik munosabatlar — aholining o‘zaro munosabatlari.

Galereya (fransuz. qalerie) — 1) Peshayvon, bostirma; binolarda yon devorlaridan biri o‘rniga ustunlar o‘rnatilgan usti yopiq, uzun, ensiz ayvonli qurilma; uzun balkon; 2) Yon devorlarining biri oynavand qilib qurilgan uzun zal; 3) O‘rta asrlarda saroy va uylarning rasm va haykallari bilan bezatilgan yo‘laklari.

Guvokor — ilk o‘rta asrlarda So‘g‘ddagi savdogarlar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 23 May 2008, 17:27:59
gyol — sopol gardish, sopol uzuk — tunnellar tutqichi.

Ixshid — 1) Sug‘d va Farg‘ona podsholari unvoni (V-VIII asrlar). Ilk o‘rta asrlarda Movarounnahr 15 dan ortiq mayda hokimliklarga bo‘linib ketgan edi. Ular turli nomda yuritilgan. Buxoro vohasida — buxorxudorlar va vardonxudotlar, Miyonko‘lda — dabusshohlar, Usrtushonada — afshinlar, Choch va Iloqda — budun va tudun va boshqalar. Ular mahalliy turkiy qabilalarning turli sulolalariga mansub bo‘lgan. Bu davlatchalar orasida Sug‘d ixshidlari eng qudratli sanalgan. Ularning poytaxti Samarqand shahri bo‘lgan. Ixshid atrofiga shaxsiy qurolli lashkarlar — chokarlari bo‘lgan badavlat dehqonlar to‘plangan edi. Sug‘d ixshidlari Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida joylashgan Samarqand, Ishtixon, Maymurg‘, Kushoniya, Vardona, Buxoro, Kesh va Naxshab mulklarini bir ittifoqqa birlashtirgan. Samarqand ixshidlari saroyida ajdodlar ruhiga atab qurbonlik qilish uchun maxsus ibodatxona bino qilingan. Samarqand ixshidlari yaqin-olis davlatlar bilan elchilik aloqalari olib borganlari ma’lum. Masalan, Afrosiyob devoriy rasmlarida Sug‘d ixshidlari Varxumanning Chag‘oniyon, Choch va Xitoydan kelgan elchilarni qabul qilish marosimi tasvirlangan. Arab istilochilariga qarshi kurashda Sug‘d ixshidlari Tarxun katta jonbozlik ko‘rsatgan. VIII asr boshida (712) Samarqandni arablar bosib olgach, Sug‘d ixshidlari poytaxtni Ishtixonga ko‘chirganlar. Movarounnahr Arab xalifaligi tarkibiga kiritilgach, ixshid unvoni bekor qilingan; 2) Suriya va Misrda hukmronlik qilgan yarim mustaqil turkiy sulola (935-969-yillar) vakillari unvoni.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:05:09
IZDAHOM — mehmondorchilik. 1953-1955-yillarda arxeolog L.I. Albaum Surxondaryo viloyatining Angor tumanida joylashgan Bolaliktepa yodgorligini qazib ochib o‘rganganida kattagina xonaning devorlarida rangli bo‘yoqlar bilan izdahom tasvirlangan.

JORIYA — cho‘ri.
 
KADIVAR — O‘rta Osiyoda ilk o‘rta asrlarda iqtisodiy jihatdan boy tabaqaga butunlay qaram bo‘lib qolgan qishloq ahli. Zamindorlar qishloqlarda o‘z taxyiq doiralarini kengaytirib, bora-bora ziroatkor aholi ustidan hukmronlik qila boshlagan. Shuning uchun ham ular ilk o‘rta asrlarda “dehqon’, ya’ni “qishloq hokimi” nomi bilan shuhrat topgan. Ularga qaram kishilar “kadivar” ya’ni “qishloq qo‘rg‘onlarida yashovchilar”, deb atalgan. Qishloq jamoasi ichida o‘z erkidan mahrum bo‘lgan kadivarlar paydo bo‘lgan. Sug‘d, Xorazm va Toharistonda dehqonchilik qiluvchi mahalliy aholining kattagina qismi qaram kadivarlarga aylangan. Kadivarlar bu davrda O‘rta Osiyodagi asosiy ijtimoiy tabaqa hisoblangan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:05:35
KAMPIRDEVOL — Toshkent atrofini o‘rab turgan mudofaa devor.

KASHOVARZ (yerni omoch bilan ag‘daruvchi) — ilk o‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda dehqonchilik bilan shug‘ullangan qishloq aholisi. Kashovarzlar ziroatchi jamoalarning oddiy mehnatkash a’zosi. Dehqonchilik mahsulotlarining deyarli asosiy qismi qo‘shchi-kashovarzlarning mashaqqatli mehnati bilan yetishtirilar edi.

KOH — saroy, ichki qal’a, ark, o‘rda.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:06:02
KORIKOR — ilk o‘rta asr xizmatkori.

KOROPLASTIKA — ma’budalarning sopol haykalchalari.

KULTEGIN BITIKTOSHI — marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi. Eltarish xoqonning o‘g‘li Kultegin sharafiga qo‘yilgan (732-yil 14-avgust). Ulan-Batordan 400 km janubda, Qorabalg‘asun shahrining xarobalaridan taxminan 40 km shimolda joylashgan. Bo‘yi 3 metr 15 sm, eni 1 metr 24 sm, qalinligi 41 sm. Bitiktoshdagi barcha voqealar Kulteginning akasi Bilga xoqon tilidan hikoya qilinadi. Bitikni esa Kulteginning jiyani Yo‘llug‘ tegin yozgan. Ushbu bitikda Bilga xoqon og‘o-inilariga, qarindosh-urug‘lariga, xalqqa murojaat qilgan. Xoqonning murojaatidan maqsadi — hokimiyatni mustahkamlash, o‘zaro urush-janjallarga chek qo‘yish, ittifoq bo‘lib yashashga chaqirish bo‘lgan. Kultegin bitiktoshini Bilga xoqon bitiktoshi bilan birga 1889-yil N.M. Yadrinsev mo‘g‘ulistonning Kosho Saydam vodiysida Ko‘kshin-Urxun daryosi bo‘yidan topgan. Dastlab bitiktoshni hech kim o‘qiy olmagan. Uni Urxun yozuvini o‘rganib chiqqanidan so‘ng, daniyalik olim V. Tomsen 1893-yil o‘qishga muvaffaq bo‘lgan. Yodgorlik matni nemis, fransuz, daniya, ingliz, rus tillariga tarjima qilingan, turk va o‘zbek tillarida tavsif etilgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:06:21
KO‘HANDIZ (fors. — eski, qadimgi) — ko‘hna, diz-qal’a, qasr, saroy, ark. qal’aband maxsus istehkom. Asosan, qal’aning tarkibida saqlangan qad. qismi.

KO‘SHK (ko‘chik) — to‘rt ustunli, tomi qubbali, asosan, yog‘ochdan qurilgan yengil inshoat, istehkomli baland qo‘rg‘on.. Kelib chiqishi jihatidan oddiy o‘tovga borib taqaladi. O‘rta asrlar Sharq me’mroligida keng tarqalgan. Dastlab qadimgi ko‘chmanchi xalqlarning ko‘chib yurishiga qulay uy (ko‘chik) sifatida paydo bo‘lgan. Arava ustiga o‘rnatilgan ko‘shklardan ham foydalanilgan. Keyinchalik ko‘shklar badavlat kishilar, hukmdorlar uchun bezakdor qilib bog‘lar ichida qurilgan. Tarixiy manbalarda ko‘shk namunalari haqida ma’lumotlar saqlangan. Vizantiya elchisi Zemarx 568-yilda O‘rta Osiyo ko‘chmanchilarining xoqoni o‘rtasida 4 tovus haykalini ko‘tarib turgan ko‘shkni ko‘rgani haqida yozgan. 738-yilda Termiz yaqinida arab sarkardasiga oltin va kumush bilan bezatilgan 2 ko‘shk taqdim etilgan va boshqa X-XV asrlarda ko‘shk me’morligi rivojlanib, aksari bog‘ ichkarisidagi sinchkori yengil qurilmalar (ko‘shklar) ustun, ayvon va boloxonali, zebu ziynatli, hashamatli, ko‘rkam imoratlari bilan ko‘zga tashlangan. Amir Temur bunyod etgan bog‘lar ichidagi ko‘shklar shaklu shamoyili bilan me’moriy taraqqiyotida yangi davr ochgan. Samarqand atrofida bunyod etilgan (XIV-XVI asrlar) bog‘-rog‘lar ichidagi ko‘shklar haqida tarixiy manbalar aniq ma’lumot beradi. Samarqanddagi Ko‘ksaroy, Shahrisabzdagi Oq saroyni Bobur ko‘shklar qatoriga kiritgan.

LABIRINT (yunoncha labyrinthos) — xonalari behad ko‘p, yo‘laklari odamni adashtiruvchi ulkan bino. Xorazmning janubida devorning qoq belida mustahkam labirint bo‘lgan. Dalon, g‘ulom gardish; darvoza og‘zi istehkomi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:06:45
LAG‘M — tunel, yer osti yo‘li.

MAZDAKIYLAR HARAKATI (V asrning 90-yillari — VI asr 20-yillari) — Sosoniylar davlatidagi xalq harakati.g‘oyaviy rahbari — Mazdak. Mazdakiylik ta’sirida vujudga kelgan. Mazdakiylar harakati jamoa huquqlarini qayta tiklash, yer-suv va mol-mulkka barobar egalik qilish, hammaning teng huquqli bo‘lishini ta’minlash uchun kurash shiori ostida boshlangan edi. Mazdakiylar harakatining boshlang‘ich davrida sosoniylar podshosi Qubod I (488-531) bu harakatdan o‘z manfaatlari maqsadlarida foydalanishga intilgan va mazdakiylar yordamida yirik yer egalari, zodagonlar va zardusht kohinlarining mustaqilliklarini tugatmoqchi bo‘lgan. Lekin Mazdakiylar harakati kuchayib ketishi, zodagonlar va kohinlarning mol-mulklarini tortib olinishi shohni cho‘chitib qo‘ygan. 528/529-yili Qubod I ning o‘g‘li Xusrav I Anushirvon Mazdakiylar harakatini shafqatsiz bostirgan va Mazdakni qatl ettirgan.

MAZDAKIYLIK — diniy-falsafiy ta’limot. Asoschisi Mazdak. Mazdakiylar harakati davrida Eronda keng tarqalgan. Mazdakiylik ta’limotiga ko‘ra, olamda bo‘ladigan jarayonlar ongli va biror maqsadni ko‘zlab harakat qiluvchi yaxshilik, yorug‘lik manbai bilan ko‘r-ko‘rona va tasodifiy harakatlanuvchi yomonlik, qorong‘ulik (johillik) manbai o‘rtasidagi kurashdan iborat. Bu kurash “yaxshilik”ning “yomonlik” ustidan g‘alabasi bilan tugallanadi. Mazdakiylikda birinchi o‘rinda sof falsafiy va diniy masalalar emas, ijtimoiy masalalar turadi. Mazdakiylikda asosiy yovuzlik boylikka hirs qo‘yish va kambag‘allik, deb ta’kidlanadi. Ijtimoiy zulmga qarshi kurash muqaddas vazifa sifatida talqin etiladi va unga diniy tus beriladi. Mazdakiylikning asosiy g‘oyasi mulkiy tenglikni o‘rnatishdan iborat. Bu tenglik barcha moddiy boyliklarga dehqonlar jamoasi orqali egalik qilish, ya’ni moddiy boyliklar odamlarga teng taqsimlanishi kerak deb tasavvur etiladi. Bu g‘oya xalq ommasi ichida keng tarqalib, mazdakiylik harakatining mafkurasi sifatida xizmat qilgan. Bu ta’limot garchi xayoliy bo‘lishiga qaramay, uning adolatsizlik va zulmga qarshi qaratilgani, tinchlikka chaqirishi ijobiy ahamiyat kasb etdi. Mazdakiylik keyingi asrlar davomida Eron, O‘rta Osiyo va Ozarbayjondagi dehqonlarning va shahar kambag‘allarining (Abu Muslim, Muqanna, Bobak qo‘zg‘oloni) kurash bayrog‘i bo‘lib qoldi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:07:07
MONIYLIK — III asrda Eronda vujudga kelgan din. Asoschisi Moniy. Moniylik koinotda nur bilan zulmat, ruhiy asos bilan moddiy asos, yaxshilik bilan yomonlik o‘rtasidagi o‘zaro kurashni e’tirof etishga asoslanadi. Nur, ruhiy asos, yaxshilik olamida xudo, ikkinchisida — shayton (iblis) hukm suradi. Moniylikka ko‘ra, ikki olam kurashi falokat bilan tugaydi, natijada moddiy asos olami halokatga uchrab, ruh ozodlikka chiqadi. Moniylik ta’limotiga ko‘ra, bu dunyo yovuzlik dunyosidir. Inson 2 unsur (ruh — nur farzandi, jism — zulmat farzandi) dan iborat mavjudot bo‘lgani uchun zulmat kuchlariga qarshi kurashda nur kuchlariga yordam bera oladi. Moniy samo nuri elchisi hisoblangan. Moniyda zardushtiylik va xristianlik g‘oyalari mavjud. Moniylik dunyoning ko‘p mamlakatlariga, jumladan, Italyadan to Xitoyga qadar tarqalgan. VIII asrda Uyg‘ur xonligiga hukmron dinga aylangan. Moniy VIII-IX asrlarda islom tarafdorlarining ta’qibiga uchraydi. Keyinchalik Yevropa va Osiyoda barham topdi. Xitoyda u XIV asrga kelib taqiqlandi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:07:19
MUG‘ QAL’A HUJJATLARI — Mug‘ qal’a xarobalaridan topilgan hujjatlar majmuidan iborat o‘ziga xos arxiv qoldig‘i (milodiy VII asr oxiri — VIII asr boshi). Uning tarkibidagi jami 80 hujjatdan 74 tasi fanda shartli ravishda “milliy sug‘d yozuvi” yoki Samarqand sug‘d yozuvi deb nomlangan yozuvda bitilgan. 3 ta hujjat xitoy yozuvida bo‘lib, mazkur arxiv mazmuniga daxldor emas. Xitoycha matn bitilgan qog‘ozning orqa toza yuzasidan yozuv materiali sifatida foydalanilgan. 2 ta hujjat arab yozuvini kufa usulida bitilgan va arxiv mazmuniga aloqador. 1 ta hujjat teri yuzasiga qadimgi turk-runiy yozuvda bitilgan. Hujjatlar bitilgan materiallar turlicha. 20 dan ortiq hujjat oshlangan teri yuzasida va bir qancha hujjat xitoy qog‘ozlarda yetib kelgan. Hujjatlarning mazmun doirasi xilma-xil, ularning bir turkumi huquqiy (nikoh va bu munosabat bilan oila mulkiy munosabatlari haqidagi masalalarni aks ettiradi) munosabatlarga oid. Hujjatlarning yana biri tegirmon ijarasi, ikkinchisi yer mulkchiligi haqidagi hujjatlardir. Bir turkum hujjatlar diplomatik yozishmalar toifasiga kiradi. Hujjat mazmun e’tibori bilan arab bosqinchiligi voqealari bilan bevosita aloqador, unda xalifalik noibining Movarounnahrdagi omili Abdurrahmon binni Subhning Panch hokimi Devashtichga ogohlantirish va do‘q-po‘pisasi ifoda topgan. Yana biri diplomatik maktub Devashtich tomonidan Rust hokimi Afarunga yozilgan bo‘lib arablarga qarshi harbiy kuchlarni birlashtirish masalasiga ishorat qiladi. Arxiv hujjatlarning kattagina guruhi framandar (xo‘jalik ishlari bo‘yicha nozir) nomiga yozilgan Devashtichning buyruqlaridir. Yana bir qancha hujjatlar Sug‘d davlatining xo‘jalik munosabatlarini aks ettiradi. Ular orasida teri oshlash, charmgarlik, ziroatchilik, bog‘dorchilik va boshqa xo‘jalik sohalarining arab istilosi kunlaridagi ahvolini ko‘rsatuvchi bir qancha hujjat namunalari bor. Yana bir guruh hujjatlarda moliyaviy munosabatlar aks etgan bo‘lib, avvalo, saroy ehtiyojlari uchun xarajatlar ro‘yxati, turli xil to‘lovlar haqidagi axborotlar, soliq va boj yig‘malaria kabi bevosita moliya iqtisod munosabatlari aks etgan. Mug‘ qal” hujjatlarining tarixiy manbalik ahamiyati g‘oyat darajada yuksak baholanadi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:07:42
MO‘LA — shahar devorlarining burji, minorasi.

NAF — ilk o‘rta asrlarda So‘gdda shahar va qishloq aholisi. Ijtimoiy jihatdan u bir nechta tabaqaga bo‘lingan.

NAJJORLIK — duradgorchilik.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:08:16
ONGIN bitigi — mo‘g‘ulistondan topilgan marmar bitiktosh, O‘rta Osiyo aholisi tarixini o‘rganishdagi qimmatli manba.

OQTEPA — O‘rta Osiyoda qadimgi binolar qoldiqlari va arxeologik madaniy qatlamlar saqlangan tepaliklar nomi. Masalan, Toshkent shahrining o‘zida bir qancha Oqtepalar mavjud.

OTASHGOH, olovxona — otashparastlar sig‘ingan, doimiy olov yonib turadigan maxsus bino. Har bir shahar va kattaroq qishloqda otashgohlar bo‘lgan. Ular qavm raisi tomonidan tayinlangan ozarbon (otashbon) tomonidan qo‘riqlanib, nazorat qilib turilgan. Xalq doimiy olovdan tutantiriq olib, uylarida olov yoqqan. Qadimda hokimiyatni qo‘lga olgan har bir podshoh o‘z nomidan maxsus otashgohlar qurdirgan. Doro otashgohi, Anushervon otashgohi, Afrosiyob otashgohi yoki Mitra, Anaxita otashgohi deb nomlangan otashgohlar shu tarzda paydo bo‘lgan. Persepol, Isfahon, Yazd, Xuroson (Eron), Xorazm va Surxondaryoda qadimgi otashgohlar topilgan. Doro I zamonidan boshlab otashgohlarni binolarning janub tomon etagiga, aholi gavjum yashaydigan shaharlarning chetrog‘iga qurish rasm bo‘lgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:08:37
OTASHKADA — zardushtiylik dini ibodatxonasi. Gushtapning farmoni bilan qurila boshlangan. Otashkadalar turli tabiiy ofatlardan muhofaza qilish maqsadida balandlikka, tepa ustiga yoki xarsang toshlardan yasalgan 3-4 m lik tagkursilar ustiga qurilgan. Dastlab otashkada diniy marosim va ibodatlarni bajarish maskani bo‘lgan. Asta-sekin otashkadaning vazifalari o‘zgara borib, sosoniylar davrida jamoa yig‘inlari va boshqa tadbirlar o‘tkaziladigan joyga aylangan. Barcha harajatlar podsholik tomonidan otashkadaga vaqf qilingan yer, chorva, bog‘-rog‘lardan olinadigan daromadlar hisobiga qoplangan; Otashkadalar bir necha hujra, tolor (zal) lardan iborat bo‘lgan. Bino oldida doim olov yonib turadigan otashkada maydoni bunyod etilgan. Isfaxon, Yazd, Koma (Hindiston) shaharlarida eng qadimgi otashkadalarning xarobalari mavjud. Otashkadalarda 7 xil musiqa asbobi jo‘rligida Gohlarni yodlattiradigan maxsus go‘shalar bo‘lgan. Otashkadalar diniy udum va marosimlarni o‘tkazadigan manzil bo‘lish bilan birga ma’naviy, ma’rifiy ishlar markazi hisoblangan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:09:03
OTLIQ ASKARLAR — qo‘shin turi. G‘arbiy Yevropada XI-XII asrlarda armiyaning asosiy zarbdor qismini risarlardan tuzilgan otliq askarlar tashkil qilgan. Suvoriy risar qilich, og‘ir nayza, qalqon, dubulg‘a va zirh bilan qurollangan. XII asrning ikkinchi yarmidan jangovar otlar ham maxsus zirh bilan ta’minlangan. Qadimiy Rus davlati (IX-X asrlar) qo‘shinida knyaz drujinalaridan tashkil qilingan otliq askarlarning soni piyoda askarlarga nisbatan ancha kam bo‘lgan. Turk-mo‘g‘ul davlatlari armiyasining asosini tashkil etuvchi otliq askarlar o‘zining tashkiliy hamda jangovar qobiliyati bilan alohida ajralib turgan. hunlar davrida otliq askarlarning soni 240 mingtaga yetgan. Turkiylar tomonidan jahon harbiy san’ati tarixida birinchi bo‘lib suvoriylar safining joriy qilinishi (har bir otliq askar orasidagimasofa 20 m, jangovar qatorlar soni 10 ta) otliq qo‘shinning dushman ustidan to‘la ustunligini ta’minlagan. Turk xoqonligining (VI-VIII asrlar) sovutli muntazam otliq askarlari nafaqat tekislikda, shuningdek, tog‘lik hududlarda ham muvaffaqiyatli harakat qilish qobiliyatiga ega bo‘lib, ko‘p vaqtlar davomida unga teng keladigan raqib topilmagan. Nayza bilan jang qilish san’atini mohirona egallagan turk otliqlari xitoylik piyoda nayzabozlar va eronlik otliq o‘qchilar (kamonkashlar) bilan bo‘lgan muhorabalarda, aksar hollarda, zafar qozongan. Turk suvoriysi ko‘krak qismida dumaloq qalqoni bo‘lgan zirh bilan ta’minlangan, boshiga temir dubulg‘a kiygan, qilich, shoxsimon yoy, to‘qmoq va nayza bilan qurollangan. Og‘ir qurolli otliq askarlar zodagon hamda tajribali jangchilardan tashkil etilgan jangda hal qiluvchi rol o‘ynagan. Tobe yurtlarning askarlaridan tuzilgan yengil otliq askarlar, asosan, razvedka hamda ayg‘oqchilik vazifalarini bajargan. Zarur paytlardagina jangga kirgan. Chingiziylar armiyasida yengil qurolli otliq askarlarning mavqe baland bo‘lgan. Mo‘g‘ul jangchilari otda yurish, kamon, qilich va arqon bilan muomala qilish san’atini mukammal egallagan. Ular janggohda ustalik bilan manyovr-harakat qilgan, soxta chekinish, pistirma qo‘yish san’ati kabi taktik amaliyotlarni muntazam qo‘llagan. Amir Temur armiyasining zarbdor qismini yengil va og‘ir qurollar bilan qurollangan otliq askarlar tashkil etgan. Dubulg‘a, sovut, qilich, yoy, sadoq, qalqon va nayza bilan ta’minlangan og‘ir qurolli suvoriylar sara jangchilardan tuzilgan, g‘animning asosiy zarbasiga qarshi turgan, jang natijasi shularga bog‘liq bo‘lgan. yoy, sadoq va qilich bilan qurollangan yengil otliq askarlar, asosan, soqchilik va razvedkaga mo‘ljallangan. o‘ta zarur chog‘dagina yov bilan jang qilish huquqiga ega bo‘lgan. Yevropa mamlakatlari armiyasida o‘t sochish qurolining rivojlanishi (XIV asr) hamda piyodalar rolining oshib borishi bois (XV asr) otliq askarlarning mavqe sekin kamaya boradi. XX asrning 50-yillari o‘rtalarida ommaviy qirg‘in qurollarining rivojlanishi va armiyalarning to‘liq motorlashtirilishi tufayli otliq askarlar qo‘shin turi sifatida barham topdi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:09:21
OZOD — ilk o‘rta asr mulkdori.

OZODKOR — ilk o‘rta asr hunarmandlari.

PANDUS (fransuzcha pante douce — nishab, qiyalik) — binoning eshigi, darvozasiga kiriladigan nishab maydoncha, maxsus ko‘tarma; ba’zan zinapoya vazifasini o‘taydi. O‘rta Osiyo hududidagi qadimgi shahar qal’a va ko‘shklarga panduslar orqali ko‘tarilgan. Tog‘lar orasida joylashgan turar joylarga maxsus panduslar ishlangan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:09:30
QABO — ustki kiyim, uqali uzun va keng guldor yopinchiq.

QAM-SHOMON — Ko‘k Tangriga sig‘inuvchi yakka xudolik dini.

QASR — saroy, oliy va hashamatli bino.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:10:02
QORA budun — Turk xoqonligida qora xalq.

QUBO — ilk o‘rta asrlarda Farg‘onadagi yirik markaziy shahar. Quboda hunarmandchilikning turli sohalari rivoj topib, uning mahsulotlari ichki va tashqi bozorlarda juda xaridorgir bo‘lgan. Qo‘shni mamlakatlarga arg‘umoqlar, bo‘yoq, rangli shisha buyumlar va dori-darmonlar chiqarilgan.

QUVA BUDDA IBODATXONASI (VII-VIII asrlar) — qadimiy Shahriston yodgorligining shimoliy tomonidagi rabod qismida bunyod etilgan ibodatxona. Arxeologik tekshirishlar natijasida shu aniqlandiki, VII asr oxiri — VIII asr boshlarida Shahristonda uy-joy va aholi ko‘payib, undan tashqaridagi hududni o‘zlashtirishga ehtiyoj tug‘ilgan. Ushbu joyda 80 dan ortiq xona, 5 ta ko‘cha va ular bilan bog‘liq markaziy maydon qazib ochilgan. Uning shim.da esa VII-VIII asrlarda foydalanilgan budda ibodatxonasi qoldiqlari kavlab o‘rganilgan. Ibodatxona 2 ta katta zaldan iborat bo‘lib, biri sig‘inish uchun, ikkinchisi ibodat qilishga mo‘ljallangan. birinchi xonada iloh (xudo)larga qurbonliklar (gul, meva-cheva va boshqa) keltirilib, o‘rtadagi tagkurasiga qo‘yilgan va ibodat qiluvchilar aylanib chiqib ketishgan. Uning yonginasida asosiy ibodat bajariladigan xona bo‘lib, uni yarmi saqlangan xolos. Kuchli yong‘in natijasida binolar va ulardagi buyumlar kuyib yo‘q bo‘lib ketgan. Shunga qaramay, 2 otliq va ular yonidagi jangchilar haykallarining parchalari saqlangan. haykallar, tasvirlar majmuasida yovuzlik ilohi Mara, yaxshilik ilohi va budda himoyachisi Shri-devi, Manjushra siymolari yaxshi saqlanmagan. Quva budda ibodatxonasi o‘zining me’moriy yechimi bilan O‘rta Osiyodagi Budda inshoatlaridan ayrim belgilariga ko‘ra bir oz farq qiladi. Xususan, Budda ibodatxonalariga xos va diniy marosimo‘tkazishda foydalanilgan ayrim me’moriy belgilar bunda uchramaydi. Quva budda ibodatxonasi qurilishida ko‘proq mavjud shart-sharoit va mahalliy qurilish an’anasidan foydalanilgan. Yana bu yerdan topilgan haykallar tasvirlarida, ayniqsa, yuz tuzilishida bir oz bo‘lsa-da, turkiylashgan qiyofa berishga harakat qilingan. Bu ibodatxona va topilmalar mutaxassislar tomonidan ko‘plab tortishuvlarga sabab bo‘ldi. Bu inshoat budda dinidagi mustaqil oqim — vadjrayana yo‘nalishiga taalluqli yagona yodgorlik deb talqin etilmoqda. Bu oqim ko‘proq hinduizm ta’sirida bo‘lib, o‘rta Osiyoda faqat Quva budda ibodatxonasida kuzatilgan. Quva budda ibodatxonasi topilmalari hindiston va Sharqiy Turkistonda aniqlangan materiallarga o‘xshashligi bilan, o‘rta asrlardagi madaniy-iqtisodiy aloqalarni yanada rivojlanganini, madaniyat va san’atni yuksalganini ko‘rsatadi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:10:20
QO‘RG‘ON — atrofi baland paxsa devor bilan o‘ralgan darvozali turar joy.

QO‘SHCHI — ziroatchi jamoalarning oddiy mehnatkash a’zolari “kashovarz”, ya’ni yerni haydovchi — yerni omoch bilan ag‘daruvchi.

RABOD (arabcha) — O‘rta Osiyo, Eron va Afg‘onistondagi o‘rta asr shaharlarining savdo va hunarmandchilik do‘konlari, mahallalari joylashgan qismi. Rabodlar VII-VIII asrlarda paydo bo‘lib, shaharlarning arki yoki shahristoni atrofiga qurilgan. XI-XII asrlarda O‘rta Osiyo shaharlarining mustahkam qismiga aylangan. XIII asr boshida mo‘g‘ullar istilosi natijasida ko‘plab qadimgi shaharlarning arki va shahristoni xarobaga aylanib qolgan bo‘lsa-da, rabodlar hayot davom etgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:10:38
RABOT (arabcha) — o‘rta asrlarda arablarning mustahkamlangan qarorgohi. Tarhi to‘rtburchak, devorlarida minoralari bo‘lgan. Dastlab (Islom dini tarqala boshlagan davrda) g‘oziylarga mo‘l qurilgan maxsus bino. Keyinchalik rabot faqat, istehkom ma’nosidagina emas, balki mehmonxona (karvonsaroy) mazmunida ham tushunilgan. Zohidlar ham maxsus rabotlarda yashaganlar. O‘rta Osiyoda VIII-X asrlarda ko‘chmanchi aholi yashaydigan hududlar bilan chegaradosh hududlarda ko‘plab rabotlar qurilgan. Ulardan eng mashhuri Raboti Malikdir.

RUNIK bitigi — qadimda turkiy yozuvlar, ya’ni urxun-yenisey yozuvlari.

SARKOR — ish boshi, ilk o‘rta asrlarda “dehqon’, ya’ni “qishloq hokimi” nomi bilan shuhrat topgan katta yer egasi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:11:00
SOVUT — jangda tanani o‘q, nayza va qilich zarbidan saqlash uchun kiyiladigan mustahkam harbiy kiyim. O‘rta Osiyo va Sharq qo‘shinlarida ilk o‘rta asrlardan boshlab qo‘llanishda bo‘lgan. Turkiylar tomonidan temir eritishning yo‘lga qo‘yilishi turli jang qurollari qatori sovutning ham ixtiro qilinishiga zamin bo‘lgan. Sovut dastlab to‘r ko‘ylak shaklida po‘lat simdan to‘qilgan. Keyinchalik uning chidamligini yanada oshirish maqsadida ustiga har xil shakldagi metall tangachalar qoplangan. Sovutning yoqasiz va yengsiz turlari ham bo‘lgan, ular yashirin ravishda oddiy kiyim tagidan kiyilgan. Sovut ostidan maxsus paxtali kiyim — hafton kiyilgan. Turk xoqonligi qo‘shinida sovut yaraq (yaraq), qoraxoniylar qo‘shinida yariq (yariq), kuba yariq, quyag‘ (quyag‘), ko‘krak sovuti esa tura so‘zlari bilan ifodalangan. Amir Temur, Bobur va o‘zbek xonlari qo‘shinida sovutning rang-barang turlari mavjud bo‘lgan. Jumladan, simdan to‘qilgan javshan, temir zanjirlardan yasalgan zirh, metalldan yasalgan jubba, ko‘ktemur, po‘latdan yasalgan oha, ko‘ha kabi sovut turlari tarixiy-badiiy asarlarda o‘z ifodasini topgan. Jangovar otlarga va fillarga mo‘l tayyorlangan sovutlar ham qurollanishda bo‘lgan va ular kejim hamda bargustvon deb yuritilgan. Tunda askar tomonidan to‘shak o‘rnida foydalanilgan va ot sag‘risida olib yurilgan yopinchiq bagtar deb atalgan. Askar tizzasi va butini dushman quroli zarbidan saqlovchi sovut turlari tizlik va butluq deb nomlangan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:11:17
SUVORIY — otliq qo‘shin.    

SUG‘D ADABIYOTI — sug‘d tilida yaratilib, bizgacha saqlangan yozma manbalar. Manbalarning asosiy qismi IV-X asrlarga taalluqli bo‘lib, budda, moniylikka tegishli matnlar, kundalik turmushga oid hujjatlar, turli yozishmalar, farmon va yorliqlar, sug‘d astronomik kalendari, O‘rta Osiyo xalqlari eposlarini tashkil etadi. Turli alifboda bitilgan bu yodgorliklar oromiy yozuvlarida yozilgan bo‘lib, Sinszyan hududidan, shuningdek, Mug‘tog‘idan topilgan. Afrosiyob devoriy rasmidagi elchi tasvirida 16 satrdan iborat ishonch yorlig‘i yozilgan. Sug‘d yodgorliklaridan yaxlit bir adabiy-badiiy asar saqlanmagan bo‘lsa-da, turli mazmunlardan tuzilgan qochirim so‘zlar, hikmatli iboralarga to‘la maktub va yorliqlar sug‘dlarda boy adabiyot bo‘lganini ko‘rsatadi. Sug‘d yodgorliklari orasida Rustam haqidagi eposdan parchalar (V-VII asr) katta adabiy qimmatga ega bo‘lib, bularda Rustamning devlar bilan qilgan jangi tasvirlangan. Rustam obrazi avval xalq og‘zaki ijodida, keyinchalik yozma adabiyotda yaratildi. Moniylikka taalluqli sug‘d matnlari orasida “Kalila va Dimna’dagi “Savdogar va marvarid teshuvchi”, “Uch baliq haqida’, “Tulki va maymun” masallariga mazmunan yaqin bo‘lgan hikoya va masallar uchraydi. “Xalqlar ro‘yxati” nomli sug‘d hujjati VIII asrga oid. Bunda o‘sha vaqtda O‘rta Osiyoda yashagan 21 xalq va elatning nomi berilgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:11:29
SUG‘D YOZUVI — mil.avv. I-IX asrlarda mavjud bo‘lgan, oromiy yozuvi asosida shakllangan harf-tovush yozuvi; u bir manba — oromiy yozuvidan tarqalganligiga ko‘ra suryoniy yozuviga yaqin turadi, lekin ular parallel holda mustaqil shalklanlanib, rivojlangalar. Zarafshon daryosining vodiy va yuqori oqim qismlarida joylashgan Sug‘d (Sug‘diyona) viloyatida qo‘llangan. Dastlab unda 22-23 harf mavjud bo‘lib, ularning deyarli barchasi qadimgi oromiy alifbosidagi singari bo‘lgan. Keyinchalik, IV asr boshlarida ba’zi harflarning alifbodan chiqib ketishi, ba’zi harflarning alifbodan shaklan bir-biriga yaqinlashuvi, o‘xshab qolishi natijasida harflar soni 17 dan iborat bo‘lib qolgan. So‘g‘d yozuvining milodiy I asrga oid eng qadimgi namunasi Samarqand yaqinidagi Talli Barzu degan joydan topilgan, eng so‘nggi namunalari esa VIII asr oxiri — IX asr boshlariga mansub. Yodgorliklarning ko‘pi XX asrda Sharqiy Turkistondan topilgan. Shulardan biri 808-821 yillarda hukmronlik qilgan xoqon sharafiga bitilgan, uch tildagi (sug‘d, qadimgi turk va xitoy) qabr toshi yozuvidir. So‘g‘d yozuvi namunalarining aksariyati IV-VIII asrlarga tegishli bo‘lib, ulardan Mug‘ qal’a xarobasidan topilgan hujjatlar (1933) muhim ilmiy ahamiyatga ega. Ushbu hujjatlar va so‘g‘d yozuvining ba’zi boshqa yodgorliklarida sug‘d adabiy tili me’yorlari, uning adabiy-badiiy uslubi yaqqol seziladi. Sug‘d yozuvi, o‘z navbatida, qadimgi turkiy runik yozuvi hamda uyg‘ur yozuvini shakllantirish uchun asos bo‘lgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:11:39
TERMIZSHOHLAR — Termiz va uning viloyatini boshqargan merosiy hukmron sulola (V-VII a. oxirlari). Arablarning Shimoliy Toxaristonga qilgan yurishlari (VII a. oxiri — VIII a. boshi) munosabati bilan arab-fors yozma manbalarida (Tabariy, Balozuriy, Ibn Xurdodbeh) qayd etilgan. Buddaviy rohib Syuan-Szan (taxm. 630-y.)ning ma’lumotiga ko‘ra, Tami (Termiz) mulki hududi g‘arbdan sharqqa tomon 600 li (180-300 km), shimoldan janubga tomon esa, 400 li (120-200 km) masofani tashkil etgan, ya’ni Termizdan tashqari Amudaryoning o‘ng sohilidagi yerlarni ham qamragan. Shaharda buddaviylik hukmron mavqega ega bo‘lib, unda 12 ta monastir va 1000 ga yaqin rohib, shuningdek, stupalar, budda haykallari bo‘lgan. Termizshohlar hokimiyat tepasiga mil. 5-a.da kelganlar, bunga ular zarb etgan mis tangalar guvohlik beradi. Tangalar VII a. oxiriga qadar zarb etilgan. Termizshohlarning etnik kelib chiqishi noaniq, eftaliylar yoxud kidariylar bilan bog‘liq bo‘lishi ehtimol.689-690-yillarda Termizni arablarning qaysiylar qabilasi sardori Muso ibn Abdulloh egallagan va shahardan termizshohni quvib yuborib, xalifalikdan ajrab chiqib, 15 yil mustaqil hokimlik qilgan. Termizshohning turkiylar yordamida taxtni qaytarib olish uchun qilgan harakatlari zoe ketgan. 704-yili Usmon ibn Mas’ud 15 ming kishilik lashkar bilan kelib shaharni Ummaviylar tobeligiga qaytarishga erishgan. Termizshohlar hokimiyati xalifalik tomonidan nomigagina bir muncha muddat tiklangan, Termiz butunlay xalifalik tomonidan idora etiladigan bo‘lgan, shahar arablarning asosiy tayanch punktiga aylangan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:11:57
TERRAKOTA (italyancha terra-yer, tuproq, cotta — qizdirilgan) — tor ma’noda — loydan ishlanib xumdonda pishirilgan sirlanmagan va rang berilamgan mayda haykalchalar; keng ma’noda — loydan tayyorlanib, maxsus xumdonlarda qizdirilgan badiiy va amaliy ahamiyatga ega sirlangan sopol buyumlar (idishlar, ko‘za, haykalcha, o‘yinchoq, koshin va boshqalar). Qizdirilgan so‘ng o‘ziga xos tus (sarg‘ish, qizg‘ish-jigarrang, qora) va sirt (faktura)ga ega bo‘ladi. Terrakota neolit davridan ma’lum bo‘lgan. O‘rta Osiyo, jumladan, O‘zbekiston hududidan ko‘plab nodir terrakota namunalari topilgan.

TOXARLAR, TO‘XORLAR — O‘rta Osiyoning qadimiy etnoslaridan biri. Ilk marotaba yunon-rim manbalarida toxar, tagur (mil. av. I — mil. I asrlar), keyinroq esa, ilk o‘rta asrlarda hind manbalarida tukxara, xitoy yilnomalarida tuxolo, qadimiy turk manbalarida toqar, toxri shakllarida qayd etiladi. Ko‘pchilik olimlar toxarlarni hind-evropa tillari oilasining alohida tarmog‘i hisoblaydilar. Ba’zi tadqiqotchilar esa ularni hind-evropa til oilasining eron guruhiga kiritadilar. Yunon manbalaridan ma’lum bo‘lishicha, toxarlar mil. av. II a. o‘rtalarida bir guruh ko‘chmanchi qabilalarning Sharqiy Turkistondan chiqib, janubiy-g‘arbda Yunon-Baqtriya podsholigini bosib olishida ishtirok etadilar va Amudaryoning yuqori havzasida joylashib qoladilar. Ptolemey (mil. I asr) toxarlarni “Baqtriyaning eng katta xalqi” sifatida tilga oladi. Ilk o‘rta asrlarda Baqtriya o‘lkasining Toxariston nomi bilan yuritila boshlanishi ham ularning milodning ilk asrlaridan boshlab Baqtriya aholisining ko‘p sonli va hukmron tabaqasini tashkil etganligini ko‘rsatadi. Baqtriya o‘lkasi qadimiy Xitoy yilnomalarida Dasya shaklida qayd etiladiki, tadqiqotchilar uning toxar so‘zining xitoycha talaffuzidir, deb hisoblaydilar. Toxarlarning ilk vatani masalasi bahsli. Bir qism tadqiqotchilar fikricha, ularning ilk ona yurti Shimoliy Qora dengizbo‘yi yoki Volgabo‘yi dashtlari bo‘lib, mil. avv. 3-ming yillikda Old Osiyo orqali Sharqqa, O‘rta Osiyo orqali Sharqiy Turkistonga borib joylashganlar. Boshqa tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, toxarlarning ilk vatani aynan Sharqiy Turkiston bo‘lib, ular bu yerning tub joy aholisi bo‘lgan va mil. av. so‘nggi asrlarda O‘rta Osiyo va Baqtriyaga ko‘chib o‘tishgan. Bir qancha tadqiqotchilar qadimiy Xitoy yilnomalaridagi yuechji va yunon-rim manbalaridagi toxarlarni bitta xalq deb, hisoblashadi va ular dastlab hozirgi Xitoydagi Gansu (Kengsuv) viloyatida yashaganliklarini ta’kidlaydilar. Aynan Sharqiy Turkiston hududida toxarlarga mansub braxmiy xatida bitilgan ko‘plab qadimiy yozma yodgorliklar topilgan. Ushbu yozma asarlarning asosiy qismi mil. V-X asrlarda yaratilgan bo‘lib, aksariyati buddaviy asarlar va matnlarning toxarcha tarjimalari yoki qayta ishlanmalaridir. Bundan tashqari, Lobnor ko‘li atrofidan topilgan Krorayna davlatining mil. III-IV asrlarga mansub prakrit tilidagi hujjatlarida toxarcha so‘zlarning uchrashi toxar tilining ushbu davrgacha tarqalganligini ko‘rsatadi. Z.Validiy fikricha, ular asli ural-oltoy xalqlariga mansub bo‘lib, keyinchalik toxar etnonimi Sharqiy Turkistonga ko‘chib kelgan hind-evropaliklarning bir guruhi uchun qo‘llanila boshlagan. Xususan, toxar etnonimining yasalishi Ural-Oltoy tillariga xosdir. Ushbu til oilasiga mansub xalqlarda -ar (er) “odam” ot yasovchi qo‘shimchasi asosida ko‘plab etnik nomlar vujudga kelgan. Jumladan, avar, majar (mojor), bulg‘ar (bulg‘or), tatar, xazar, sabar kabi. Toxar etnonimi ham xuddi shu shaklda paydo bo‘lgan, ya’ni toxar=»tox+ar». Shuningdek, Dunxuandan topilgan ilk o‘rta asrlarga taalluqli “Sak-Xo‘tan-Brahma” yozuvli “qavmlar va geografik nomlar ro‘yxati”da sharqiy turklarning besh tardush urug‘idan biri tugara etnonimini toxar bilan tenglashtiradilar. O‘g‘uzlarning bir urug‘i bo‘lgan to‘gar nomini ham toxar etnonimi bilan bog‘laydilar. Bular qatoriga turk-mo‘g‘ul qabilasi bo‘lmish jaloyirlarning bir urug‘i toxraut, Old Osiyoda yashagan oqqo‘yunli turklarning tuxarlu singari etnonimlarini qo‘shish mumkin. Bundan tashqari, fors til guruhiga mansub osetinlarning yana bir nomi digor deb yuritiladiki, tadqiqotchilar uni toxar etnonimining izlaridan biri hisoblashadi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:12:15
TUDUN, TUTUN — Turk xononligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. Xoqon xonadoniga mansub va bo‘ysundirilgan viloyatlardagi hokimlar faoliyatini nazorat qilib, o‘lpon va soliqlar yi“gishni tashkil etish maqsadida tayinlangan noib unvoni. Xitoyning Tan-shu yilnomasida VII asrning 40-yillaridan to VIII asrning 40-yillarigacha hukm surgan Choch hukmdorlari tudun unvoni bilan qayd etiladi. Ushbu yilnomada Chochni turli yillarda idora qilgan 4 nafar tudun haqida so‘z boradi.

TUPROQQAL’A DEVORIY RASMLARI VA HAYKALLARI — O‘rta Osiyo hududida saqlangan qadimiy san’at obidalaridan. Tuproqqal’adagi Xorazm shohlari saroyi majmuasi devorlariga ishlangan rasmlar va haykallar mil. I-III asrlarga mansub. Arxeologlar “Shohlar xonasi” (haykallar guruhida ajdodlar ilohiylashtirilgan bo‘lsa kerak), “g‘alaba xonasi” (goreleflarda shoh shon-shavkati ifodalangan), “Askarlar xonasi” (shohlar ulkan, jangchilar kichik hajmda aks ettirilgan) va boshqa ramziy atalgan saroy xonalari haykallar, bo‘rtma tasvirlar hamda rangtasvir bilan bezatilgan; rangtasvir haykaltaroshlik hamda monumental bezaklarda keng qo‘llanilgan. Tasvirlar O‘rta Osiyoda keng tarqalgan usulda — quruq ganch suvoqqa mineral bo‘yoqlarga yelim qo‘shib ishlangan: tasvir oq zaminni butunlay qoplab ishlanib, qora bo‘yoqda tasvirning shakli aniq qilib chizib chiqilgan, so‘ng shakllar ichi kerakli ranglar (qora, ko‘k, zangori, qizil, binafsha, pushti va boshqa) bilan bo‘yalgan. Tuproqqal’a devoriy rasmlari va haykallari, asosan, quyidagicha kompozisiya tuzilishiga ega: kengligi 0,5-0,7 m bo‘lgan bezak hoshiyadan iborat pastki qism (mas., moviy suv to‘lqini uzra suzayotgan qizil baliqlar), asosan, tabiiy kattalikda ishlangan turli jonzotlar, odamlar tasvirlari, ov manzaralaridan iborat asosiy qism hamda devor bezagini yakunlovchi ganch bezakli friz ko‘rinishidagi yuqori qism. Asosiy qismda tasvirlangan ov sahnalari, odamlar tasvirlari diqqatga sazovor, mavzuli lavhalar o‘simliksimon naqshlar bilan uyg‘unlashtirilgan. Yaxshi saqlangan ayrim tasvirlar Xorazm rangtasviri (mas., arfa chalayotgan ayol tasviri)ning ishlanishini kushon-gandxar an’analari bilan bog‘lash imkonini beradi, shuningdek, shunday qiyofalar ham uchraydiki, bu qiyofalar Suriya-Misr yoki Shim. qora dengiz bo‘yi xalqlarining rim davri san’atida uchrashini tadqiqotchilar aniqlagan. Barcha tasvirlar o‘ta erkinlik va haqqoniylik bilan yaratilgan bo‘lib, qadimiy Xorazmning yuksak badiiy madaniyatidan darak beradi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:12:28
TURK, turkiylar — jahondagi eng qadimiy va yirik etnoslardan birining nomi. So‘nggi davrda jahon olimlari, jumladan, o‘zbek olimlari tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida va qadimiy xitoy manbalaridagi ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu atama bundan 3,5-4 ming yil muqaddam rasmsimon ierogliflar bilan yozilgan bitiklarda «tiek» va «tiauk» shaklida uchraydi. Turk so‘zi baquvvat, barkamol, odillik kabi ma’nolarni anglatadi, degan fikrlar mavjud. Qadimiy Xitoy manbalarida turklar qiyofasi chuqur ko‘zli, qirra burunli, basavlat va sersoch deb ko‘rsatiladi. Bir necha ming yilliklar davomida turkiy qabilalar ko‘p marta birlashgan va parchalanganligi tufayli ularning qabilaviy tarkibi o‘zgarib turgan. Mil. avv. II asrdan — mil. III asrgacha bo‘lgan davrda turklar hun xoqonligi tarkibida bo‘lganligi sababli Xitoy manbalarida shyunnu, hunnu deb ham atalgan. Mazkur xoqonlik yemirilgandan keyingi 300 yilga yaqin davr davomida xitoylar turklarni tiekle (zamonaviy tilda tele) deb atashgan. VI asrda turklarda bo‘lgan Ashina avlodi kuchayib turk xoqonligini barpo etgan. Xitoy manbalariga ko‘ra, IX asrda tilga olinadigan turk qabilalari 58 ta nom bilan ajratilgan. Shulardan 22 tasi uyg‘ur (ittifoqchilar) deb nomlangan. Uyg‘ur xoqonligi tugatilganidan so‘ng bularning katta bir qismi Turkiston hududida joylashgan. Turkiya olimlari asarlarida turk qabilasi ko‘kturk deb ham ataladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, ko‘kturk so‘zi tangriga, ya’ni osmonga ishongan turklar, balandlik turklari, ko‘k bo‘ri totemi bo‘lgan turklar kabi ma’nolarni anglatgan. O‘rta Osiyoda turk toponim, etnonim, gidronim sifatida ko‘plab uchraydi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:12:43
TURKASHLAR, TURGASH, TURGESH — ilk o‘rta asr turkiy xalqlaridan biri. Turkashlarning qadimiy ajdodlaridan birini yuechji qabilalari tashkil qilgan. Turkashlar to‘g‘risida ilk ma’lumotlar VII asrning ikkinchi choragidan uchraydi. Ular, asosan, Yettisuvda yashagan. Bu davrda turkashlar g‘arbiy Turk xoqonligi hududida yashagan dulu qabilaviy ittifoqiga kirgan. VII asrning oxirida turkashlar o‘z davlati — Turkash xoqonligini barpo etdi. Turkashlar ikki katta guruh — qora va sariqlarga bo‘lingan. Ular o‘rtasida vaqt-vaqti bilan o‘zaro kelishmovchiliklar bo‘lib turgan. Gardiziyning ma’lumotiga qaraganda, turkashlar ikki urug‘: tuxsi va azlarga bo‘lingan. 766-yili qarluqlar kuchayib Turkash xoqonligini tugatdilar va turkashlarning asosiy qismini o‘zlariga bo‘ysundirdilar. Turkashlarning qolgan qismi uyg‘urlarga qaram bo‘ldi. L.N.Gumilyovning fikricha, bu voqeadan so‘ng turkashlar xalq sifatida tugatildi. Ularning bir qismi qarluq nomini qabul qildi, qolgani esa uyg‘urlar tarkibiga singib ketdi. Ammo, shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, turkashlarning nomi IX asrda ham manbalarda uchraydi. Az va tuxsi urug‘larining nomi esa keyingi asrlarda ham manbalarda tilga olingan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:12:54
TURON — tarixiy-geografik atama. O‘rta asrlar adabiyotlarida (Tabariy, Beruniy, Firdavsiy) Eron va Turon hududiy chegaralari Amudaryo orqali belgilanadi. Dastlab Avestoda qayd etilgan “tur” etnonimi keyinchalik O‘rta Osiyo dasht va tog‘ yerlarida yashovchi chorvador aholi bilan bog‘langan. Olimlarning fikriga ko‘ra, “turlar” tushunchasi — bu sak-massagetlarning dastlabki nomi bo‘lishi mumkin. Sak-massagetlar va ularga yaqin qarindosh qabilalar mil. avv. VI-IV asrlarda Oltoy va Janubiy Sibir dashtlarigacha tarqalgan. Bu haqda arxeologik ma’lumotlar ham dalolat beradi va Shinjon-Uyg‘ur o‘lkasida saklar yozuvlarining tarqalishi ham shu fikrni tasdiqlaydi. Mahmud Koshg‘ariyning ta’kidlashicha, Uyg‘uristonning qashqar tumanida “kansak” tili saqlangan edi. Sharqiy Turkistondagi Xotan vohasidan topib tekshirilgan yozuvlar “xotan-sak” hujjatlari nomi bilan atalgan. Demak, Turon — faqat O‘rta Osiyo hududining qadimiy atamasi degan xulosa bahslidir. “Turon’, “turonliklar” yurti tushunchasini keng hududlar bilan bog‘lash mumkin. o‘rta asr mualliflari ham “Turon” geografik tushunchasini turlicha tasdiqlaydilar. Ba’zi tarixchi va geograflarning aytishicha, Turon — bu turklar, turkiy qabilalarning yurti degan ma’noni bildirib, keyinchalik “Turkiston” tushunchasiga aylangan. Akademik A.Muhammadjonovning fikricha, “Turon” atamasi sug‘dcha — yer, tuproq, dala va dasht kabi ma’nolarni bildirgan. Shunga ko‘ra, “Turon” toponimi pasttekislik, dalayu dashtliklar, ya’ni keng yaylovlar degan ma’noni anglatgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:13:04
TO‘NYUQUQ bitigi — marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi, Eltarish xoqon (680) ning maslahatchisi va sarkarda To‘nyuquq (taxminan 645-726) sharafiga qo‘yilgan (712-716). Ulan-Batordan 66 km janubi-sharqda joylashgan. Bitik 62 satrdan iborat bo‘lib, janubiy va shimoliy tomonlarga bir-biriga qaratib qo‘yilgan 2 to‘rt qirrali tosh ustunga yozilgan. Janubdagi ustunning balandligi 170 sm, shimolidagisiniki 160 sm. Bitiktoshda Turk xoqonligining qayta tashkil topishi, bu ishda Eltarish xoqonning xizmati, To‘nyo‘quqning xoqonlik shakllanishi, yuksalishidagi, turli o‘lka va qabilalarga qarshi uyushtirilgan harbiy yurishlardagi qahramonligi, vatanparvarligi batafsil bayon etilgan. Yodgorlik nafaqat badiiy-tarixiy asar sifatida, balki qadimgi toponimlar va etnografizmlarni o‘rganish nuqtai nazaridan ham ahamiyatlidir. Mazkur bitiktoshni 1897-yilda rus etnografi Yelizaveta Klements eri Dmitriy Klements bilan birga Shimoliy mo‘g‘ulistonning Bain-Sokto manzilidan topgan. Dastlab, bitiktoshning fotosurati, transkripsiyasi va nemischa tarjimasi V.V. Radlov tomonidan 1899-yilda nashr ettirilgan. Yodgorlik matni dan (dat), ingliz, rus, fransuz, nemis tillariga tarjima qilingan, turk va o‘zbek tillarida tavsif etilgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:13:18
URXUN-ENISEY YOZUVI, QADIMGI TURK RUNIK YOZUVI — tosh, metall, yog‘och va boshqalarga o‘yib bitilgan qadimiy turkiy yozuvlar. V-VIII a. (ba’zi manbalarda VIII-X a.)larga mansub. Urxun va Yenisey daryolari havzalaridan topilganligi sababli shu nom bilan yuritiladi. Tashqi ko‘rinishidan got (qadimiy german) yozuviga o‘xshash bo‘lganligi uchun runik yozuv deb ham atalgan. Urxun-Yenisey yozuvi haqida dastlab XVIII asrning boshlarida rus olimi S.Remezov, keyinroq shved olimi F.Stralenberg hamda nemis olimi D.G.Messershmidtlar xabar bergan. Bu yozuvning turkiy xalqlarga mansubligini birinchi marta fransuz olimi J.P.Abel-Remyuza (1820), so‘ngra rus olimi N.M.Yadrinsev (1889) isbotlagan. Urxun-Yenisey yozuvining kelib chiqishi haqida mutaxassislar o‘rtasida tan olingan yagona fikr yo‘q. Bu haqdagi nisbatan keng tarqalgan mulohazaga qaraganda, mazkur yozuv o‘z kelib chiqishiga ko‘ra sug‘d va pahlaviy yozuvlari orqali oromiy yozuviga borib taqaladi. Urxun-Yenisey yozuvining paydo bo‘lish joyi va vaqti ham hozircha uzil-kesil hal qilingan masala emas. Mazkur yozuv o‘ngdan chapga qarab yozilgan va o‘qilgan. Urxun-Yenisey yozuvi 38 belgi (harf)dan iborat bo‘lib, fonetik yozuv tizimiga kiradi. Har bir tovush yoki tovushlar birikmasi maxsus harflar bilan ifodalanib, bir-biriga ulanmay, yakka-yakka yozilgan. Urxun-Yenisey yozuvi turkiy tillar tarixi, madaniyati, etnografiyasi, til va yozuvlari tarixini o‘rganishda qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:13:38
UYG‘UR YOZUVI — Sharqiy Turkistondagi turkiyzabon xalqlar foydalangan harf-tovush yozuvi; sug‘d yozuvi asosida paydo bo‘lgan. Dastlabki yozma yodgorliklari VIII asrga mansub. Uyg‘ur yozuvida harflar vertikal chiziq bo‘ylab yuqoridan pastga qarab yozilgan, yozuv ustunlari esa chapdan o‘ngga tomon joylashtirilgan. harfning so‘zdagi o‘rniga (boshi, o‘rtasi, oxiriga) qarab tegishli o‘rinlarda uning alohida shakllari qo‘llangan. Diniy asarlar, odatda, qat’iy kitobiy yozuvda, rasmiy hujjatlar esa tez yozuvga asoslangan kursivda yozilgan. Uyg‘ur yozuvi IX-XIII asrlarda budda diniga sig‘inuvchi turkiy qabilalar o‘rtasida keng tarqalgan. Ushbu qabilalar islomni qabul qilganlaridan keyin bu yozuv asta-sekin arab yozuvi tomonidan siqib chiqarilgan, lekin uyg‘ur yozuvi budda ibodatxonalarida XVIII asrda ham qo‘llangan. XVIII asrda uyg‘ur yozuvi mo‘g‘ullar tomonidan o‘zlashtirilgan va hozirda ham mavjud bo‘lgan mo‘g‘ul yozuvi shakllangan; uyg‘ur yozuvi asosida manjur yozuvi ham yaratilgan.

VAG‘N — ilk o‘rta asr ibodatxonasi.

VAG‘NAT — ilk o‘rta asrlarda ibodatxonalarning bosh ruhoniy mulozimi, ya’ni kohini.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:13:58
VAG‘NZE — ilk o‘rta asrlarda kohinlar tasarrufidagi yerlar.

XANDAQ — qadimgi va o‘rta asrlarda shahar, qal’a, qo‘rg‘on va mudofaa istehkomlarini dushman hujumidan ehtiyot qilish maqsadida ularning tashqi devori yonidan gir aylanasiga qazilgan, o‘ra, chuqurlik.

XIONIYLAR — turkiy qabila. Ba’zi tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, dastlab Oltoy tog‘lari atrofida yashashgan va IV asrning birinchi yarmida jan.-g‘arbga siljib, Amudaryo va Sirdaryo oralig‘iga kirib kelishgan. Bu erda dastlab ular Zarafshon vohasini egallab, janubga harakat qilishgan va ancha zaiflashib, sosoniylar Eroniga qaram bo‘lib qolgan Kushon podsholigi o‘rnini egallaganlar hamda markazi Toxariston bo‘lgan Shimoliy Hindiston, Afg‘oniston, Xurosonning bir qismini ham o‘z ichiga olgan Xioniylar davlatini (IV-V asrlar) barpo qilishgan. Boshqa bir guruh tadqiqotchilar esa xioniylarning dastlab Orol dengizi shimolida yashaganligi va yirik massaget qabilalar ittifoqiga mansub bo‘lib, hunlar bilan aralashganligini ta’kidlaydilar (L.N. Gumilev, S.P. Tolstov, K.V. Trever). Ularning fikricha, yunon va lotin tilidagi asarlarda xioniylar “oq hunlar” deb atalgan. IV asrning 70-yillarida xioniylar sosoniylar Eroniga qarshi hujum uyushtirib, muvaffaqiyatga erishganlar. Shuningdek, sosoniy podsholar Varaxran (418-438), Yazdigard II (438-457) davrlarida ular Eronning eng yirik raqibiga aylanganlar. Xioniylar hukmronligi davom etayotgan bir paytda yangi bir sulola — kidariylar o‘rtaga chiqqan. Ular Oltoy tog‘lari va Sharqiy Turkiston oralig‘idan jan.-g‘arbga siljib, 420-yilda Bolo (Naxshab) sh.ni o‘ziga qarorgoh qilishgan va Xioniylar davlati bilan qo‘shni bo‘lib qolganlar. V asrning ikkinchi yarmida Xioniylar va Kidariylar davlati hududini o‘z ichiga olgan yangi bir davlat eftaliylar sulolasi o‘rtaga chiqadi va VI asrning 60-yillarigacha O‘rta Osiyodagi eng yirik davlatga aylanadi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:14:15
XORAZMSHOH — Xorazm hukmdorlarining unvoni. Beruniy asarlarida keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, dastlab xorazmshohlar unvoni bilan Xorazm-ni Kayxusrav idora etgan. quyidagi 4 sulola: afrig‘iylar (305-995); ma’muniylar (995-1017); oltintoshlar (1017-34); anushteginiylar (1077-1231) hukmdorlari xorazmshoh unvoniga ega bo‘lganlar.

XOQON, QAG‘AN, QOON — O‘rta Osiyolik ayrim xalqlarda, shu jumladan, turkiy xalqlarda hukmdorlarning eng oliy unvoni. Ushbu unvon imperator, shaxanshoh unvonlari bilan teng ma’noni bildirgan. Mil.avv. I asrdan to so‘nggi o‘rta asrlargacha O‘rta Osiyo, Shimoliy Xitoy, Shimoliy Kavkaz, Janubiy Rossiya, Sharqiy Yevropa, Eron, Hindiston va boshqa o‘lkalarda hukm surgan turkiy sulolalar aksariyati hukmronlar uchun qo‘llangan. Dastlab mil. avv. I asrda Osiyo hunlarida ko‘ringan ushbu unvon Yevropa hunlari — gunnlar, syanbilar, tabg‘ach, eftaliylar, Avar xoqonligi (Sharqiy Yevropada), Turk xoqonligi, Xazar xoqonligi, Uyg‘ur xoqonligi davlatlarida mavjud bo‘lgan. Keyinchalik, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Temuriylar, Usmoniylar davlatlarida ham yuksak unvon sifatida qo‘llanilgan. Bundan tashqari, ushbu unvon turkiylar bilan qo‘shni bo‘lgan boshqa xalqlarda: slavyanlarda (Kiev Rusi davlati), mo‘g‘ullar (Chingizxon imperiyasi)da ham ishlatilgan. Ayniqsa, Turk xoqonligi davrida oliy hukmdor sifatida davlat tepasida xoqonlar turgan. Bu davrga taalluqli qadimiy turkiy, xitoy, yunon, arman, sur-yoniy, sug‘diy, baqtriy, tibet tilidagi manbalarda turk xoqonlari haqida ma’lumotlar saqlanib qolgan. Xitoy yilnomalarida xoqonlarning taxtga chiqish marosimi haqida keng tafsilotlar berilgan. Jumladan, xoqon bo‘ladigan shaxs oq kigiz ustiga o‘tirg‘izilib, 9 kishi tomonidan yuqoriga ko‘tarilgan holda o‘tov (chodir)ning atrofida quyosh yo‘nalishida 9 marotaba aylantirilgan. So‘ngra esa ipak ro‘mol bilan tomog‘i siqilib, undan qancha yil hukmdor bo‘lishi so‘ralgan, og‘zidan chiqqan birinchi tovush yoki so‘zga qarab, uning qancha muddat hukm surishi tayin qilingan. Shunga o‘xshash ma’lumotlar yunon, arab, fors, turkiy manbalarda ham saqlanib qolgan. Turk xoqonligi davrida, jumladan, VI-VIII asrlarda O‘rta Osiyoning bir qancha o‘lkalarida; Toxariston, Sug‘d, Farg‘ona, Choch, Yettisuvda “xoqon” unvoni bilan tangalar chiqarilgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:14:34
XVABU — viloyat hokimi.

XVATOV — hokim.

YABG‘U, YABG‘U XOQON, JABG‘U — Turk xoqonligida xoqon urug‘idan bo‘lgan el-yurt hokimi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:15:03
YER EGALIGI — muayyan huquqiy asoslar (mulkka, yerni tasarruf etish va meros qolgan yerdan umrbod foydalanishga va ijaraga oid huquqlar)ga muvofiq yerga egalik qilish; xo‘jalik oborotiga va bozor iqtisodiy mexanizmi tarkibiga kiritilgan yerdan foydalanish shakli. Yer egaligi zimmasiga tegishli huquq va majburiyatlar yuklaydi. O‘rta Osiyoda yer egaligining amlok, vaqf, mulk, tanho va boshqa shaklari mavjud edi.

SHAD, SHOD — Turk xoqonligi boshqaruvchi unvon. Shad Turk xoqonligida bosh hukmdor — xoqondan keyingi o‘rinda turuvchi yabg‘udan so‘ng eng yuqori unvon bo‘lib, ushbu unvonga, asosan, xoqon xonadoniga mansub, biror o‘lkaga ma’mur qilib tayinlangan va o‘z qo‘shiniga ega bo‘lgan tegin, shahzodalar sazovor bo‘lishgan. Xoqonlikning markaziy hokimiyatida xoqon, o‘ng (To‘las) va so‘l (Tardush) qanotlari boshqaruvida shodlar turar edi. Ular o‘n ming qo‘shinga ega bo‘lgan. Turk xoqonligi davrida Choch, Buxoro, Toxaristonni shodlar boshqargani xitoy va arab manbalaridan ma’lum.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:15:12
SHAHRISTON — O‘rta asrlarda Sharqdagi shaharlarning markazi, mudofaa devori bilan mustahkamlangan asosiy qismi. Saroy (ba’zan ark), jome masjid, yopiq (tim) yoki ochiq bozor, bosh maydon — registon, muhim ma’muriy binolar, hukmdor va uning yaqinlarining qo‘rg‘onlari, shuningdek oddiy aholi xonadonlari va boshqalari bo‘lgan. Ilk davrlarda unda bog‘, ekinzorlar ham bo‘lgan. Qadimiy Buxoro shahristoni arkdan alohida qurilgan (Narshaxiyning yozishicha, arkning bir darvozasidan shahristonga chiqilgan). Shahristonlar yirik-asosiy ko‘chalar bilan bir necha kvartalga bo‘lingan. Masalan, Buxoro shahristonida g‘arbdan sharqqa, shimoldan janubga o‘tgan ko‘cha shahristonni 4 teng qismga bo‘lgan. Shahristonda dastlab dehqonlar, arab istilosidan keyin savdo va hunarmandchilik rivoj topgach, savdogarlar, hunarmandlar (hokim tabaqa bilan bir shahristonda) yashaganlar. Keyingi asrlarda shahriston atrofida tashqi shahar — rabod qurilgan. O‘rta Osiyo qo‘sh — ichki va tashqi rabod bilan o‘ralgan shahristonlar ham bo‘lgan (masalan, Binkat).
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:15:29
SHOMONLIK, SHAMANLIK (evenk tilida shaman — jazavaga tushish) — ibtidoiy diniy e’tiqod shakllaridan biri. yovuz va ezgu ruhlarga, ularning inson hayotiga ta’sir ko‘rsatishiga ishonish shomonlikning asosini tashkil etadi. Shomonlikda uning ruhoniylari — shomonlar ruhlar bilan aloqa bog‘lay oladigan, bo‘lajak voqealarni oldindan aytib bera oladigan shaxslar deb, ularga sig‘iniladi. Maxsus kiyim kiygan, childirma ushlagan va boshqa turli narsalar taqingan shomonning xalq o‘rtasida raqs tushib va jazavaga kirib, ruhlar bilan “aloqa bog‘lashi” hamda ulardan ma’lum yo‘l-yo‘riq olishi shomonlikning asosiy marosimi hisoblanadi. Bu diniy e’tiqodda oddiy dindorlarga belgilangan keng marosimchilik belgilari va ibodatxonalar yo‘q. Shomonlarga bemorlar o‘zlarini davolash maqsadida murojaat qilib turadilar. Shomonlik Afrika, Shim. va Sharqiy Osiyoning ko‘p xalqlarida, Sibirda, indeyslar va boshqa xalqlarda tarqalgan.

CHOCH RAQSI — mil. birinchi mingyillik o‘rtalarida Xitoyda shuhrat qozongan raqs turi. Chjechji (Choch — Toshkent) nomi bilan atalgan. Choch raqsini, asosan, qiz-juvonlar ijro etgan. Raqsga avval bir kishi tushgan, ya’ni yakka o‘yin hisoblangan. V-VI asrlarda esa, 5 kishi, keyingi asrlarda esa 24 kishi o‘ynagan. Choch raqsi davra qilib, aylanib o‘ynalgan, u milliy musiqa, maqom va xonanda ashulasi bilan ham qo‘shib yuborilgan. Raqqosalardan biri davraning markazida o‘ynab, o‘yinni boshqarib borgan. U xuasin (“gulning markazi”) deb atalgan. Raqqosalar qimmatbaho matolardan tikilgan, dur va javohirlar, chiroyli kashta nusxalar bilan bezalgan liboslarda chiqishgan. Choch raqsi xitoyliklarni o‘ziga maftun etgan. o‘sha davrlarda yozilgan musiqa risolalarida bu o‘yinga juda yuqori baho berilgan. Mas., Chyan Yan o‘zining «Musiqa kitobi» asarida «Xitoyliklar chjechji raqsini ijro etishda xuslar (xorijiylar) bilan tenglasha olmaydilar», deb yozgan. Xitoy shoirlari Choch raqsining maftuni bo‘lib, unga bag‘ishlab 29 ta she’r va qasidalar yozganlar.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:15:41
CHOKARLAR — ilk o‘rta asrlar (IV-VIII asrlar)da qishloqning yirik mulkdor-dehqonlarning istehkomli qo‘rg‘onlari va mulklarini qo‘riqlash va ularni tashqi hujumlardan muhofaza etish uchun tuzilgan yollanma qurolli otryad (guruh). Chokarlar guruhi 30-40, 50-100 va undan ortiq harbiy navkarlardan iborat bo‘lgan. Ular qilich, qalqon, nayza hamda kamon sadoq to‘la o‘qlar bilan qurollangan. Chokarlar dehqon qo‘rg‘onlariga yaqin yoki shahar girdida bino qilingan istehkomlarda yashaganlar. Bunday istehkomlar Chokardiza deb yuritilgan. Toshkentning Chaqar va Samarqandning Chokardiza kabi mahallalari ilk o‘rta asrlarda chokarlar joylashtirilgan qarorgohlarning o‘rni bo‘lgan. Chokarlar baquvvat va abjir hamda o‘z valine’matiga sadoqatli o‘spirinlardan tanlab olingan. Ayrim manbalarda qayd etilishicha, o‘sha davr udumi bo‘yicha, hojasi vafot etgan chokarlar hatto u bilan birga tiriklayin go‘rga ko‘milishi lozim bo‘lgan. Bunday sadoqatli va jangovar chokarlar bilan dehqonlar yovgarchilik paytlarida dushmanga qarshi harbiy yurishlarda qatnashar, osoyishtalik zamonda esa ularga suyanib qishloqning ziroatkor aholisi ustidan o‘z hukmronligini o‘rnatishga harakat qilgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:15:58
TARIXIY — GEOGRAFIK NOMLAR

AJINATEPA
— budda ibodatxonasi xarobasi saqlangan tepalik (VI-VIII asrlar). Qo‘rg‘ontepa shahri (Tojikiston Respublikasi)dan 12,5 km sharqda. Tojikiston arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qazib o‘rganilgan (1961-1969-yillar). Ibodatxona va monastirdan iborat 2 qismli inshoat (100x50) topilgan. Qazishmalar davrida besh yuzdan oshiq san’at yodgorliklari — haykallar, naqshlar, devoriy rasmlar va ularning parchalari topilgan. Buddaning o‘lim to‘shagida yotgan 12 metrli haykali va sovg‘a keltirayotganlarning devoriy rasmlari muhim tarixiy ahamiyatga ega.

AL-FIR QAL’ASI — IV asrda Xorazmshoh Afrig‘ tomonidan Kat shahri yonida qurilgan qal’a. Beruniy ta’riflashicha, uning “uchta devori paxsadan va xom g‘ishtdan qurilgan; bularning biri ikkinchisi ichiga joylashgan; har birining balandligi boshqasinikiga qaraganda oshib boradi, ammo shohlar qasri hammasidan ham balanddir” — deb yozadi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:16:08
AXSIKAT — qadimgi shahar xarobasi. Namangan viloyati To‘raqo‘rg‘on tumanidagi Shahand qishlog‘i hududida, Sirdaryoning o‘ng sohilida joylashgan. Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda, Axsikat shahri mil.avv. III-II asrlarda vujudga kelgan, IX-X asrlarda Farg‘ona vodiysining poytaxti bo‘lgan. 1219-yil mo‘g‘ullar tomonidan butunlay vayron qilingan. Axsikatning eski o‘rnidan 5-7 km g‘arbda bunyod etilgan yangi shahar — Axsi XIV-XVII asrlarga oiddir. Axsikatni arxeologik jihatdan o‘rganish ishlari XIX asr oxirlari — XX asr boshlaridan boshlangan. 1885-yil N.I. Veselovskiy, 1914-yil I.A.Kastan’e qazish va qidiruv ishlari olib borgan. Sho‘rolar davrida M.E.Masson (1939) va A.N. Bernshtat (1948)lar tekshirganlar. Arxeologik tadqiqotlar natijasida Axsikat ark, shahriston va raboddan iborat bo‘lganligi, shaharning uch qismi ham alohida devorlar bilan o‘ralganligi, arkda hokim saroyi, zindon, shahristonda ichki bozor, jome masjidi, pishiq g‘ishtdan ishlangan hovuz va ariqlar, rabodda hunarmandlar mahallalari va tashqi bozor mavjud bo‘lganligi aniqlangan. Axsikat Namangan o‘lka shunoslik muzeyi xodimlari tomonidan ham o‘rganilgan (1957-1959). 1960-yilda O‘zbekiston FA Tarix va arxeologiya instituti uyushtirgan maxsus ekspeditsiya Axsikat rabodidan XI asrga oid ko‘hna hammom o‘rnini ochgan. U yerdan sopol idish quvir, chaqatanga va shisha buyumlar topilgan. Bundan tashqari, Axsikat xarobalaridan g‘arbroqda O‘rta asrlarga oid yana bir shahar xarobalari borligi aniqlangan. Akademik Y. G‘. G‘ulomov va arxeologik I. Axrorov maskur tadqiqotlar asosida bu yerda turli davrlarga oid ikki shahar bo‘lganligini, ulardan biri qadimgi Axsikat va ikkinchisi Bobur Mirzo tug‘ilgan Axsi ekanligini birinchi bo‘lib isbotladilar. 1967-yilda rassom I.A. Semernov Axsikat xarobalaridan yig‘ib jamlangan sopol idish, jez buyum va zeb-ziynatlar majmuasini Moskvadagi sharq xalqlari davlat muzeyiga taqdim etgan. Axsikat yodgorligi o‘zbek xalqi madaniyati tarixida muhim o‘rin tutganligi uchun 1950-yildan davlat muhofazasiga olingan
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:16:27
BOLALIKTEPA — termizshohlar qal’a-qasri xarobasi (V-VIasrlar). Termiz shahridan 30 km shimolda. Katta va kichik tepaliklardan iborat bo‘lgani uchun shunday atalgan. Bolaliktepani san’atshunos-arxeolog L.I.Albaum o‘rgangan (1953-1955-yillar). Qal’a-qasr to‘rtburchak shakldagi paxsa poydevor (30x30x6 metr) ustiga xom g‘isht (50x30x10 sm) dan qurilgan bo‘lib, 16 xonadan iborat (ulardan 11 tasi V asrda, 5 tasi VI asrda bunyod etilgan). Tashqariga qaragan xonalarning devorlari nishon tuynukli. Eng katta xona o‘rtasida xom g‘ishtdan davra tarhli otashkada (diametri 1,2 metr, balandligi 60 sm) ishlangan. Undagi kul qoldiqlari ichidan kuygan bug‘doy doni va o‘rik danaklari topilgan. Xonalardan sopol va shisha idishlar, turli musiqiy asbob bo‘laklari, naqshinkor chilim, taqinchoqlar qadalgan ipak kiyimlar parchasi, chordana qurib bola emizayotgan ayol tasviri tushirilgan shisha turunj (medal’on), yog‘och qoshiq va boshqalar topilgan. Xonalardan birida devorlarida to‘y marosimi aks ettirilgan devoriy rasmlar topilgan.

BO‘ZSUV — Chirchiq daryosidan chiqarilgan qadimgi kanal. Bo‘zsuv Chirchiqning o‘ng sohilidagi qadimgi terassalar bo‘ylab shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga tomon yo‘nalib, Toshkent viloyati Qibray, Zangiota va Yangiyo‘l tumanlari, Toshkent shahri hududi, shuningdek Qozog‘iston Respublikasi yerlaridan o‘tib, Chinoz yaqinida Sirdaryoga quyiladi. Uzunligi 159 km.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:17:22
EFTALIYLAR DAVLATI (V asrning ikkinchi yarmi — VI asrning 60-yillari) — O‘rta Osiyo, Sharqiy Eron, Shimoliy Hindiston va Sharqiy Turkiston yerlarini birlashtirgan ilk o‘rta asr davlati. Eftaliylar asos solgan. Uning asosiy negizini Baqtriya-Toxariston tashkil qilgan. Shu yerdan turib eftaliylar qo‘shni davlatlarga yurishlar qilganlar. Eftalon deb yuritilgan shoh Vaxshunvor eftaliylar yurishiga boshchilik qilgan.

FRAGONA — Farg‘ona qadimda shu nom bilan yuritilgan.

ILOQ — tarixiy viloyat. Toshkent viloyatining janubiy qismida. Ohangaron daryosi (XIII asr boshlariga qadar Iloq deb atalgan) havzasida bo‘lgan. Qadimgi dehqonchilik va konchilik mintaqalaridan. Milodiy V asrdan mustaqil davlat sifatida ma’lum. Iloq hukmdorlari “Iloq dehqonlari” unvoni bilan yuritilib, katta iqtisodiy va siyosiy mavqega ega bo‘lgan. VI-VII asrlarda Shoshga qo‘shilgan. IX-X asrlarda 17 shahar bo‘lgan. Aholisi dehqonchilik, chorvachilik, keng ko‘lamda ma’dan qazish va hunarmandchilik bilan shug‘ullangan. Iloq aholisi jangovarligi va erksevarligi bilan mashhur bo‘lgan. Iloqda davlat zarbxonasi bo‘lgan. X asr oxirlarida Iloq Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan. Mo‘g‘ullar istilosidan so‘ng Iloq yerlari jaloyirlar qabilasi tasarrufiga o‘tgan. Iloq nomi XIV asrdan manbalarda uchramaydi. Poytaxti Tunkat shahri bo‘lgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:17:41
ITIL, Idil, Etil — o‘rta asr arab va fors adabiyotlarida Volga daryosining atalishi. Tatar, boshqird, chuvash va boshqa turkiy xalqlarda hozir ham qo‘llanilib kelinadi. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida Etil — vodiyning nomi.

ISHTIXON — Samarqand viloyati, Ishtixon tumanidagi shahar. U qadimdan ma’lum bo‘lib, ilk zamindorlik davrida mustaqil hokimlikning markazi bo‘lgan, keyinchalik Sug‘diyona tarkibiga kirgan. Samarqand arablar tomonidan bosib olingach (VIII asr boshlari), Sug‘d ixshidlari Ishtixonga kelib uni poytaxt qilgan. X asrda Ishtixon qal’a, shahriston va raboddan iborat katta shahar bo‘lgan. Keyingi asrlarda ham yirik savdo shahri sifatida mashhur edi. Tarixiy manbalarda Ishtixon savdo-sotiq rivojlangan, atrofi bog‘-rog‘, dalalar bilan o‘ralgan chiroyli shahar sifatida tilga olinadi. Ishtixonga Zarafshon daryosi orqali suv kelgan. Keyinchalik shahar xarobaga aylangan. Uning o‘rnida kichikroq qishloq (hozirgi Ishtixon shahri) vujudga kelgan.

KAT — Xorazmning qadimgi poytaxti.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:17:56
KIDARIYLAR davlati (V asr) — O‘rta Osiyoda ilk o‘rta asrlarda yuzaga kelgan turkiy davlat. Ko‘chmanchi chorvador aholi bo‘lgan toxarlar V asrning 20-yillarida Sharqdan Sirdayo va Orol bo‘ylari orqali Xorazm hamda Amudaryo havzasiga kirib keladi. Toxarlar kushonlarning avlodlaridan bo‘lib, Kidar ismli hukmdor ularga yo‘lboshchi edi. Shuning uchun ular kidariylar nomi bilan tilga olinadi.

KO‘KCHA Oqtepasi — arxeologik yodgorlik (VI-XI asrlar). Toshkentning janubi-g‘arbiy qismida, Ko‘kcha arig‘i bo‘yida joylashgan. 1927-yil N.G. Mallitskiy tomonidan qayd etilgan. 1968-yil Toshkent aarxeologiya ekspediyasi tekshirgan. Qo‘rg‘onning balandligi 5 metrga yaqin bo‘lgan. Undan VI-VIII asrlarga mansub turli xil sopol idishlar, sopol ostodon topilgan. Tepalikning do‘ng qismi ostidan xom g‘isht va paxsadan barpo qilingan imorat qoldiqlari kavlab ochilgan. Ko‘kcha Oqtepasida hayot X-XI asrlargacha davom etganligi aniqlangan. Hozir tekislab tashlangan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:18:11
KOSON — Qashqadaryo viloyatidagi shahar. Koson tumanining ma’muriy markazi, viloyatning g‘arbiy qismida. Koson o‘rnidagi dastlabki qishloq milodning boshlarida vujudga kelgan, Yerqo‘rg‘on hayot tanazzulga uchragach, aholi bu yerga ko‘chgan. IV-V asrlarda qal’a bunyod etilib, atrofi mudofaa devori bilan o‘rab olingan; u mo‘g‘ullar istilosi davrigacha (XIII asr boshi) mavjud bo‘lgan. Mo‘g‘ullar istilosidan avval Kosonning mudofaa devori 3 marta ta’mirlangan bo‘lib, kengligi 10 metrga yetgan. Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, Kosonda ancha vaqtgacha hayot so‘ngan va faqat XV-XVI asrlardagina qayta jonlangan. Karvon yo‘lida bo‘lgani uchun savdo va hunarmandchilik rivojlangan. IV-VI asrlarga oid mis tangalarda “Kosonning ulug‘ shohi” deb yozilgan sug‘diycha bitik aniqlangan (E.Rtveladze). U shoh qarorgohi bo‘lgan. XVI asr 40-yillarida shayboniylarga qarshi Kosonda Bobo Mirak qo‘zg‘oloni sodir bo‘lgan. XVII asrdan Ashtarxoniylar, XVIII asr o‘rtalaridan Buxoro amirligi tarkibida. Antik manbalarda uchraydigan Ksenippa viloyatining nomi Koson atamasining o‘zgargan shakli bo‘lishi mumkin. Undagi “pa” qo‘shimchasini sug‘diycha “ob”, ya’ni suv deb hisoblansa, qadimda Qashqadaryodan chiqarilgan kanal Kosonob ya’ni Koson daryosi deb atalgan bo‘ladi.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:18:35
KUYOVQO‘RG‘ON — ilk o‘rta asrlarga oid badavlat dehqon qo‘rg‘oni (V a.). Yodgorlik Termizdan 26 km shimolida, Angor tumanida, Zartepadan 300 m sharqda joylashgan. Kuyovqo‘rg‘on 1977-yili Arxeologiya insitutining Baqtriya ekspedisiyasi tomonidan to‘liq ochib o‘rganilgan. Kuyovqo‘rg‘on haykallari O‘rta Osiyodagi ilk asrlarga oid hayotiy obrazlarni o‘zida mujassamlashtirgan yagona haykaltaroshlik namunasidir. haykallar ilk o‘rta asrlardagi Toxaristonning boy va yuqori rivojlangan moddiy va ma’naviy madaniyatidan dalolat beradi. Kuyovqo‘rg‘on ilk o‘rta asrlarga xos bo‘lgan qo‘rg‘on me’morligining dastlabki ko‘rinishidir. qo‘rg‘on o‘zining ilg‘or me’moriy yechimlari bilan ajralib turadi.

MUG‘ QAL’A, QAL’AI MUG‘ — istehkom qal’a xarobasi (V-VI asrlar). Qum daryosining Zarafshon daryosigacha kelib quyilish burchagidagi (Tojikiston) tog‘ cho‘qqisi ustiga qurilgan ikki qavatli qasr-qo‘rg‘on. Bu qurilish undan avvalgi inshoat o‘rnida amalga oshirilgan bo‘lishi, ehtimol. Chunki, qadimgi yunon mansablarida zabt etish mushkul bo‘lgan “sug‘d qoyalari” haqida ma’lumotlar uchraydi. Olimlarning fikricha, Mug‘ qal’a shunday istehkom “qoya” lardan biri bo‘lgan. O‘rta asr yozma manbalarida Mug‘ qal’aga nisbatan abargar nomi ishlatilgani ham ma’lum. Bu sug‘dcha atamaning ma’nosi “tog‘ ustidagi” demakdir. Mug‘ qal’ada 1932-yilda tasodifan bir sug‘dcha hujjat topilishi, uning xaroba qoldiqlarida arxeologik qazish ishlari boshlanishiga sabab bo‘ldi. Mug‘ qal’ada o‘tkazilgan qazishmalar natijasida mustahkam devor bilan o‘ralgan ixcham hovli yuzasi hamda qamal holatda yashashga mo‘ljallangan xo‘jalik va turar joy binolari majmuidan iborat qo‘sh qavatli inshoat qoldiqlari namoyon bo‘ldi. Yuzlab moddiy va ashyoviy topilmalar bilan bir qatorda Mug‘ qal’a xarobalarida sug‘d, qadimgi turkiy, xitoy va arab yozuvlari bilan bitilgan 80 ta hujjatdan iborat qadimgi arxiv qo‘lga kiritildi. Mug‘ qal’a yozma yodgorliklarining guvohlik berishicha, qal’a arab istilosi davrida (722) vayronaga aylantirilgan. Mug‘ qal’ada Panch (ilk o‘rta asr Panjikenti) hokimi Devshtich o‘z yaqinlari va arkoni davlati bilan qamal qilinib asir olingan, keyinchalik qatl etilgan. Inshoat esa buzib tashlangan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:18:47
OLTINTEPA — o‘rta asr shahar xarobasi (V-XIII asrlar). Qashqadaryo viloyati, Qamashi tumanidagi Qorabog‘ qishlog‘i yaqinida joylashgan. Oltintepa dastlab ToshDUning arxeologik ekspedisiyasi tomonidan tekshirilgan (1966). 1964 yildan muntazam arxeologik tadqiqotlar olib borilgan. Shahar ikki qismdan: hisor rolini o‘ynagan markaziy qism (2,5 ga dan ortiq) va raboddan iborat. Oltintepadagi markaziy tepalikning hajmi 160x160 m, balandligi 13 m ga yaqinni tashkil qiladi. Oltintepaning umumiy mayd. 40 ga bo‘lgan. Dastlab Oltintepa o‘rnida V-VI asrlarda kichik qishloq yoxud alohida turgan inshoat joylashgan; u VII-VIII asrlarda kengaygan. Asosiy tepalik mudofaa devori bilan o‘rab olingan, qishloqni shaharga aylanish jarayoni kechgan. X asrda shahar nihoyatda katta bo‘lgan, hunarmandchilik rivojlangan. XIII a. boshida mo‘g‘ullar istilosi natijasida vayron bo‘lib, XIII asrning 30-yillarida shahar hayoti qayta jonlangan. Oltintepadan ko‘plab sirlangan, turli xildagi naqshlar, yozuvlar bilan bezatilgan sopol idishlar (ko‘za, xum, lagan va b.), tangalar, o‘yma naqsh tushirilgan terrakota parchalari, o‘g‘irlar, jez ko‘zgu, kuldon, haykalchalar va boshqalar topilgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:19:04
OLTOY (turkiy va mongol tillarida altan-oltin) — Osiyodagi tog‘ sistemasi, RF, Mongoliya va Xitoy hududida. Shimoliy-g‘arbda G‘arbiy Sibir tekisligidan janubiy-sharqda Gobi tekisliklarigacha cho‘zilgan. Uzunligi 2000 km. Ayrim tizmalardan iborat. Baland cho‘qqilari g‘arbiy qismida (Beluxa, 4506-metr). Oltoy uch qismga — Asl Oltoy, Gobi Oltoyi va Mongoliya Oltoyiga bo‘linadi.

PANJAKENT, PANJIKENT — Tojikistonning Sug‘d viloyatidagi shahar. Zarafshon daryosi vodiysida, Samarqanddan 68 km janubi-sharqda. Hozirgi Panjikentdan 1,5 km janubi-sharqda qadimgi Panjikent shahri xarobalari joylashgan. Uning maydoni 13,5 ga, shahriston, ko‘handiz, rabod va qabristondan iborat. Shahristondan ko‘p ko‘cha tarmoqlari, xom g‘isht va paxsadan qurilgan ikki qavatli ayvonli turar joy binolari, hunarmanchilik ustaxonalari va do‘konlar qoldig‘i topildi. Shahriston markazida V-VII asrlarga oid ibodatxona ko‘rinishida ikkita bino bo‘lgan. Shahar devoridan g‘arbda uch qavat istehkom bilan o‘ralgan ko‘handiz joylashgan. Shahardan sharqda esa ikki qavat uyli hovlilar (chorbog‘lar) bo‘lgan. Ko‘handizga qamal vaqtida yashashga mo‘ljallangan mustahkom minora (donjon) va hokim saroyi joylashgan. Arxeologik qazishlar jarayonida Panjikentdan bir necha ming jez va kumush tanga topilgan. Bulardan Panjikentda zarb qilingan sug‘d tangalari alohida qimmatga ega. Sopol parchalariga sug‘d tilida va kamdan-kam arab tilida tush” siyohda yozuvlar bitilgan. Ko‘pchiligi yong‘in paytida kuyib ketgan sopol haykallar, o‘yib ishlangan yog‘och shakllar, shuningdek, har xil mazmundagi manzaralar tasviri va naqshgul solingan yog‘och g‘o‘lalar topildi. Shahar V-VIII asr o‘rtalarida ravnaq topgan, VIII asr I-choragida shaharni arab bosqinchilari vayron qilgan. VIII asr ikkinchi yarmida Panjikent butunlay xarobaga aylanib, aholi yashamagan. Qadimgi Panjikent asosida muzey-qo‘riqxona tashkil etilgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:19:22
PARAK — O‘rta asrlarda Chirchiq daryosining nomi.

QUBODIYON, QABODIYON — O‘rta Osiyodagi tarixiy viloyat. Kofirnihon daryosining quyi oqimida, Sag‘oniyon bilan Vaxsh oralig‘ida, hozirgi Qo‘rg‘ontepa viloyatining Shartuz tumani (Tojikiston) hududida joylashgan. Toxaristondagi eng kuchli va nufuzli bo‘lgan viloyat, uning mahalliy hukmdorlari harbiy kuchlar zarur bo‘lgan paytlarda 50 minggacha chokar to‘play olardi.Xitoy manbalarida (VII a.) Ke-xo-yen-na mulki tarzida keltirilib, uning hududi sharqdan g‘arbga tomon ikki kunlik yo‘l ekani qayd etilgan. Qubodiyonning markaziy shahri Sag‘oniyon poytaxtidan qolishmagan. Shaharda uchta Budda monastiri joylashgan. O‘rta asrlarda Qubodiyon nomi ilk bor Tabariy asarida 725-y. Asad ibn Abdullohning Xuttalonga yurishi munosabati bilan uchraydi. Qubodiyon VIII a. o‘rtalarida arablar tomonidan bosib olingan. IX asrda Qubodiyon ma’muriy jihatdan Xuttalon viloyatiga qaragan. X asrda esa Sag‘oniyon (Chag‘oniyon) viloyati tarkibida bo‘lgan. Sam”oniyning yozishicha, XII asrda Qubodiyon Balx viloyatiga mansub obod nohiya edi. Qubodiyon hududini Romil daryosi kesib o‘tgan. Bu yerda arablarning tamim qabilasi yashagan, ular harbiy ishda mohir bo‘lishgan. Hozirda Qo‘rg‘ontepaning jan.-g‘arbidagi tuman markazi Qabodiyon deb ataladi. Uning atrofida Kaykubodshoh va Qal’ai Mir shahar xarobalari bor, lekin Qubodiyon markazi o‘rni Shaartuzdan 9 km masofada joylashgan Qiziltepa yoxud Qizqal’a o‘rnida bo‘lgan. Bu yerda hayot kushonlar davridan XIII a. boshiga qadar davom etgan. XI asrda Xurosonda ro‘yan o‘simligining «kubodi» nomli maxsus navi mashhur bo‘lgan. Bu nav Qubodiyonda etishtirilgan va X asrda asosiy qishloq xo‘jaligi ekini hisoblangan; ro‘yan katta miqdorda Hindistonga eksport qilingan. Undan olingan daromadning bir qismini viloyat hokimi olgan. XVII asrda ham ro‘yan Qubodiyondan chetga chiqariladigan asosiy qishloq xo‘jaligi mahsuloti sanalgan, undan tashqari Qubodiyondan ajoyib anorlar va ikki turdagi uzum shinnisi chiqarilgan. Qubodiyon tog‘larida X asrda neft, saqich va bitum, shuningdek, feruza konlari bo‘lgan. XII asrda Somoniy Qubodiyonning mashhur shifobaxsh bulog‘i haqida yozgan. Bu buloq hozirda Chiluchor chashma deb ataladi. Uning oldida yaqin vaqtlargacha eski masjid bo‘lgan, uning ustunlaridan birida masjid qurilgan sana (749-y.) ko‘rsatilgan. XIX a. va XX a. boshida Qubodiyon Buxoro amirligining Qubodiyon bekligiga bo‘ysungan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:19:33
QUVA — Farg‘ona viloyatidagi shahar. Farg‘ona shahridan 40 km. Qadimgi Fargo‘na tumanidagi eng qadimiy shaharlardan biri bo‘lgan. Quva “Hudud ul-olam” asarida (X asr), arab geograflaridan Istaxriy, Ibn Havkal, Maqdisiy asarlarida Quba deb tilga olingan. O‘rta asrlarda Quva alohida viloyat poytaxti bo‘lgan va Farg‘onada Axsikatdan so‘ng ikkinchi shahar hisoblangan. Quva gullab-yashnashi uzoqqa cho‘zilmadi. X asrdan keyin Quvaning shahar ekanligi haqida ma’lumot yo‘q. “Boburnoma” da Quva Andijondan 4 og‘och (Farsax) narida joylashgan qishloq deb aytiladi. Quva 3 qismdan: ark, shahriston va raboddan iborat bo‘lgan. Qazishmalar natijasida Quva shahrining mil.avv. vujudga kelganligi aniqlandi. Shahar hayoti milodning birinchi ming yilligi o‘rtalari hamda X-XII asrlarda ikki marta rivojlanish bosqichlarini boshidan kechirgan. Birinchi bosqich arablar istilosi, ikkinchi bosqich esa XIII asrda mo‘g‘ullar istilosi tufayli tugagan. Shahar atrofini mudofaa devoir o‘rab olgan. Quvada turar joy binolari kompleksi hamda budda diniga mansub ibodatxona qazib tekshirilgan. Ibodatxona o‘rtasida hovli bo‘lib, eshiklari janubga qaragan. Ibodatxona binosi kvadrat va to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida qurilgan. Uning balandligi 3,60 m bo‘lib, g‘isht va loydan qilingan sun’iy ko‘tarmadan iborat. Ibodatxona devorlaridagi tokchalarga budda xudolarining haykallari qo‘yilgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:21:41
QO‘SHTEPA YODGORLIGI — Urgut yaqinidagi cho‘qintirish marosimi tasvir etilgan yodgorlik.

SUG‘D, SO‘G‘D, SUG‘UD — O‘rta Osiyodagi qadimiy tarixiy-madaniy viloyat. “Sug‘d” so‘zining ma’nosi fanda turlicha talqin qilib kelinadi. Masalan, So‘ch — So‘z — «kuymoq, yonmoq, porlamoq» deb izohlangan. Bundan Sug‘dni “Muqaddas ilohiy olov (Zardushtiylik tasavvuriga ko‘ra) bilan poklangan yer” kabi ma’noda talqin etishga harakat qilingan. Yana bir izohga ko‘ra, “Sug‘d” so‘zi sernam, unumdor yer deb tushuniladi. Bunga hozirga qadar pastlik, suv yig‘iladigan yer “Sug‘d”, “Sug‘ut” deb atalishini dalil qilib ko‘rsatiladi. “Sug‘d” mamlakati (poytaxti — Samarqand, 645-654 yillarda Kesh) uch tarixiy-geografik hududni birlashtirgan. Samarqand Sug‘di, Buxoro Sug‘di va Kesh-Naxshab Sug‘di har uch qism o‘zaro tabiiy chegaraga ham ega edi: Zarafshon tog‘ tizmalari Samarqand va Kesh-Naxshab o‘rtasini, Karmanadan keyin Malik cho‘li Buxoro va Samarqand Sug‘dini ajratib turgan. Buyuk ipak yo‘lining markaziy tarmoqlari Sug‘di orqali o‘tgan. Natijada Sug‘d xalqaro savdo munosabatlarida muhim o‘rin tuta boshlagan. Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab Sug‘d savdogarlarining qishloqlari, shaharlarida esa ularning mahallalari paydo bo‘lgan. Sug‘d tili xalqaro til rolini o‘ynagan. Bu hol Xitoy sayyohlari tomonidan Sug‘dning chegaralari haqida noto‘g‘ri tasavvurlar hosil qilgan (Syuan Szan). Sug‘d asta-sekin har 3 qismni o‘z atrofiga to‘plagan konfederativ davlat uyushmasiga aylanib borgan. Mil. birinchi ming yillikning birinchi yarmida Sug‘d kushonlar, xioniylar, abdallar, kidarlar ta’sirida bo‘la turib, o‘z nisbiy mustaqilligini saqlab keldi. Sug‘d konfederasiyasi mil. VI a. o‘rtalaridan VIII asrning boshlarigacha siyosiy jihatdan kuchayib borgan. Arab istilosining boshlang‘ich davridan (VIII asrning birinchi choragi), to Sug‘d podshosi Turg‘ar davri oxirigacha (738-759-yillar) Sug‘d o‘zining konfederativ xususiyatini saqlashga harakat qilgan. Turg‘ardan keyin Sug‘dda ixshidlik siyosiy hokimiyat tugab, mamlakat xalifalik tarkibiga singdirilgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:21:57
TALIQON, TOLIQON, TALQON — o‘rta asrlarda Shimoliy Afg‘onistondagi qadimgi shahar va viloyat. Taliqon o‘rta asrlarda Toxaristonning poytaxti bo‘lsa-da, Balxdan 3 marta kichik edi. Taliqon Qunduzdan sharqda, Qunduzdaryo irmog‘i Taliqon daryosi bo‘yida joylashgan. Taliqon mustahkam istehkomli, savdo yo‘llari kesishgan yerda joylashgani uchun obod va boy shahar hisoblangan. O‘rta asrlarda uni, shuningdek, “Xuroson Taliqoni” deb ham atashgan, chunki ayni vaqtda bu nomdagi yana 2 shahar Qazvin va Reya viloyatlarida ham bo‘lgan. Mahmud ibn Valining yozishicha, Maymana viloyatidagi shahar ham Taliqon deb atalgan. Firdavsiyning “Shohnoma” sida Taliqon shahri Afrosiyob podsholigi davri voqealari munosabati bilan qayd etilgan. Qadimda Taliqon atrofida chegara, tosh minorasi bo‘lgan, uni sosoniylar shohi Varavran V (421 438 hukmronlik qilgan) bunyod etgan. Arablar istilosi arafasida Taliqon alohida bir mulk bo‘lib, uni Sahrak yoki Suhrob nomli shoh idora etgan. X asrda Taliqon shahri Guzganon viloyati shohiga tobe bo‘lgan. XII asrda Taliqon manbalarda yana Xurosonning alohida viloyati tarzida qayd etilgan va unga bir qancha shahar va qishloqlar qaragan. Taliqon qal’asi o‘rta asrlarda Mansurko‘h yoki Nusratko‘h deb nomlangan. U juda mustahkam bo‘lib, XIII asrda Chingizxon qo‘shinlari uni kuch bilan egallay olmay, 7 oy qamal qilib olishga majbur bo‘lishgan. Amir Temur va temuriylar davrida Taliqon dastlab Pirmuhammad ibn Jahongir mulki, so‘ngra Shohruh davrida uning o‘g‘li Ibrohim Sultonga tegishli bo‘lgan. XVI asr oxirida Taliqonni temuriy Sulton Mahmud Mirzo va Xisravshohning noiblari idora etishgan. 1503-1504-yillarda Toxariston va Badaxshonning katta qismini Shayboniyxon qo‘shinlari bosib olganda bu viloyatlar Shayboniyxonning ukasi Mahmud Sultonga in’om etilgan. Shayboniyxon o‘limidan so‘ng (1510) Toxariston va Badaxshonning katta qismi yana temuriylar (Mirzaxon o‘g‘li Sulaymonshoh) tasarrufida bo‘lgan. Biroq uning nabirasi va vorisi Shohruh Mirzo davrida Taliqon Badaxshon shohlaridan Shoh Imod qo‘liga o‘tgan. 1584-yil Taliqonga shayboniylar qo‘shni kelib shahar Mahmud sulton ibn Sulaymon sultonga qaragan. U o‘z navbatida, Shayboniylarning Balxdagi noibi Abdulmo‘min Sultonga tobe bo‘lgan. Taliqon viloyat markazi maqomini Ashtarxoniylar davrida ham saqlab qolgan. XVIII asrning birinchi yarmida Taliqon yoriylar sulolasidan Mir Sultonshoh tasarrufiga o‘tgan. XVIII asr o‘rtalaridan Afg‘oniston tarkibida.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:22:27
TOXARISTON, TO‘XORISTON — hozirgi janubiy O‘zbekiston, janubiy Tojikiston, Shimoliy Afg‘onistonni o‘z ichiga olgan tarixiy viloyat. Shimolda Afg‘onistonni o‘z ichiga olgan tarixiy viloyat. Shimolda Hisor tog‘lari, janubda Hindikush, g‘arbda Murg‘ob va Herirud daryolari, sharqda Pomir bilan chegaralangan. “Toxariston” nomi mil.avv. II asrda Yunon-Baqtriya podsholigi tugatgan ko‘chmanchi qabilalardan biri — toxarlar nomidan olingan. Fors va arab tarixchi, geograflari (IX-XIII asrlar) “Toxariston” atamasini V asrdan XIII asrgacha qo‘llagan. Toxariston milodiy I-IV asrlarda Kushon podsholigi tarkibiga kirib, uning o‘zagini tashkil qilgan. Kushon podsholigi parchalangach, Toxariston alohida mulklarga bo‘linib ketgan. VII asr boshida Syuan Szanning so‘zlariga ko‘ra, Toxariston 27 ta alohida mulk: Balx (Baqtriyaning sobiq poytaxti), Qunduz (Shimoliy Afg‘onistonda), Termiz, Chag‘oniyon, Xuttal va boshqalardan iborat bo‘lgan. V-VI asrlarda Toxariston mulklari eftaliylarga. VII asrda Turk xoqonligiga tobe bo‘lgan. 618-yil turk xoqoni To‘nyabg‘u (618-630-yillar) Toxaristonni to‘ng‘ich o‘g‘li Tardushodga topshirgan. U yabg‘u unvoni bilan Toxaristonda hukmronlik turkiy sulola asoschisi bo‘lgan. VIII asrning birinchi yarmida Toxaristonni arablar zabt etgan. Keyinchalik u Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, G‘uriylar davlati tarkibiga kirgan. XIII asr boshida Toxariston mo‘g‘ullar istilosi natijasida vayron qilingan. O‘zbek va tojik arxeologlari, Fransiya, Italiya, Yaponiya va boshqa mamlakatlarning olimlari olib borgan tadqiqotlar Toxariston O‘rta Sharqning yirik iqtisodiy va madaniy markazi bo‘lganligini ko‘rsatdi. Toxariston O‘rta Osiyoning boshqa viloyatlari, Hindiston, Yaqin va Uzoq Sharq bilan savdo-madaniy aloqalar o‘rnatgan. Kushonlar va ilk o‘rta asrlarda Toxariston O‘rta Osiyoda buddaviylik, shuningdek, moniylikning rivojlanishi va tarqalishida muhim rol o‘ynagan. IX-XIII asrlarda Toxariston islom madaniyati va ilmining markazlaridan biri bo‘lgan.
Nom: tarix
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:22:57
TUNKAT — o‘rta asr shahar xarobasi (milodiy V-XII asrlar). Ohangaron daryosi havzasida joylashgan. Umumiy maydoni 50 ga. Ark, shahriston va raboddan iborat bo‘lib, atrofi mudofaa devori bilan o‘ralgan. Tunkat o‘rnidagi qishloq V asr boshlarida chorvador qabilalarning o‘rtoqlashishi tufayli vujudga kelgan. VI asrga kelib qishloq shaharga, VI asr oxirida esa Iloq poytaxtiga aylangan. Qoramozor tog‘larida oltin va kumush konlari mavjudligi Tunkatning tez taraqqiy etishiga imkon bergan. Tunkat arkida hokim saroyi, masjid qurilgan. Shahriston va raboddan ko‘plab metal, shisha va sopol buyumlarning topilishi, Tunkatda hunarmandchilik rivoj topganidan darak beradi. Tunkatdan, shuningdek, zeb-ziynat buyumlari, qurol-yarog‘lar va ko‘plab tangalar topilgan. Tunkatning o‘z zarbxonasi bo‘lgan. Qoraxoniylar bilan kurash, qazilma boyliklarining tugab qolishi va Tunkatning savdo yo‘lidan chetga chiqib qolishi natijasida XI asrning ikkinchi yarmidan shahar tanazzulga uchragan. XII asrdan Tunkat kimsasiz, tashlandiq holga kelib qolgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:27:25
TUPROQQAL’A — qadimiy shahar-qal’a xarobasi; III-IV asrlardagi xorazmshohlar qarorgohi. Hozir Beruniy shahri atrofidagi hududda joylashgan. 1938-50-yillarda S.P.Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspedisi-yasi tomonidan o‘rganilgan. Tuproqqal’a tarhi to‘g‘ri burchakli (500Ð…350 m) bo‘lib, gumbazsimon yo‘lakli va burjli mudofaa devori bilan o‘ralgan. Devorning mustahkam jan. darvozasidan otashkada tomon markaziy ko‘cha o‘tgan. Ko‘ndalang tushgan ko‘chalar shaharni o‘nta kvartal (mahalla)ga ajratgan. Tuproqqal’aning madaniy qatlamidan, milod boshlaridan VI asrgacha bo‘lgan davrga oid ashyoviy materiallar chiqqan. Tuproqqal’aning shimoliy-sharqiy qismida maxsus ko‘tarma supa (balandligi 14 m, maydoni 80Ð…80 m) ustiga xom g‘ishtdan saroy qurilgan. Unga yondosh qilib balandligi 25 m li uch ta minorasi bo‘lgan ark binosi (mayd. 40Ð…40 m) bunyod etilgan. Arkka sharq tomonidan ko‘tarma yo‘lak orqali kirilgan. Tuproqqal’ada 100 ga yaqin turar joy, xo‘jalik binolari va sakkizta saroy xonalari qazilgan. Xonalar devori bo‘rtma naqshlar va relefli rangli haykallar bilan bezatilgan. Tuproqqal’aning sharqiy qismida qurol-aslaha ustaxonasi bo‘lgan, u yerdan temir nayzalar, 3 parrakli o‘qlar, saroyning yemirilib ketgan ikkinchi qavatidagi podsho arxividan esa teri va yog‘och taxtachalarga yozilgan 100 dan ortiq hujjat topilgan. Ular qadimiy xorazmiy tilida bitilgan (I-III asrlar). Tuproqqal’adan jun, shoyi, ip gazlama parchalari, bo‘yra, rangli gilam, ko‘plab haykal bo‘laklari, sopol buyumlar va Kushon tangalari topilgan. Tuproqqal’a sug‘orish inshoatlarining buzilishi, harbiy to‘qnashuvlar natijasida xarobaga aylangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:27:53
TURFON, TULUFON — Xitoyning shimoli-g‘arbiy qismidagi shahar, Sizyan-Uyg‘ur muxtor tumanida, Turfon soyligining shimoliy chekkasida joylashgan. Mil.avv. II asrda Turfon xunlarga tobe bo‘lgan, VI asr oxiridan Turk xoqonligi tarkibida, keyinchalik Uyg‘ur xonligi poytaxti. 1209-yilda mo‘g‘ullar egallagan. Mog‘uliston xoni Vaysxon davrida (1418-1425) Turfon iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha yuksalgan. XV-XVII asrlarda Chig‘atoy xonlari qarorgohi bo‘lgan. 1758-yilda xitoylar bosib olgan va Turfon aholisining ko‘pchiligi Uch shahri (Uchturfon) ga ko‘chirilgan. Turfon shahrida sug‘d yozuvi saqlanib qolgan.

TURK XOQONLIGI (VI-VIII asrlar) — O‘rta Оsiyo mintaqasi va unga tutash bir necha o‘lkalarni o‘z ichiga оlgan yirik saltanat. Og‘a-ini Bumin va Istami 55-yil Turk xoqonligiga asоs sоladilar. Bumin o‘zini xоqоn deb e’lоn qiladi.

TURKASH XOQONLIGI (699-766) — ilk o‘rta asr turkiy davlatlaridan biri. VII asrning oxirida g‘arbiy Tyanshanda ko‘chib yurgan turkash qabilalarining boshlig‘i Uch-elig (699-706), Yettisuvdagi Tan imperiyasi gumashtasi Xusrav Burishodni quvib chiqardi va Chochdan Jung‘oriyagacha o‘z hokimiyatini o‘rnatdi. Natijada yangi turkiy davlat tashkil topdi. Uch-elig ikki qarorgohga asos soldi. Biri Navokat shahri Chu daryosi bo‘yida, ikkinchisi Kungut shahri Ili daryosi bo‘yida joylashgan edi. Davlat 20 tuman — tutuqlikdan iborat edi. har birini hokim — tutuq boshqarardi. Uch-elig g‘arbiy turklar hukmdorlarining sobiq “O‘n o‘q eli xoqoni” unvonini qabul qildi. Shu bilan birga u’Turkash xoqon” unvonini ham joriy etdi. Turkash xoqonlari o‘z tangalarini zarb qilganlar. 711 715-yillarda Turkash xoqonligi Sharqiy Turk xoqonligiga qaram bo‘lib turdi. 715-yili Suluk Chobish-churxoqon (715-737) davlat mustaqilligini qaytadan tikladi. U asosan, bosqinchi arab qo‘shinlari bilan urushlar olib borishga majbur bo‘lgan. Uning vafotidan keyin (737) Turkash xoqonligida “sariq” va “qora” turkash qabilalari o‘rtasida o‘zaro urushlar boshlanib ketgan va 766-yili davlat qarluqlar tomonidan tugatilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:28:55
USTRUSHONA (tojikcha Istaravshan), — Tojikistonning qadimgi shaharlaridan biri. Arxeologik ma’lumotlardan ma’lum bo‘lishicha, shaharning bunyod etilishi mil.avv. VI asrga to‘g‘ri keladi. Ustrushona ilk o‘rta asrlarda (V-IX asrlar) O‘rta Osiyodagi Ustrushona tarixiy-geografik viloyati tarkibiga kirgan. Ushbu viloyat Sirdaryoning so‘l qirg‘og‘i bilan Sangzordaryo oralig‘idagi hududni o‘z ichiga olgan (hozirgi Tojikistonning shimoli-g‘arbiy qismi va O‘zbeksitonning Jizzax, Sirdaryo viloyatlari). Ustrushonaning siyosiy tarixi tarixiy manbalarda kam yoritilgan. Mil.avv. VI asrning 30-yillarida qadimgi Ustrushona hududi Kir II tomonidan bosib olingan. Kir II o‘z davlatining shimoli-sharqiy chegaralarini mustahkamlash maqsadida Sirdaryoning so‘l qirg‘og‘i bo‘ylab 7 ta chegara qal’asi qurdirgan. Mil. avv. IV asrda Aleksandr bu qal’alarni qiyinchilik bilan zabt etgan, ayniqsa, Kiropol qattiq qarshilik ko‘rsatgan. Milodiy V asr oxiri — VII asrda Ustrushona hududi eftaliylar va G‘arbiy Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. Bu davrda Ustrushonani mahalliy shohlar — afshinlar idora qilgan. Arablar istilosi davrida Ustrushona mustaqilligini uzoq vaqt saqlab qolgan va faqat 822-yilga kelib uzil-kesil xalifalikka qo‘shib olingan. 893-yilgacha Ustrushonani xalifalik vassallari bo‘lgan afshinlar boshqarishni davom ettirganlar. 893-yildan Somoniylarga tobe bo‘lgan. Ustrushona O‘ratepa nomi bilan dastlab Boburning “Boburnoma” asarida (XVI asr) tilga olingan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:30:35
VARAXSHA — Qadimgi shahar xarobasi. Buxorodan 40 km shimoli-g‘arbda, Dashti Urganji ko‘lining qadimgi Ranjfandun vohasida joylashgan. Varaxsha maydoni 9 ga va balandligi 10-20 metrli ulkan tepa shaklida saqlangan. Arxeologik qazishmalardan ma’lum bo‘lishicha, Varaxsha mil. avv. II asrda bir-biriga tutashgan bir nechta istehkomli qishloqlar tarzida qad ko‘targan. Varaxsha xarobalarining shimoli-g‘arbida qadimgi qo‘rg‘onlardan birining tashqi devori hamda yarim doira shaklidagi burji (ichki sahni 4,5x5 m) kavlab o‘rganilgan. Devor (qalinligi 1,8-1,9 m) xom g‘ishtdan (hajmi 37x41x10 sm) qurilgan. Devor va burjlarida paykonsimon nishon tuynuklari (ichki tomoni 38-40 sm, tashqarisi 75-80 sm, kengligi 20-22 sm) ochilgan. Mil. avv. II-I asrlarda va milodiy I-II asrlarda Varaxsha va uning atrofida madaniy hayot gullagan. III-IV asrlarda Varaxsha tanazzulga yuz tutgan. V asrda Varaxsha yana tiklanib Buxoroning qadimgi hukmdorlari — buxorxudotlarning qarorgohiga aylangan. Shu davrda Varaxsha mustahkam devor bilan o‘ralgan, uning janubiy qismida ark qurilgan. VIII-X asrlarda ayniqsa obod bo‘lgan. Varaxsha va uning atroflari o‘nikki kanal bilan sug‘orilib, Rajfandun vohasidagi eng yirik va markaziy qal’alardan biriga aylangan. Buxoro va Xorazm oralig‘idagi karvon yo‘li Varaxsha orqali o‘tgan (Istaxriy va Ibn Havqal ma’lumotlari). Har o‘n besh Buxorxudotlar qarorgohi qilinishi bilan Varaxsha yirik shaharga aylangan. Har o‘n besh kunda Varaxshada bir kunlik, yil oxirida 20 kunlik bozor sayli (navro‘zi kashovarzon, ya’ni dehqonlar yangi yili) o‘tkazilgan (Narshaxiy). Buxorxudotlar qarorgohi qilinishi bilan Varaxsha yirik shaharga aylangan. XI-XII asrlarda uning hududi eniga 6 km dan ziyod bo‘lgan. XII asrda Varaxsha vohasidagi hayot to‘satdan noma’lum sabablarga ko‘ra to‘xtab qolgan. 1949-1954-yillarda Varaxsha tarixi va me’morligi o‘rganildi. Kvadrat shakldagi yirik xom g‘ishtlardan ko‘shminora tarzida o‘rab chiqilgan tagkursi (balandligi 15 m) larning biriga podsho saroyi va ikkinchisiga soqchixonali darvozaxona bino qilingan. Arkning sharqiy qismida tomi ravoqsimon gumbaz tarzida yopilgan uzun yo‘laksimon (navkarxona va darvozaxona) xonalar mavjud bo‘lgan. Arkning markazida janubiy tomoni mudofaa devoriga yondoshgan Varaxsha hukmdorining saroyi joylashgan. U Sharqiy (11,5 x 17 m) va G‘arbiy (6,6x7,25 m) mehmonxona hamda Qizil xona (zal) (8,5x12 m) lardan iborat bo‘lgan. Saroy g‘arb tomonidan 3 ravoqli ganchkori ustunlar o‘rnatilgan hashamatli peshayvon bilan o‘ralgan. Ayvon ravoqlarining ustunlari va toqilari ganchkori qabartma tasvirlar hamda turli xil girihlar bilan bezatilgan. Saroyning Qizil xona va Sharqiy mehmonxonalari to‘la kavlab ochilgan. Xona devorlari mayda somonli loy suvoq ustidan yupqa ganch suvoq qilinib, devoriy rasmlar qizil, sariq, kulrang, qora, zangori, pushti va jigarrang bo‘yoqlar bilan bezatilgan. Ularda turli xil manzaralar, fil mingan shahzoda va chokarlarning old va ortdan chovut solgan qoplonlar bilan olishuvi; qayrilib nishonga kamondan o‘q uzayotgan ot ustidagi chavandoz, qanotli tuya shaklidagi oltin taxtda o‘tirgan hukmdor tasvirlangan. Sharqiy mehmoxona devorida tiz cho‘kib, qo‘lida qadah tutgan malika, belida shamshir, bir qo‘lida qisqich ushlagan podshoh, o‘rtada vazasimon otashgohda yonib turgan muqaddas olov-azarxurro, otashgohdan o‘ngda beliga xanjar taqilgan shahzodaning tiz cho‘kib ibodat qilayotgan tasviri yoki sovut va dubulg‘a kiygan, qo‘llarida nayza, qalqon ushlagan suvoriylarning jang qilayotgan, shuningdek butazor, to‘qay ichidagi ov manzarasi kabi tasvirlar ayniqsa diqqatga sazovordir. Arxeologik topilmalardan aniqlanishicha, janubiy xonalarning ikkinchi qavatidagi xona ganchkori naqshlar bilan bezatilgan ekan. Ko‘plab topilgan qabartma ganchkori naqshlar orasida hovuzda suzib yurgan baliqlar, yerlkasidan o‘q yegan arxar, yelib borayotgan jayran, bedanalar, ayol boshli baxt qushi — Humo, hamlaga tayyorlanayotgan ajdarho, taqimiga sadoq bog‘lagan suvoriy hamda ko‘pdan ko‘p ayollarning bosh qismlari bilan bir qatorda turli xil islimiy va girih parchalari uchraydi
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:31:48
VAXON — Toxaristondagi eng kuchli va nufuzli bo‘lgan viloyat, uning mahalliy hukmdorlari harbiy kuchlar zarur bo‘lgan paytlarda 50 minggacha chokar to‘play olardi.

XIONIYLAR davlati (IV asrning 70-yillari-V asrning 90-yillari) — Orta Osiyada vujudga kelgan ilk o‘rta asr turkiy davlati. Bu davlat Sirdaryo bo‘ylaridan to Amudaryo havzasigacha bo‘lgan hududni o‘z ichiga olgan bo‘lib, 120 yildan oshiqroq hukmdorlik qilgan. IV asr o‘rtalarida O‘rta Osiyoga Yettisuv va Sharqiy Turkistondan ko‘chmanchi chorvador xion qabilalarining hujumi boshlanadi. Ular 353-yilda o‘z hukmdori Grumbat boshchiligida Sug‘dga bostirib kiradilar. Xioniylar Zarafshon vohasini egallab, janubga harakat qilishgan va ancha zaiflashib, sosoniylar Eroniga qaram bo‘lib qolgan Kushon podsholigi o‘rnini egallaganlar hamda markazi Toxariston bo‘lgan Shimoliy Hindiston, Afg‘oniston, Xurosonning bir qismini ham o‘z ichiga olgan Xioniylar davlatini barpo qilishgan. IV asrning 70-yillarida xioniylar sosoniylar Eroniga qarshi hujum uyushtirib, muvaffaqiyatga erishganlar. Dastlabki janglardayoq sosoniylar shohi Shopur II (309-379) xioniylardan yengiladi. So‘ngra o‘zaro sulhga kelishib, ular o‘rtasida ittifoqlik ipi bog‘lanadi. Shuningdek, sosoniy podsholar Varaxshan (418-438), Yazdigard II (438-457) davrlarida Xioniylar davlati Eronning eng yirik raqibiga aylanganlar. Nihoyat, IV asrning 70-yillarida O‘rta Osiyoda xioniylar hukmronligi o‘rnatiladi. Bu davlat 120 yildan oshiqroq hukmdorlik qiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:32:20
XUTTALON — Panj bilan Vaxsh daryolari oralig‘ida joylashgan qadimiy viloyat, XVI asrda Ko‘lob deb atalgan. Toxaristondagi eng kuchli va nufuzli bo‘lgan viloyat, uning mahalliy hukmdorlari harbiy kuchlar zarur bo‘lgan paytlarda 50 minggacha chokar to‘play olardi.

YOYIQ — Ural daryosi o‘rta asr Sharqida shunday nomlangan.

YUNUSOBOD OQTEPASI — arxeologik yodgorlik. Oqtepalar orasida arxeologik jihatidan deyarli to‘la qazib o‘rganilgan. Tepalik ostida dehqon qo‘rg‘oni, qasri va ko‘shkining hamda ularga tutashib ketgan hunrmandchilik mahallalarining xarobalari qayd etilgan. Yunusobod Oqtepasining eng baland qismi 21 metrga, umumiy maydoni 100 gektarga teng. Yunusobod qazib ochilgan dehqon qo‘rg‘oni va qasri tabiiy do‘nglik ustiga o‘rnatilgan tagkursi (platforma) ustiga qurilgan. U ikki qavatli qasr va ko‘shkdan iborat. Birinchi qavatning maydoni — 80x80 metr, ikkinchi qavatning maydoni — 50x50 metrga teng. Ko‘shkining maydoni esa 22x22 metr. Imorat devorlari xalq tilida “devg‘isht” deb atalgan paxsa bo‘laklari (70x70x70 sm) hamda uzun va qalin homg‘isht (48x24x10 sm)lardan urib chiqilgan. Binoning tashqi devorining to‘rt burchagida doira shaklidagi to‘rt burji — mo‘lasi bo‘lgan. Mo‘lalar ichkari tomondan ravoqsimon qilib yopilgan uzun yo‘lak — galereya bilan tutashtirilgan. Galereya xalqasi bo‘ylab qator yo‘laksimon kazematlar, toqli eshik o‘rinlari, doira shaklidagi burjxonalar, xona gumabazlari davrimizgacha juda yaxshi saqlangan. Qasr ichida mulkdorning turar joyi, mehmonxona, ibodatxona, omborxona, chillaxona kabi turli xil imoratlar joylashgan. Qazishma jarayonida ko‘plab sopol idishlar, tosh, suyak, metallardan yasalgan buyumlar, qurol-yarog‘, zeb-ziynat, jumladan, temir pichoq, xanjar, bolta, o‘roq, yoy o‘qlarining paykonlari, tosh yorg‘uchoqlar, kumush uzuk kabi ashyolar topildi. Topilmalar orasida nuroniy mo‘ysafidning qiyofasi tushirilgan terrakota ayniqsa diqqatga sazovor. Unda qadimgi Choch (Toshkent) da yashagan aholining etnik qiyofasi mujassamlashgan. Arxeologik topilmalar orasida 18 ta kumush tanga va bir dona mis chaqa topilgan. Ulardan 6 tasi Choch mahalliy hukmdorlaridan sosoniylar shohi Pero‘zning (459-484) dirhamlariga taqlidan zarb etilgan. Ular xalifalikning Ummaviylar xonadoniga tegishlidir. Bulardan tashqari, tepalikdan old tomoniga gajak dumli bars, orqasiga Chochning ayri tamg‘asi va sug‘dcha “Yabg‘u Tarnavch” deb yozilgan Toshkentning mahalliy hokimining tangalari topildi. Ushbu tangalarga asoslanganda Yunusobod qo‘rg‘oni V asrda bino qilinib, VIII asr o‘rtalariga qadar unda hayot bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:32:32
ZANKTEPA YODGORLIGI — Termiz yaqinidagi qadimgi yodgorlik. Zanktepadan VII-VIII asrlarga mansub qayin po‘stlog‘iga bitilgan buddoyi qo‘lyozma matnlari qayt etilgan.

ZOG‘ARIQ — Kanal. Vaqf hujjatlarida Zog‘ shaklida tilga olingan. Ba’zan Zolariq ham deyishadi. Kanal Firdavsiyining “Shohnoma” sida tasvirlangan Zol podshosining nomi bilan atalgan degan fikr bor. Toshkentdagi ba’zi bir toponimlarning kelib chiqishini klassik fors adabiyoti qahramonlarining nomlari bilan bog‘lashadi (Kalkovus — Kaykovus, Bo‘zsuv — Barzu, Zax-Zol va boshqalar). Aniqrog‘i “sernam”, “zaxkash” ma’nosidagi Zax so‘zi asosida yuzaga kelgan bo‘lishi kerak. Bu kanal hozirgi vaqtda Toshkent vohasi va Janubiy Qozog‘iston yerlarining bir qismini suv bilan ta’minlaydi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:32:42
G‘ARBIY TURK XOQONLIGI (589-744) — O‘rta Osiyo, Jung‘oriya va Sharqiy Turkistonning bir qismini o‘z ichiga olgan ilk o‘rta asr davlati. Markazi Yettisuv bo‘lgan. Xoqonning yozgi qarorgohi Mingbuloqda (Isfijob yaqinida), qishkisi Suyob shahrida (Chu daryosi yuqori oqimi sohilida) bo‘lgan. O‘z davrida O‘n O‘q xoqonligi deb yuritilgan. G‘arbiy xoqonlik aholisining kattagina qismi o‘troq dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan mashg‘ul bo‘lgan. Yarim asrlik hukmronlik jarayonida turklarning bir qismi o‘troqlashadi, qolganlari yerli chorvadorlar bilan qorishib ketadi. O‘troq hayotning an’anaviy ma’muriy udumlari ta’sirida boshqaruv tartiblari asta-sekin o‘zgaradi. VII asrning birinchi choragida G‘arbiy xoqonlik nihoyatda kuchayadi. Uning sharqiy chegarasi Oltoyga, janubiysi esa Sind (Hind) daryosi bo‘ylariga borib taqaladi. Xoqon To‘n yabg‘u (618-630) hukmronlik qilgan davrda boshqaruv tartiblari isloh qilinadi. O‘troq viloyat hokimlarini xoqonlik ma’muriyati bilan bevosita bog‘lash va ularning ustidan nazoratni kuchaytirish maqsadida mahalliy hukmdorlarga xoqonlikning “yabg‘u’ unvoni beriladi. Natijada ular xoqonning noibiga aylanadilar. Shu bilan birga O‘rta Osiyo, Sharqiy Turkiston va Toxaristonning deyarli mustaqil hokimliklari ustidan siyosiy nazorat kuchaytirilib, ular huzuriga xoqonlikning vakillari yuboriladi. Bunday vakillar “tudun” deb yuritiladi. Biroq xoqonlikning ayrim qabilalar o‘rtasidagi xokimiyat uchun tobora kuchayib borgan kurash oqibatida G‘arbiy turk xoqonligi zaiflashib, bo‘linib ketadi. Vaziyatdan foydalangan Xitoyning Tan imperiyasi qo‘shinlari 657-659-yillarda Yettisuvga bostirib kiradi. Natijada xoqonlik Xitoyga qaram bo‘lib qoladi. G‘arbiy turklarning ularga qarshi muttasil kurashi xoqonlik mustaqilligini tiklab oladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:33:01
SHARQIY TURK XOQONLIGI — Janubiy Sibir, mo‘g‘uliston, Shimoliy Xitoy hududlarini o‘z ichiga olgan ilk o‘rta asr davlati. Uning markazi O‘tukan vodiysi (Mo‘g‘uliston) bo‘lgan. Sharqiy turk xoqonligi VI asrning 80-yillari oxirida Turk xoqonligining ikki qismga bo‘linib ketishi natijasida tashkil topgan. Sharqiy turk xoqonligi Shibi xoqon (609-619) davrida Xitoy (Suy) imperiyasiga qarshi jang olib boradi. U 615-yilda Xitoyga yurish qilib Yaymin (Ordos) viloyatida imperator Yandini qurshovga oladi. Yaymindagi 41 qal’adan 39 tasi Turk xoqonligi qo‘liga o‘tadi. 618-yilda Suy sulolasini ag‘darib, uning o‘rnini egallagan Tan sulolasining ishlariga ham Shibi xoqon aralashadi. U bu paytgacha kidan va shivey qabilalarini, Janubiy-G‘arbda Tuguxun (Togon) davlati hamda Turfon o‘lkasini bo‘ysundirgach, Xuanxe daryosini kechib o‘tib, Xitoy hududiga kirgan vaqtda vafot etadi. Taxtga El xoqon (xitoy manbalarida Xyelixan; 620-630) o‘tiradi va 10 yil davomida, asosan, Xitoy bilan kurash olib boradi. ikki marta, 624-626-yillarda poytaxt Chan’anni qurshab oladi. Uning o‘limidan so‘ng Sharqiy Turk xoqonligi 50 yilga yaqin Xitoyga qaram bo‘lib qoladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:33:37
SHOSHTEPA, CHOCHTEPA — ko‘p qatlamli arxeologik yodgorlik. Toshkent shahri hududida qad ko‘targan eng qadimiy qishloq va ilk qo‘rg‘on — Chochkatning xarobalari (mil. av. VI a. — mil. XVI asrlar). Yodgorlik Jo‘nariqning chap va o‘ng sohillarida joylashgan. Biri tik va baland, ikkinchisi yassiroq ulkan tepaliklardan iborat. Umumiy maydoni taxminan 25 ga. Jo‘nariqning so‘l sohilida joylashgan balalandligi 18-19 m li tik tepa (maydoni 150-120 m) istehkomli ilk qishloq xarobasi bo‘lib, uning ostki madaniy qatlamlaridan qadimiy dehqonchilik madaniyatining so‘nggi bosqichi (mil. av. VI-IV asrlar)da yashagan o‘troq ziroatkor aholi turar joylarining qoldiqlari qayd etilgan. Arxeologik tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha, mil. av. III asrda Janubiy Ural va Sharqiy Orol oldi mintaqalaridan janubga tomon siljigan ko‘chmanchi chorvador sarmat qabilalari qadimiy Chochkatni vayron etib, qabristonga aylantirganlar. Mil. avv. II — I asrlarda Shoshtepada qadimiy qishloq xarobalari ustida atrofi qalin aylanma devor bilan o‘rab olingan doira shaklidagi qal’a-qo‘rg‘on qad ko‘targan. Qalinligi 4 m li qo‘rg‘on devori yirik xom g‘ishtlardan urib chiqilgan. Diametri 60 m li qo‘rg‘on devorining ichki aylanasi bo‘ylab tomi ravoqsimon qilib yopilgan uzun yo‘lak bino qilingan. Yo‘lak qismlarga bo‘lingan va har biridan tashqariga chiqadigan darvozasi bo‘lgan. Qo‘rg‘onning markaziy qismida xoch shaklida monumental bino qad ko‘targan. Uning devorlarining qalinligi 2 m, tomi esa ravoqsimon. Bino qator xonalar va yo‘laklarga ajratilgan. Peshtoqi binoning shim. qanotida, u ravoqli darvozaxona va uning ikki biqinida paykonsimon darchalar joylashtirilgan. Qo‘rg‘on binosining umumiy tarhi: yo‘lakli aylanma tashqi devori-yu, xochsimon markaziy binosi, ravoqli peshtoqi-yu paykonsimon darchalariga qaraganda, u avvaldan anchagina puxta o‘ylangan reja asosida qurilgan zamonasining nodir me’moriy obidalaridan hisoblangan. Shoshtepaning madaniy qatlamlaridan ko‘pdan-ko‘p ashyoviy topilmalar qayd etildi. Ular orasida uy-ro‘zg‘or va xo‘jalik buyumlari: xum, xumcha, ko‘za, bir quloqli va jo‘mrakli ho‘qachalar, ikki quloqli sopol qozonlar, tova, suvdonlar, ho‘kiz boshli kabob qo‘ralar, yoysimon yorg‘uchoqlar, temir pichoq, o‘roq va hakozadan iborat. Topilmalar orasida 2 ta nodir buyum: fil suyagidan yasalgan qadahning bir bo‘lagi va suyakdan ishlangan qalam, ayniqsa, diqqatga sazovordir. hajmi 5 — 3,5 sm.li suyak qadah parchasida boshida ulkan kuloh, keng peshonali, ot yuzli, qirraburun, bodom qovoq, sersoqol va mo‘ylovli o‘rta yoshdagi kishining siymosi qabartma qilib tasvirlangan. Suyak qalamning uzunligi 15 sm. Bir tomoni yozish uchun uchli qilib, ikkinchi tomoni esa ilonni boshidek romb shaklida kurakcha qilib yasalgan. Bu topilmalar mil. birinchi ikkinchi a.larga mansub bo‘lib, Chochda ham qadimda xat-savod bo‘lgani hamda shoshtepaliklar karvon yo‘li orqali Yaqin va o‘rta Sharq mamlakatlari bilan aloqada bo‘lganidan dalolat beradi. Topilmalar ko‘chmanchi dasht bilan o‘troq dehqonchilik vohasi chegarasida uzoq asrlar davomida yonma-yon yashagan hamda bir-biri bilan iqtisodiy va madaniy aloqada bo‘lgan qadimiy qavmlarning yaratgan o‘ziga xos madaniyatining mahsuli edi. Bu madaniyat fanda qovunchi madaniyati deb ataladi. Istehkomli qishloq sifatida qad ko‘targan Shoshtepa mil.avv. II — I asrlarda ilk shaharcha qiyofasiga kirib, u Sirdaryoning o‘rta oqimida tashkil topgan Qang‘ davlatining dasht bilan Toshkent vohasiga tutashib ketgan chegarasidagi istehkom, hunarmandchilik markazi, ko‘chmanchi chorvador aholi bilan o‘troq dehqonlar o‘rtasida olib boriladigan o‘zaro savdo bozori vazifasini o‘tagan. V a. o‘rtalarida chorvador eftaliylarning jan.ga tomon siljishi oqibatida Sh.da qadimdan o‘tparastlik ibodatxonasi bo‘lgan xoch shaklidagi markaziy bino qabristonga aylantirilgan. VI-VIII asrlar boshlarida Shoshtepada hayot yana ancha yuksalgan. Arab xalifaligi istilosi natijasida Shoshtepa vayron bo‘lgan. XI-XII asrlarda undagi hayot birmuncha jonlansa-da, ammo XVI asrda Shoshtepa deyarli xarobaga aylangan. Garchi Shoshtepada qad ko‘targan qo‘rg‘on to‘la shahar qiyofasida shakllanmagan bo‘lsa-da, biroq u Toshkent vohasida shaharsozlik madaniyatini shakllanishi va rivoji tarixini tadqiq etishda muhim ahamiyatga ega yodgorlik hisoblanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:33:49
SHUG‘NON — Toxaristondagi eng kuchli va nufuzli bo‘lgan viloyat, uning mahalliy hukmdorlari harbiy kuchlar zarur bo‘lgan paytlarda 50 minggacha chokar to‘play olardi.

SHUMAN — Toxaristondagi eng kuchli va nufuzli bo‘lgan viloyat, uning mahalliy hukmdorlari harbiy kuchlar zarur bo‘lgan paytlarda 50 minggacha chokar to‘play olardi.

CHAG‘ONIYON (arabcha Sag‘oniyon) — Surxondaryo (Chag‘onrud)ning o‘rta va yuqori oqimi bo‘ylarida joylashgan tarixiy-madaniy viloyat. Dastlab Syuan Szan tomonidan (mil.avv. 630-yil) qayd etilgan. Bu hududda insonlar yashaganligining eng qadimgi izlari mezolit va neolit davrlariga oid. Mil.avv. II mingyillikning ikkinchi yarmida bu yerda ilk dehqonchilik manzilgohlari (Mo‘lalitepa), mil.avv. I mingyillik o‘rtasida esa ilk shahar (Qiziltepa) vujudga kelgan. Mil.avv. I asr — milodiy I asrda Chag‘oniyon yuejiylar davlatining asosiy markazlaridan biri bo‘lgan. Milodiy I-III asrlarda Chag‘oniyon Kushon podsholigi tarkibiga kirgan. Chag‘oniyonning iqtisodi va madaniyati bu davrda ravnaq topgan, ko‘plab shahar va qishloqlar vujudga kelgan, Tovar-pul munosabatlari, sug‘orma dehqonchilik, turli kasb-hunarlar, tasviriy va amaliy san’at (ayniqsa, haykaltaroshlik) rivojlangan (Xolchayon, Dalvarzintepa). Milodiy III-IV asrlarning ikkinchi yarmida Chag‘oniyon sosoniy kushonshohlar qo‘l ostida bo‘lgan. Milodiy V asrning ikkinchi yarmi — VI asrda viloyat avval Eftaliylar, so‘ngra Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan. VI asrning ikkinchi yarmidan — VIII asrning ikkinchi yarmigacha Chag‘oniyonni mahalliy sulola boshqargan, u nomigagina Toxaristonning oliy hukmdorlari — turkiy yabg‘ularga bo‘ysungan. Chag‘oniyonning ayrim hukmdorlari — xidevlar yoki chog‘onxudotlarning ismlari yozma, epigrafik va numizmatik ma’lumotlar bo‘yicha aniqlangan: Fag‘anish, Sashr, Zarin, Turontosh, Tish, Xnar. Milodiy VII asrning ikkinchi yarmida Chag‘aniyonga arablar kirib kelgan, ular VIII asr oxirida mahalliy sulolani tugatganlar. IX asrning o‘rtasi yoxud ikkinchi yarmidan XI asr boshigacha Chag‘oniyon — somoniylarning eng qudratli yarim mustaqil vassallaridan hisoblangan muxtojiylar sulolasidan bo‘lgan hokimlarning merosiy mulki bo‘lgan. Bu sulola amirlari Abu Bakr Muhammad bin Muzaffar (940/941-yilda vafot etgan), ayniqsa, Ahmad bin Abu Bakr Muhammad — Abu Ali Chag‘oniy (955/956-yil) Somoniylar saroyida eng muhim ma’muriy mansablarni (jumladan, Xuroson noibi va sipoxsolarlik) egallaganlar, Muhtojiylar davrida Chag‘oniyon tarkibiga hozirgi Surxondaryo viloyotidan tashqari Tojikistonning shimoliy-g‘arbidagi Shuman va Oxarun viloyatlari kirgan. Chag‘oniyon poytaxti ham Sag‘oniyon deb atalib, Denovdan 6 km janubiy-sharqda Budroch shahri xarobasi o‘rnida bo‘lgan. Chag‘oniyon (Sag‘oniyon) shahrining bu davrda O‘rta Osiyoning eng yirik va madaniy markazlaridan biri bo‘lgan. Chag‘oniyon amiri Ahmad bin Muhammad esa ko‘plab buyuk shoirlar (Daqiqiy, Faruhiy, Manjuqiy) homiysi (mamdux) sifatida Sharqda shuhrat qozongan. XI asrning I-yarmida Chag‘oniyon ma’lum darajada qoraxoniylarga qaram bo‘lgan, ayrim vaqtlarda u mustaqil mulk hisoblangan. XI asrning ikkinchi yarmi — XII asrning birinchi yarmida Chag‘oniyon Saljuqiylar davlati tarkibiga kirgan. XII asrning ikkinchi yarmi — XIII asrning boshida Chag‘oniyonni qoraxoniylar, qarluqlar, g‘uriylar, xorazmshohlar idora etgan. Mo‘g‘ullar istilosidan so‘ng XIII asr o‘rtasida Chag‘oniyon Chig‘atoyxonning nabirasi Esun Tuvaning, so‘ngra uning o‘g‘li Baroqning merosiy mulkiga aylangan. Bu davrda yangi shahar ilgarigi rabod o‘rnida vujudga kelib, XVI asr boshiga qadar mavjud bo‘lgan, so‘ngra Shayboniyxon tomonidan bosib olingan. Shundan so‘ng asosiy markaz Dehinav (hozirgi Denov) ga ko‘chgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:34:04
CHIG‘ATOY OQTEPASI — arxeologik yodgorlik, istehkomli qishloq xarobasi (V-VIII asrlar, X-XII asrlar). Toshkentning shimoli-g‘arbida, Kaykovus kanali bo‘yida joylashgan. Tik yon bag‘irli tepalik shaklida saqlangan ark xarobasining diametri 30 metr, balandligi oltinchi 8 metr bo‘lib, atrofida mustahkam mudofaa devori bilan o‘ralmagan qishloq joylashgan. Chig‘atoy oqtepasi hududi hozir tepalik shaklida saqlanib qolgan.

CHILONZOR OQTEPASI — Toshkentning janubi-g‘arbiy qismida joylashgan arxeologik yodgorlik (IV-VIII asrlar; X-XI asrlar). Bo‘zsuv anhori bo‘yida. Chilonzor Oqtepasi balandligi 15 metrli tepalik bo‘lib, atrofida umumiy maydoni 60x75 m2 keladigan qadimgi qishloq xarobasi qoldiqlari joylashgan. Tepalikda olib borilgan qazishmalar natijasida undagi imoratlar majmuasi ustma-ust xom g‘isht va paxsadan qurilganligi aniqlangan. Vazifasiga ko‘ra majusiyalik bilan bog‘liq bo‘lgan, kompozitsiyasi jihatdan bir-biridan farq qiladigan binolar 3-davrga mansubligi aniqlangan. birinchi davrida (IV asr) bino paxsa poydevorning ustiga qurilgan to‘r minorali qasrdan iborat bo‘lgan. Bino kvadrati (13,5x13m2) ichki tomondan gumbazli uzunchoq uch xonaga ajratilgan. ikkinchi davrda (V-VI asrlar) da dastlabki imorat atrofiga yangi xonalar yordamchi xo‘jalik xonalari qurilgan, shinakli qo‘shimcha qal’a devori bilan mustahkamlangan. 3-davr (VII-VIII asrlar) dastlabki imorat qoldiqlari tuproq bilan to‘lg‘azilib, shibbalanishi natijasida vujudga kelgan, 9 metrli tak kursi ustiga qurilgan tepasi ochiq to‘rtburchak 38 x 27 metr 2 hovli ko‘rinishidagi noyob bino bo‘lgan. Hovli sahnining qalin qatlamlaridan organik qoldiqlari, Qovunchi II madaniyatiga xos sopol buyumlar, turkashlarning VIII asrga oid tangasi ham topilgan. Arab Xalifaligi istilosidan so‘ng bino bir qancha vaqt zardushtiylarning dafn etish joyi bo‘lib xizmat qilgan, so‘ngra xarobaga aylangan. Keyinchalik Chilonzor Oqtepasi (X-XI asrlar) xaroba atrofida hayot tiklanib kichik qishloq vujudga kelgan. Hozir Cholonzor oqtepasi atrofida zamonaviy imoratlar qad ko‘targan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:34:25
CHOCH — V-VII asrlarda Chirchiq va Ohangaron vodiylarida hukmronlik qilgan ilk o‘rta asrlardagi davlat. Uning poytaxti Chochkat shahri bo‘lib, podshohi “tudun” deb yuritilardi. V asrda Choch viloyati Eftaliylar davlatiga, VI asrda esa G‘arbiy turk xoqonligiga bo‘ysundiriladi. VIII asrga borganda Choch Eloq bilan birlashib, yagona davlatga aylanadi va o‘z mustaqilligina tiklab oladi. Choch va Eloq sertarmoq xo‘jalikka ega mamlakat edi. Unda su’gorma dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, ayniqsa, konchilik, ichki va tashqi savdo yuksak darajada edi. Ilk o‘rta asrlarda Choch vohasi uzil-kesil shakllanib, u 50 ga yaqin sug‘orish shaxobchalari vositasida sug‘oriladi. Dehqonchilikda ko‘proq arpa, bug‘doy va tariq ekilardi. Ayniqsa, Chochning poytaxt shahri atroflari obod edi. Unda 50 dan ortiq katta-kichik istehkomlar, yer egaligi qo‘rg‘onlari va ko‘shklari, obod qishloqlar qad ko‘targan edi. Choch va Eloq tog‘lari oltin, kumush, rangli ma’danlar, temir va jilvador chaqmoq toshlarga boy edi. Bu tabiiy boyliklar tufayli qadimda bu o‘lkada konchilik va unga asoslangan kovlab olishda ayniqsa Eloq O‘rta Sharq mamlakatlarida shuhrat topadi. Karvon yo‘lining o‘lka orqali o‘tishi Choch va Eloqda ichki va tashqi savdo-sotiqni kengayib, shaharlarning gavjumlashuviga imkon beradi. Chochdan oltin, kumush, qimmatbaho toshlar, g‘alla, quruq meva va yilqilar chetga chiqarilgan. Shahar aholisining bir qismi savdogarchilik bilan mashg‘ul bo‘lgan. VI-VIII asrlarda Sharqiy Turkiston bilan savdo-sotiq qilishda chochliklar Samarqand va Buxoro savdogarlaridan keyin uchinchi o‘rinda turgan. Choch poytaxti tashqi savdo munosabatlarining markazi edi VII-VIII asrlarda Chochda kumush va mis tangachalar yasaydigan zarbxona bo‘lgan. VIII asrda esa kumush dirhamlar hatto Eloqning kumush konlarida ham zarb etilgan. Choch tudunlari old tomoniga mulkdorning portreti, orqasiga gajak dumli sher yoki qoplon tasviri, ba’zan sulolaviy ayri tamg‘a tushirilgan chaqa-tangalar zarb etganlar. Shu davrda zarb etilgan Chochning ayrim tanga pullari orasida podshoh bilan yonma-yon turgan malika tasviri tushirilgan pullar ham uchraydi. Bu siyosiy hayotda hukmdor ayollarning nufuzini ko‘rsatadi. Chochda turkcha va sug‘dcha so‘zlashuvchi ikki tillilarning safi kengayib boradi. Biroq, Choch o‘lkasi bu davrda Turk xoqonligiga tobe bo‘lishiga qaramay, hali o‘zining tili, yozuvi va qadimiy madaniyati an’analarini saqlab qolgan edi. Bu yerda hali sug‘d tili rasmiy til edi. Chochning ijtimoiy tarkibi ham ilk o‘rta asrlar jamiyatiga xos edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:34:42
CHOCHKAT — Chochning poytaxti. Arab manbalarida bu shahar Chochning poytaxti — “Madinat ash-Shosh” (Shoh shahri) deb atalgan. Shahar atrofi kuchli mudofaa devorlari bilan o`rab olinib, maxsus saroy-qal`a qurilgan. Arxeologik qazishmalar vaqtida topilgan ishlab chiqarish qurollari va uy-ro`zg`or buyumlari bu yerda yuksak madaniyat bo`lganidan dalolat beradi. Manbalarga ko`ra, shahar, ichida saroy, ibodatxona bo`lgan ark, amaldorlarning uylari joylashgan shahriston, hunarmandlar mahallalari o`rnashgan ichki va tashqi rabodlardan iborat bo`lgan. Shahar atrofida ozod jamoalarning keng ekinzorlari, qishloqlari, ilk zamindorlik dehqonlarining qo`rg`on va bog`-rog`lari, istehkomlari paydo bo`lgan. Ekinzor yerlar va bog`lar chekkasida — ko`chmanchilar dashtiga tutash chegaralarda mudofaa istehkomlari qurilgan. Chochkat hunarmandlari metalldan mehnat qurollari, yarog`-aslahalar, zeb-ziynat va ro`zg`or buyumlari yasashgan, konchilik bilan shug`ullanishgan, paxta va jun-shisha idishlar, zargarlik buyumlari yasab, ichki va tashqi savdoni ta`minlashgan. Shahar qizg`in savdo markazi ham bo`lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:34:56
TARIXIY SANALAR

216-274-YILLAR — Moniy diniga asos solgan bobillik Moniyning hayot faoliyati. Moniy o‘z targ‘ibotini Midiya va Forsda boshlagan.

305-YIL — Beruniyning yozishicha, Xorazmshox Afrig‘ o‘z qarorgohini Xorazmning qadimgi poytaxti Kat shahriga ko‘chirdi. Kat qayta tiklanib uning yonida joylashgan Alfir qasri ichida Shoh o‘ziga yangi saroy qurdirdi. Xorazmning Afrig‘iy podshohlari betiga shoh va orqasiga suvoriy tasvirlari tushirilgan kumush tangalar zarb etilib, mamlakatning ichki va tashqi savdo munosabatlarida mustaqil bo‘lib oladi.

309-379-YILLAR — Sosoniylar shohi Shopur II hukmronligi davrida xiyoniylardan mag‘lubiyatga uchrab, o‘zaro sulh tuzishi va ittifoqdosh bo‘lishi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:35:27
353-YIL — Grumbat boshchiligida xiyoniylar So‘g‘dga bostirib kirishi. Ularni Sosoniylar davlati bilan to‘qnashuvi.

456-YIL — Kidariylar sosoniylardan qaqshatqich zarbaga uchrab, o‘zlarini qayta o‘nglab ololmaydilar. Ular shimoldan janubga tomon siljigan yana bir ko‘chmanchi chorvador aholi eftallar bilan to‘qnashadilar. Natijada kidariylar O‘rta Osiyoni tark etib, janubga Shimoliy Hindistonga tomon chekinadilar va u yerlarda 75 yil hukmronlik qiladilar.

456-yIL — Eftallar o‘zaro aloqa o‘rnatish maqsadida Xitoyga elchi yubordilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:35:42
459-484-YILLAR — Sosoniylar davlatida Pero‘z hukmronligi davrida Eftallar o‘rtasidagi jangu-jadallar avjiga chiqdi. Eftallarga qarshi sosoniylarning uch marta mufaqiyatsiz harbiy yurish olib borishi. Pero‘z dastlabki janglardayoq mag‘lubiyatga uchrab, asir tushadi. Vizantiya imperatori Zenon yuborgan o‘lpon evaziga u asirlikdan ozod etiladi. Ikkinchi marta Pero‘zning harbiy yurishida ittifoqdoshi Vizantiyaning elchisi ishtirok etadi. Ikkinchi yurish ham muvaffaqiyatsiz tugaydi. Ikkinchi marta asirlikka olingan Pero‘z 30 xachir o‘lpon to‘lash majburiyatini oladi. Biroq uning xazinasidan faqat 20 xachirga yuk bo‘ladigan mablag‘ topiladi. Shohning Kubod ismli yosh o‘g‘li Eftallar yurtiga garovga yuborilib, Pero‘z tutqinlikdan ozod etiladi. Ikki yil davomida shoh aholi boshiga og‘ir soliq solish yo‘li bilan to‘plagan katta o‘lpon Eftallarga to‘lab turiladi.

460-553-YILLAR — Turk xoqonligining birinchi hukmdori Bumin yashagan.

477-YIL — Shimoliy hind yerlarini egallagan kidariy-lar Ganxara viloyatidan Xitoyga o‘z elchilarini yuborgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:35:53
484-YIL — Pero‘z Eftallarga qarshi 3-marta yurish qilib, halok bo‘lishi. Eftallar Marvni ishg‘ol qilib, Eron ustiga juda katta o‘lpon yuklaydi. Pero‘zning Eftallarga qarshi 3-marta yurish qilishiga quyidagilar sabab bo‘lgan: Pero‘z singlisi o‘rniga cho‘rilardan birini yuborib, Eftallar hukmdorining izzat-nafsiga tekkan va bunday hiyla-nayrangi bilan uni nihoyatda ranjitgan edi. Eftallar hokimi Kunxa Eron yuborgan 300 harbiy mutaxasislarni bir qismini o‘1dirishga, qolganlarini esa urib mayib qilishga buyuradi.

488-531-yILLAR — Sosoniylarda Kubod hukmronligi davrida Eftallar bilan munosabatlar ancha yumshab tinchlik tusini olgan, Vizantiyaga qarshi Eftallarning ittifoqdoshi sifatida harakat qilishgan. Yil sayin kumush hisobida muayyan bojni mutassil to‘lab turishi.

531-579-YILLAR — Sosoniylar hukmdori Xusrav I Anushervon tashabbusi bilan yuzaga kelgan o‘zaro harbiy ittifoq Eron shohining Yabg‘u xoqon Istemiga kuyov bo‘lishi orqali yanada mustahkamlanadi. Xusrav I Anushervon hukmronligi davrida Eftallar bilan munosabatlar ancha yumshab tinchlik tusini olgan, Vizantiyaga qarshi Eftallarning ittifoqdoshi sifatida harakat qilishgan. Yil sayin kumush hisobida muayyan bojni mutassil to‘lab turgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:36:06
551-YIL — Bumin “xoqon” deb e`lon qilinib, O`rta Osiyoda yangi saltanat — “Turk xoqonligi”ga asos solinishi. Oltoy xoqonlikning markazi qilib belgilanadi.

555-YIL — turklar Sharqiy Turkistonning hamda Sirdaryo va Orol dengizi bo‘ylarigacha cho‘zilgan keng dashtliklarni egallashi.

558-YIL — turklar Yoyiq (Ural) va Itil (Volga) bo‘ylarini zabt etib, g‘arbdagi va shimoliy Kavkazning bepoyon yerlarini egallab olgan avarlar bilan to‘qnashadilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:36:17
563-YIL — Eron askarlarining Balxga hujumi ko‘magida turklar Eftallar davlati yerlariga bostirib kiradilar. Parak (Chirchiq) vodiysi va uning markazi Choch shahri ishg‘ol qilinadi. Turklar Sirdaryodan o‘tib, Zarafshon vodiysiga kirib boradilar. Samarqand, Kesh va Naxshabni egallab, Buxoroga yaqinlashadilar. Buxoro yaqinida eftaliylar qo‘shini turklardan yengiladi. Janubda Eron sosoniylaridan, shimolda esa Turk xoqonligidan qaqshatqich zarbaga uchragan Eftaliylar davlati tamomila barbod bo‘ladi. Natijada mag‘lub davlatning merosi o‘zaro bo‘linib, Amudaryoning janubiy qirgo‘qlarigacha bo‘lgan viloyatlar Eron, uning shimoliy sohillari bo‘ylab Kaspiy dengizigacha cho‘zilgan yerlar Turk xoqonligi tasarrufiga o‘tadi.

563-YIL — Vizantiyaning avarlarga homiyligining to‘xtashishga imperatorni ko‘ndirish maqsadida nushubi qabilasining boshlig‘i Eskil boshchiligida Turk xoqonligi elchilari Konstantinopol shahriga yetib keladilar.

563-567-YILLAR — janubdan Eron sosoniylaridan, shimoldan esa Turk xoqonligidan zarbaga uchragan Eftaliylar davlati bir asrdan oshiqroq hukmronlikdan so‘ng, tamomila barbod bo‘ladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:36:27
568-569-YILLAR — Turklar Konstantinopolga Yustin II saroyiga o‘z elchilarini yuboradi. Vizantiya va Turk xoqonligi o‘rtasida Eronga qarshi harbiy ittifoq tuziladi. Vizantiya elchisini xoqon Tangritog‘ (Tyanshan)ning Oltin tog‘i etagidagi O‘rdugohida qabul qiladi.

575-576 YILLAR — turklar Qrim yarim oroligacha kirib boradilar. Sosoniylar Toxariston va Chag‘aniyonni eftaliylardan tortib oladilar.

585-586-YILLAR — Buxoroda xoqon xonadoniga mansub Abruy boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Qo‘zg‘olon natijasida Abruydan jabrlangan mulkdor dehqonlar va boy savdogarlar Buxoro viloyatini tark etib, Turkiston va Taroz atrofiga kelib o‘rnashadilar. Ular turk xoqoniga murojaat etib, qo‘zg‘olonchilarga qarshi kurashda yordam berishni so‘raganlar. Turk xoqoni qoracho‘rin o‘g‘li Sheri Kishvar (El Arslon) boshliq qo‘shin yuboradi. Abruy o‘ldirilib, qo‘zg‘olon bostiriladi. Kadivar va xizmatkorlar o‘z xo‘jayinlari — dehqonlarga qaytariladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:36:39
618-630-YILLAR — G‘arbiy Turk xoqonligida To‘nyabg‘u hukmronligi davrida boshqaruv tartiblari isloh qilinadi. O‘troq viloyat hokimlarini xoqonlik ma’muriyati bilan bevosita bog‘lash va ularni ustidan nazoratni kuchaytirish maqsadida mahalliy hukmdorlarga xoqonlikning “yabg‘u’ unvoni berilishi natijasida ular xoqonning noibiga aylanadilar. O‘rta Osiyo, Sharqiy Turkiston va Toxaristonning mustaqil hokimliklari ustidan siyosiy nazorat kuchaytirilib, ular huzuriga xoqonlikning vakillari — “tudun”lar yuboriladi.

627-YIL — Buxoro, Samarqand, Ishtixon va Ustrushonadan birlashgan juda katta savdo karvoni Xitoyga yetib boradi.

685-686-YILLAR — Qashshoqlik, jabr-zulm va dehqonchilik asoratiga qarshi Buxoroda Abruy boshchiligida qo‘zg‘olon natijasida jabrlangan mulkdor dehqonlar va boy savdogarlar Buxoro viloyatini tark etib Turkiston va Taroz atrofiga borib o‘rnashadilar. Qochib borganlar qo‘zg‘olonchilarga qarshi kurashda yordam berishni so‘rab Turk xoqoniga murojaat qiladilar . Turk xoqoni Qoracho‘rin Turk o‘g‘li Sheri Kishvar boshliq qo‘shin yuboradi. Abruy o‘ldirilib, qo‘zg‘olon bostiriladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:36:50
705-732-yILLAR — Ummaviylarga tegishli 12 kumush tangani Yunusobod Oqtepasidan topilishi.

718-YIL — Sug‘diylar hadya tariqasida yuborgan dubulg‘asidan nusxa olib, Xitoy qurolsozlari o‘z qo‘shinlarini dubulg‘alar bilan ta’minlaganlar.

1932-yIL — Mug‘ tog‘idan nodir hujjatlar majmuasi topildi. Bu hujjatlardan 74 tasi sug‘dcha, 2 tasi xitoycha, 2 tasi arabcha va bittasi turkiy tilda bo‘lib, fan uchun beqiyos ahamiyat kasb etdi.

1953-1955-YILLAR — arxeolog L.Albaum tomonidan Bolaliktepa yodgorligi o‘rganilishi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:37:01
III ASR O‘RTALARI — Xorazm davlatining poytaxti dastlab hozirgi Qoraqalpog‘istonning Ellikqal’a tumanida joylashgan qadimgi Tuproqqal’a shahar xarobasining o‘rnida bo‘lgn.

IV ASR — Xorazmshox Afrig‘ tomonidan qurilgan Al-Fir qal’asini ta’riflar ekan, Beruniy uning “…uchta devori paxsadan va xom g‘ishtdan urilgan; bularning biri ikkinchisi ichiga joylashgan; har birining balandligi boshqasinikiga qaraganda oshib boradi, ammo shohlar qasri hammasidan ham balanddir” — deb yozadi.

IV ASR O‘RTALARI — Yettisuv va Sharqiy Turkistondan Grumbat podshohi boshchiligida ko‘chmanchi chorvador xiyon nomli qabilalarning hujum boshlashi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:37:11
IV ASRNING 70-YILLARI — O‘rta Osiyo (Sirdaryo bo‘ylaridan to Amudaryo havzasigacha)da xiyoniylar hukmronligi o‘rnatilib, bu davlatni 120 yildan oshiqroq hukmronlik qilishi.

IV ASRNING IKKINCHI YARMI — V ASR — Mamlakatning ichki va tashqi hayotida sodir bo‘lgan keskinlik ayniqsa binokorlikka kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Samarqand, Buxoro, Naqshab va Toshkent kabi dehqonchilik vohalarida baland tagkursi ustiga bino qilingan ko‘plab istehkomli qasrlar va mulkdor dehqonlar qo‘rg‘onlari qad ko‘tardi.

MILODNING I MINGYILLIK O‘RTALARI — Qadimgi Turon aholisining ijtimoiy va iqtisodiy hayotida sodir bo‘lgan keskin o‘zgarish mamlakatning mayda davlatlarga bo‘linib ketishiga sabab bo‘ldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:37:22
V ASR — “Eftal” degan nom ilk bor “xetal” shaklida arman manbalarida uchraydi. Bu nom aslida “Eftalon” deb yuritiladigan qabila nomidan olingan.

V ASR — Choch Eftallar davlatiga bo‘ysudirilgan.

V ASR — O‘rta Osiyolik shishasozlar xitoylik hunarmandlarga rangli shisha va shisha buyumlarni yasashni o‘rgatishlari. O‘rta Osiyo shishasi rangdorligi, yarqiroqligi va tiniqligi jihatidan Vizantiya shishasidan ustun turishi, Xitoy imperatorlari o‘z saroylarini bezashda O‘rta Osiyodan keltirilgan rangli shishadan foydalanishlari.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:38:17
V ASRNING 30-50-YILLARI — kidariylar bilan sosoniylar o‘rtasida ziddiyat tobora kuchayib, ular bir-biriga dushman bo‘lib qolgan.

V ASRNING 50-YILLARI — Eftallar davlatining nihoyatda kuchayishi.

V ASR O‘RTALARI — ekin yerlarining ma’lum bir qismi mulkdor dehqonlar va majusiy ruhoniy-kohinlarning qo‘l ostidagi mulklardan iborat bo‘lsa ham, ammo ziroatkor vohalardagi obikor yerlarning asosiy qismi qishloq jamoalarining qaramog‘ida edi. Ziroatchi jamoalarning oddiy mehnatkash a’zolari “kashovarz”, ya’ni yerni haydovchi — yerni omoch bilan ag‘daruvchi-“qo‘shchi” deb yuritilardi. Dehqonchilik mahsulotlarining deyarli asosiy qismi qo‘shchi-kashovarzlar mashaqqatli mehnati bilan yetishtirilar edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:38:34
V ASR O‘RTALARI — O‘rta Osiyoga bostirib kelgan Eftallar yozma manbalarda eftal, xaftal, xaytal degan nomlar bilan tilga olinadi.

V ASRNING 60-YILLARI — Kidariylar sosoniylarning asosiy dushmani bo‘lib qolishi, Marv vohasidagi jangda sosoniylar shohining qo‘li baland kelib, Kidariylar va Sosoniylar davlatlari o‘rtasida Talikon yaqinida chegara belgilanishi.

V ASR OXIRI — binokorlikda an’anaviy xom g‘isht va paxsa bilan bir qatorda pishiq g‘isht ham ishlatila boshlandi. Pishiq g‘ishtdan saroy va ibodatxonalarning sahnini to‘shashda foydalanilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:38:47
V ASR OXIRI — VI ASR BOSHLARI — Qashshoqlik, jabr-zulm va dehqonlar asoratiga qarshi ilk bor Eronda Mazdak boshchiligida xalq qo‘zg‘oloni ko‘tarilgan va bu qo‘zg‘olon mag‘lubiyat bilan tugagan.

V ASRNING IKKINCHI YARMI VA VI ASRNING BIRINCHI YARMI — Oltoy va Janubiy Sibirda Ashina qabilasining yabg‘ulari Asanshod, Tuu va Buminlar boshchiligida turkiy qabilalarning ittifoqi vujudga kelishi.

V ASRNING IKKINCHI YARMI — VI ASRNING BOSHLARI — Eftallar davri binokorligi va me’morchiligida ayniqsa qasrlar alohida o‘rin tutgan. Ularninmg ayrimlari ikki qavatli bo‘lib, yuqorisiga maxsus ko‘tarma pandus orqali chiqilgan. Saroy va ibodatxona devorlari turli mazmundagi rangdor tasvirlar bezash odatiy tusda edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:39:29
V ASRNING IKKINCHI YARMI VA VI ASRNING BOSHLARI — O‘rta Osiyo, Sharqiy Eron, Shimoliy Hindiston va sharqda Turkiston yerlarini birlashtirgan Eftallar davlati tashkil topishi. Eftallar davlati siyosiy jihatdan Kushon podsholigiga nisbatan mustahkam bo‘lmasa-da, ammo maydoni jihatidan undan katta edi.

V-VI ASRLAR — Dehqonchilik vohalari tevarak-atrofiga kelib o‘rnashgan ko‘chmanchi eftallarning ommaviy ravishda o‘troqlashuvi kuchayadi. Buning oqibatida obikor yerlarga bo‘lgan muhtojlik ortdi. Daryo vodiylari bo‘ylab katta-kichik sug‘orish kanallari qazib bitkazildi. Minglab gektar yangi yer maydonlari o‘zlashtirildi. Sug‘orma dehqonchilkning kengayishi bilan sug‘orish texnikasi murakkablashib bordi. Shoxariqlar chuqurlashtirilib, sersuv va sershoxa sug‘orish tarmoqlariga aylanadi. Ular daryodan suvni bog‘lab oluvchi va yuqoriga ko‘tarib beruvchi suv inshooatlari bilan jihozlanadi. Chag‘oniyon, Termiz, Samarqand, Buxoro, Kesh, Naqshab va Toshkent atroflari to‘la o‘zlashtirilib, alohida-alohida dehqonchilik vohalari shakllandi.

V-VI ASRLAR — diniy e’tiqot va tasavvurlar bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan tasviriy san’at koroplastika ma’budalarning sopol haykalchalarini yasash va ularga topinish keng yoyilishi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:39:39
V-VI ASRLAR — yerga egalik munosabatlar rivoj topib, siyosiy jihatdan zaiflashuv oqibatida mamlakat bir qancha mayda davlatlarga bo‘linib ketib, uning hududida viloyat va yirik shaharlariga tayangan 15 dan ortiq mustaqil mahalliy hokimliklar tashkil topdi. Bunday davlatlardan eng yirigi Sug‘dda — ixshidlar, Toxaristonda — malikshohlar, Xorazmda — xorazmshohlar, Choch va Eloqda — budun va dehqonlar, Farg‘onada — ixshidlar hukmronlik qilardilar.

V-VI ASRLAR — Nasoroniy dini Sug‘dga kirib kelgan.

V-VI ASRLAR — Sug‘d yozuvi va uning “Samarqand yozuvi” uslubi, Xorazm va Eftal yozuvlari tarqalishi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:40:41
V-VI ASRLAR — yerga egalik munosabatlar rivoj topib, siyosiy jihatdan zaiflashuv oqibatida mamlakat bir qancha mayda davlatlarga bo‘linib ketib, uning hududida viloyat va yirik shaharlariga tayangan 15 dan ortiq mustaqil mahalliy hokimliklar tashkil topdi. Bunday davlatlardan eng yirigi Sug‘dda — ixshidlar, Toxaristonda — malikshohlar, Xorazmda — xorazmshohlar, Choch va Eloqda — budun va dehqonlar, Farg‘onada — ixshidlar hukmronlik qilardilar.

V-VI ASRLAR — Nasoroniy dini Sug‘dga kirib kelgan.

V-VI ASRLAR — Sug‘d yozuvi va uning “Samarqand yozuvi” uslubi, Xorazm va Eftal yozuvlari tarqalishi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:40:55
V-VI ASRLAR — Xitoy manbalarida qayd etilishicha, Sharqiy Turkiston va O‘rta Osiyo yerlarida ko‘plab g‘o‘za ekilib, uning tolasidan oppoq va nihoyatda mayin mato to‘qilgan. Xitoy bozorlarida bunday matoga talab katta bo‘lgan. Chunki o‘sha davrlarda Xitoyda paxta hali ekilmas edi.

V-VII ASRLAR — O‘rta Osiyoda yerga egalik munosabatlari jarayoni toboro avj olib, mulkdor dehqonlar zulmi kuchayadi. Kashovarzlar ularning asoratiga tushib, qaram kadivarlarga aylanadi.

V-VII ASRLAR — mayda hokimliklar eftallarga, so‘ngra Turk xoqonligiga bo‘ysundirilgan bo‘lsalar-da, ammo eftallar ham, turklar ham ularning ichki hayotiga aralashmaydilar. Markaziy hokimiyatga boj to‘lab turish bilan ular o‘z mustaqilliklarini ma’lum darajada saqlab qoladilar. Bu davlatlarning hukmdorlari o‘z atrofidagi mulkdor dehqonlar va ularning harbiy chokarlariga tayanardilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:41:19
V-VII ASRLAR — Chirchiq va Ohangaron vodiylarida ikki mustaqil ilk o‘rta asr davlat — Choch va Eloq hukmronlik qilishi.

V-VII ASRLAR — O‘rta Osiyoda yerga egalik munosabatlar o‘rnatilishi, ko‘chmanchi chorvadorlarning beto‘xtov shiddat bilan kirib kelishi oqibatida mamlakat obodonchiligi, xo‘jaligining ravnaqi, shahar va qishloqlarining qiyofasi va aholisining turmush tarzi va ahvoliga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.

V-VII ASRLAR — tasviriy san’atning nodir namunalari Surxondaryo viloyatining Angor tumanidagi Bolaliktepa yodgorligidan topib o‘rganilagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:41:41
V-VIII ASRLAR — O‘rta Osiyoning chorvador aholisi o‘rtasida asosan “shomon” ya’ni “qam”dini keng tarqalgan. Aholi o‘rtasida ushbu din ta’limotini talqin etuvchi urf, aqida va marosimlarini bajarishda rahnamolik qiluvchi dindorlari bo‘lgan. Ularning yetuk bilimdonlarini “qam” va “to‘yin” deb atalgan.

V-VIII ASR O‘RTALARI — Yunusobod qo‘rg‘onida hayot bo‘lishi.

VI ASR — Bolaliktepa qasri devorlarida tasvirlangan ayollarning tashqi qiyofasi eftallar hukmdori huzurida bo‘lgan budda kohinini hayratga solgan saroy ayollarini eslatishi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:41:49
VI ASR — Chirchiq, Zarafshon, Qashqadaryo va Amudaryo havzalarida 10 dan ortiq mahalliy hokimiyatlarning mavjud bo‘lishi. Ularning iqtisodiy va siyosiy boshqaruvi yerli sulola hukmdorlari qo‘lida qoldirilib, turklar ulardan faqat boj va yasoq undirib olish bilan cheklanadilar.

VI ASR — Choch G‘arbiy Turk xoqonligiga bo‘ysundirilgan.

VI ASR — Vizantiya tarixchilarining asarlarida eftallar “shaharlik” ekanligi ta’kidlanishi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:42:04
VI ASR — Vizantiya tarixchisi Prokopeyning yozishicha, eftallarning qonuniy davlati podshohi mutloq asosida boshqarilishi.

VI ASR BOSHLARI — Samarqandda yepiskop nasoroniy, jamoalarga rahnamolak qilardi.

VI ASR O‘RTALARI — Oltoy va Janubiy Sibirda yashagan turkiy qabilalarni birlashtirgan yangi davlat vujudga keldi. Bu davlat tarixga Turk xoqonligi nomi bilan kirgan. Uning asoschisi Bumin edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:42:47
VI ASR O‘RTALARI — Bumin boshliq turk ittifoqi tele qabilasini bo‘ysundirishi.

VI ASRNING 50-YILLARI — turklar tazyiqi oqibatida yuzaga kelgan qulay vaziyatdan foydalanib sosoniylar Toxariston va Chag‘oniyonni eftallardan tortib oladilar.

VI ASR IKKINCHI YARMI — Buxoroda ilk mulkdor dehqonlarning kadivarlar ustidan hukmronligi yanada mustahkamlandi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:42:57
VI ASR 70-80-YILLAR — Enasoyning yuqori oqimidan to Amudaryo bo‘ylarigacha, Manchjuriyadan to Kimmeriy Bosforigacha cho‘zilgan ulkan maydonda ko‘chmanchi chorvadorlarning Buyuk Turk Xoqonligini tashkil topdi.

VI ASRNING 80-YILLARI OXIRLARI — bo‘ysundirilgan hududlarni mahalliy hokimlar orqali boshqaruv tartibi Turk xoqonligini tobora zaiflashtirishi va Vizantiya, Xitoy va Eron bilan doimiy raqobat xoqonlik ahvolini yanada og‘irlashtirishi oqibatda Turk xoqonligi ikkiga — mo‘g‘ulistonda tashkil topgan Sharqiy turk xoqonligi va O‘rta Osiyo, Jung‘ariya va Sharqiy Turkistonning bir qismini tasarrufiga olgan G‘arbiy turk xoqonligiga bo‘linib ketadi.

VI ASR OXIRI — VII ASR BOSHLARI — G‘arbiy Turk xoqonlari budda dinini qabul qilib, butxonalarning qurilishida homiylik qiladilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:43:05
VI-VII ASRLAR — Buxoro viloyatining Jondor tumanidagi Varaxsha qasri buxorxudotlar — Buxoro mahalliy hukmdorlarining yozgi qarorgohiga aylantirilishi.

VI-VII ASRLAR — O‘rta Osiyo shaharlarida savdo-sotiq ishlari avj olgan va shaharlar maydoni uncha katta bo‘lmagan.

VI-VII ASRLAR — O‘rta Osiyoda dehqonlar tomonidan yerlarning egalash jarayoni tobora avj olib, zulm kuchayadi. Yer va suvdan ajralib qashshoqlashib borayotgan ozod ziroatkor — kashovarzlar mulkdor dehqonlar asoratiga tushib, qaram kadivarlarga aylanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:43:13
VI-VIII ASRLAR — Farg‘ona dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, xo‘jaliklari va ichki, tashqi savdo rivoj topgan mustahkam iqtisodiy poydevorli o‘lka edi.

VI — VIII ASRLAR — mehnatkash aholining hayoti nihoyatda og‘ir kechdi. Ular hamma vaqt nochorlik, tanglik, xavf-xatar va muhtojlikda yashagan.

VI-VIII ASRLAR — bebaho madaniyat obidalari, diniy etiqodlari, tasviriy san’at rivojlandi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:43:23
VI-VIII ASRLAR — G‘arbiy turk xoqonligining chorvador aholisi o‘rtasida buddoiy va nasoroniy jamoalari paydo bo‘lib, ayrim turk xoqonlari bu yangi dinlarga homiylik qilsalar-da, ammo chorvador aholining aksariyati hali “shomon” diniga e’tiqod qilardi.

VI-VIII ASRLAR — Moniy dini Murg‘ob vohasi orqali Toxariston, Sug‘d, Sharqiy Turkiston va Xitoyga yoyildi. Moniy ta’limoti tasviriy san’atga va musiqaga katta ahamiyat bergan. Diniy targ‘ibot va marosimlarda, ayniqsa tasviriy san’atdan keng foydalanilgan.

VI-VIII ASRLAR — O‘rta Osiyo shaharlarida hunarmandchilik va me’morchilik bilan bir qatorda tasviriy san’atning rassomlik va haykaltaroshlik kabi bir qator tarmoqlari ravnaq topadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:43:32
VI-VIII ASRLAR — O‘rta Osiyo xalqlari jahon tarixi jarayoniga tortilib, bu diyorda ilk o‘rta asrning o‘ziga xos serqirra va nihoyatda boy madaniyati shakllanishini va rivoj topishini madaniyatning serjilo qirralari, bebaho madaniyat obidalari, diniy e’tiqodlari-yu tasviriy san’at namunalarida o‘z aksini topishi.

VI-VIII ASRLAR — O‘rta Osiyo xalqlarining ijtimoiy hayotida yer egaligi munosabatlar shakllanib, mustahkamlanib bordi. Iqtisodiy hayotda hunarmandchilik, sug‘orma dehqonchilik va chorvachilik rivoj topib, ichki va tashqi savdo kengaydi. Madaniy hayotda me’morchilik, xat-savod, diniy e’tiqodlar, tasviriy san’at va musiqa ravnaq topib, madaniy aloqalar jonlandi. Natijada ilk o‘rta asrlarning ma’naviy hayotini o‘zida mujassamlashtirgan o‘ziga xos serqirra madaniyat yaratildi.

VI-VIII ASRLAR — O‘rta Osiyoda aholi zardushtiy, budda, nasoroniy, moniy va qam dinlariga sig‘ingan,ya’ni din erkinligi bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:43:41
VI-VIII ASRLAR — O‘rta Osiyoda, zardushtiylik, budda, nasoro(xristianlik), moniy va qam(shomon) kabi bir necha dinlar mavjud bo‘lgan. Mamlakatda ko‘p dinlik e’tiqodlari rasman bo‘lsada, ammo aholining ko‘pchiligi olovga topinuvchi ma’jusiy edi. Otashparastlik Xorazm, Sug‘d va Choch viloyatlarida ayniqsa keng tarqalgan.

VI-VIII ASRLAR — shahar aholisi ortib, gavjumlashuvi hunarmandchilik, savdo-sotiqning toboro kengayib borishi bialn shaharlar atrofi o‘zlashtirilib, obod etiladi. Natijada ayrim markaziy shaharlarning tashqi devorlariga tutashgan joylarda hunarmandchilik mavzelari paydo bo‘ladi. Atrofi mudofaa devori bilan o‘ralmagan bu istehkomlar mavzelar manbalarida “rabod” nomi bilan ataladi. Shaharlar yonboshida rabotlarning qad ko‘tarishi bilan ilk o‘rta asrlarda ular 3 qismli bo‘lib qoladi. Uning podshoh qasri joylashgan qismi “ark”, ichki shahar “shahriston” deb yuritiladi. Shaharning uchala qismi ham alohida-alohida devorlar bilan o‘rab olinadi. Ularning bir nechta darvozalari bo‘lgan.

VI-VIII ASRLAR — Sharqiy Turkiston bilan savdo-sotiq qilishda chochliklar Buxoro va Samarqand savdogarlaridan keyin 3-o‘rinda turgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:43:48
VI-VIII ASRLAR — Tasviriy san’atda haykaltaroshlik muhim o‘rin tutgan. Uning rivojiga budda dini kuchli ta’sir ko‘rsatgan.

VII ASR — Balxda 100 ta, Termizda 10 tacha, Qabodiyonda 3 ta budda monastirlari bo‘lgan. Ularning har birida ikkitadan to 50 nafargacha rohib (monax)lari bo‘lgan.

VII ASR BIRINCHI CHORAGI — G‘arbiy Turk xoqonligi nihoyatda kuchaydi. Uning sharqiy chegarasi Oltoyga, janubiysi Hind daryosi bo‘ylariga borib taqaladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:43:56
VII ASRNING BIRINCHI YARMI — G‘arbiy Turk xoqonligi bilan Xitoy o‘rtasida iqtisodiy aloqalar gavjumlashib, Xitoyga 9 marotaba savdo elchiligi yuboriladi.

VII ASRNING BIRINCHI YARMI — Qultegin bitigi qabr toshiga o‘yib yozilgan. Qabr toshining balandligi 3 m 15 sm, kengligi 1 m 24 sm, qalinligi 41 sm. Bitik 63 satrdan iborat.

VII ASR OXIRI — Buxoro taxti vorisining hali go‘dakligi tufayli uning tul qolgan onasi davlatni boshqargan. Malika Buxoroda donolik bilan hukmronlik qilgan, xalq unga itoatda bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:44:05
VII-VIII ASR BOSHLARI — Hujjatlarda Sug‘dning siyosiy tarixi huquq va qonunlari, iqtisodiy va diniy e’tiqodlari xususida muhim ma’lumotlarning keltirilishi.

VII-VIII ASRLAR — 1932-yilda Mug‘ tog‘idan topilgan hujjatlarning orasida nikoh guvohnomasi qayd etilgan. Unda oila va nikoh shartlari, oilaviy-mulkiy munosabatlar, nikohlanayotgan shaxslarning o‘zaro va har birining ikkala tomon qarindoshlari bilan munosabatlari, kuyovning kelin qarindoshlari oldidagi majburiyatlari haqida qimmatli tarixiy ma’lumot bor. Hujjatda Uttegin ismli turk yigiti bilan Dug‘dg‘uncha ismli, Chata laqabli sug‘d ayoli o‘rtasida tuzilgan nikoh qayd etilgan.

VII-VIII ASRLAR — Chochda kumush va mis tangachalar yasaydigan zarbxona bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:44:15
VII-VIII ASRLAR — O‘rta Osiyo, Yettisuv va Sharqiy Turkiston viloyatlarida sug‘d tilining amaliy ko‘lami juda keng bo‘lgan. Bunday joylarda aholi sug‘d va turk tillarida bemalol so‘zlashgan.

VII-VIII ASRLAR — Sug‘d jamoasida inson, xotin-qizlarning haq-huquqlari va axloq qonun-qoidalari, xususan kuyovning kelin oldidagi burchi va majburiyatlari o‘z zamonasi uchun juda adolatli ravishda belgilab qo‘yilgan.

VII-VIII ASRLAR — Termiz yaqinida Zangtepa yodgorligidan qayin po‘stlog‘iga bitilgan buddoyi qo‘lyozma matnlar qayd etiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:44:25
VII-VIII ASRLAR — Toxariston aholisining yarmi mahalliy, yarmi turklar bo‘lgan. Aholisi budda diniga sig‘ingan, qator ibodatxonalari va kohinlari bo‘lgan. Aholisi ip va ipak matolardan kiyingan. 25 harfli yozuvi ko‘ndalangiga chapdan o‘ngga qarab bitilgan.

VII-VIII ASRLAR — O‘rta Osiyoda raqs, qo‘shiqchilik, qiziqchilik va dorbozlik kabi san’atning boshqa turli sohalari ham kamol topgan. Buxoro aktyorlari, Samarqand naychilari, Toshkent o‘yinchi yigit va raqqosa qizlari, Xo‘jand surnaychilari va Kucha bastakorlari bilan shuhrat topgan.

VII-VIII ASRLAR — Termiz yaqinidagi Zangtepa yodgorligida qayin po‘stlog‘iga bitilgan qo‘lyozma topiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:44:33
VII-IX ASRLAR — Buxoro, Yettisuv, Samarqandda yashagan nasoroiylar haqida arabnavis mualliflar qayd etadilar.

VIII ASR — Buxoro 5 qismdan iborat bo‘lib, u besh qator devorlar halqasi bilan o‘ralgan. Shahar devorlari bo‘ylab oqib o‘tgan anhor xandaq vazifasini bajargan.

VIII ASR — Buxoro vohasidagi qadimgi Poykand shahri xarobalari ostida dorixona qoldiqlari kovlab ochilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 15:44:43
VIII ASR — Choch va Eloq birlashib, yagona davlatga aylanadi va o‘z mustaqilligini tiklab oladi.

VIII ASR — Chochda kumush dirhamlar Eloqning kumush konlarida zarb etilgan.

VIII ASR — Samarqandda mitropolit nasoroniy, jamoalariga rahnamolik qilardilar.

XI ASR — Nodir yozma manba sanaladigan Mahmud Koshg‘ariyning “Devoni lug‘otit turk” asarida “To‘yin burxonqa yuqundi, to‘ytin sanamga topindi”, ya’ni to‘tin butxonaga kirdi va sanamga topindi deb, ta’kidlanadi.

XVII ASR — Runik yoki ko‘kturk bitiklari (qadim turk manbalari) Sibir, mo‘g‘uliston, Oltoy va O‘rta Osiyoda topilishi. Mo‘g‘ilistonda topilgan To‘ntuquq, Qultegin, Bilga xoqon va Ongin bitiklari O‘rta Osiyo aholisi tarixini o‘rganishda qimmatli manba hisoblanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:21:57
II BOB

O‘RTA OSIYONING ARABLAR
TOMONIDAN FATH ETILISHI, UNING
OQIBATLARI, XALQ OZODLIK QO‘ZG‘OLONLARI

ARABLARNING O‘RTA OSIYONI FATH ETISHI


Islom dini. Arablar somiy qabilasiga mansub bo‘lib, ularni badaviylar – sahroyilar deb atashgan. VII asrning boshida urug‘chilik tuzumi inqirozga uchrab, arablarda yangi ijtimoiy tuzum – yer egaligi munosabatlari shakllana boshlandi. Arablarni birlashtirish – ijtimoiy va iqtisodiy zaruriyat edi. Vujudga kelgan vaziyatda islom dini arablarni birlashtiruvchi omilga aylandi. Islom dinining asoschisi Muhammad alayhissallom (570-632) bo‘ldilar. 610-yilda Muhammad alayhissalom o‘zini payg‘ambar deb e‘lon qiladi. Islom – “itoat”, “tobelik” va “bo‘yin egish” ma‘nolarini anglatgan. Islomni qabul qilib, Rasulullohga ergashgan uning izdoshlari o‘zlarini “muslim” (bo‘yin eguvchi) xudo oldida teng ekani, rizq-ro‘zni barchaga Yaratguvchining o‘zi yetkazib berishi hamda jamiyatdagi adolatsizlik barham topishi haq ekanini targ‘ib etadilar. 622-yil 16-iyulda Muhammad alayhissalom Makkadan Madinaga hijrat qiladilar. Xuddi shu kundan boshlab musulmon Sharqida hijriy yil hisobi boshlanadi. Qur‘oni Karim – islom dinining muqaddas kitobi bo‘lib, 23 yil davomida nozil bo‘lgan. 630-yilda arablarning ko‘pchiligi islom dinini qabul qiladi.

Muhammad alayhissalom vafot etgach, xalifalik davri (632-1258 ) boshlandi. “Xalifa” – “o`rinbosar” demakdir. Dastlabki to`rt xalifa xulafoyi roshidiyn – to`g`ri yo`l ko`rsatuvchi xalifalar hisoblanadi. Bular Abu Bakr (572-634), Umar (582-644), Usmon (576 656), Ali (598-661)dir. Ular hukmronlik qilgan davrda Arabistonda islom dini to`la g`alaba qozonib, o`ta markazlashgan musulmon davlati — Arab xalifaligi tashkil topadi. Misr, Suriya, Falastin, Iroq, Vizantiya va Eron bo`ysundirilib, islom jahon dinlaridan biriga aylanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:22:14
Movarounnahrning zabt etilishi. 651-yili arablar jangsiz Marv shahrini egallaydilar. Amudaryodan shimolda joylashgan yerlarni arablar Movarounnahr, ya‘ni “daryoning narigi tomoni” deb atardilar. Shimoliy Afg‘oniston, shimoliy-sharqiy Eron va janubiy Turkmanistondan to Amudaryogacha bo‘lgan yerlar Xuroson deb atalardi. Uning markazi Marv shahri edi. Movarounnahrga bo‘lgan hujumlar Xuroson noibi tomonidan uyushtirilar edi. O‘rta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi ikki bochqichdan iborat bo‘lgan: birinchi bosqichda (651-705) arablar harbiy jihatdan tayyorgarlik ko‘rish, mahalliy hukmdorlarni sinash, ayrim sarkardalarning boylik orttirish maqsadida yurish qiladi. 704-yilda Qutayba ibn Muslim Xuroson noibi qilib tayinlanadi, unga Movarounnahrda arab xalifaligi hukmronligini o‘rnatish vazifasi topshiriladi. Shu tariqa O‘rta Osiyoni arablar tomonidan bosib olinishining ikkinchi bosqichi (705-715) boshlanadi. Ikkinchi bosqichni ahamiyatli tomoni Movarounnahrni arablar tomonidan istilo etish va islom diniga kiritish edi.

Movarounnahrga ilk hujumlar 654-yilda Maymurg‘ va 667-yilda Chag‘oniyondan boshlanadi. 673-yilning kuzida xalifa Muoviya I farmoniga ko‘ra, Ubaydulloh ibn Ziyod Buxoro yerlariga bostirib kiradi. Poykand va Romitonni egallab, Buxoro shahrini qamal qiladi. Turklar va buxoroliklarning birlashgan qo‘shinlari jangda arablardan yengilib, yuzming dirham miqdorda arablarga boj to‘laydilar, bundan tashqari arablar ko‘p o‘ljalarni qo‘lga kiritib, Marvga qaytib ketadilar. 676 yilda Xuroson noibi Said ibn Usmon boshliq arab qo‘shinlari yana Buxoro, Samarqand va Termizga bostirib kirib, katta o‘ljalar bilan qaytadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:22:24
Movarounnahrdagi siyosiy tarqoqlik va mahalliy hokimlar o‘rtasidagi nizolar tufayli mahalliy hukmdorlarning o‘zaro siyosiy nizolarni to‘xtatish, xalifalikka qarshi birlashib kurashishi amalga oshmadi. Bundan esa arab lashkarboshilari ustalik bilan foydalandi.
Qutayba ibn Muslim 704-yilda Xurosonga noib etib tayinlanadi. Unga Movarounnahrdan to Xitoygacha bo‘lgan yerlarni xalifalikka bo‘ysundirish vazifasi yuklanadi. Harbiy yurishni Qutayba 705-yilda Balx viloyatini atroflarini egallashdan boshlaydi. 707-yilda Qutayba Zarafshon vodiysiga yurish qilib, qadimgi va katta shahar bo‘lgan Poykentni qamal qilib egallaydi.
709-yil Qutayba Vardonze (Shofirkon) hukmdori Vardonxudot ustiga yurish qiladi, Vardonze va Buxoroni egallaydi. 710-yil Shuman, Kesh (Shahrisabz) va Nasaf (Qarshi) shaharlarini bosib oladi.
711 yili Xorazm shohi Chag‘on ukasi Hurzod boshliq xalq qo‘zg‘olonidan qo‘rqib, yordam so‘rab Qutaybaga murojaat qiladi. Xorazmda boshlangan ichki ziddiyatlar oqibatida yuzaga kelgan qulay vaziyat Qutaybani Sug‘d yurishini kechiktirib, Xorazmga qo‘shin tortishga jalb qiladi. Xorazmda Arab xalifaligi o‘z hukmronligini o‘rnatadi. 712-yilda Qutayba Buxoro va Xorazmda harbiy kuch to‘plab Samarqandga hujum uyushtiradi, ko‘p talofatdan keyin Samarqand taslim bo‘ldi.
713-715-yillarda Qutayba Toshkent, Farg‘ona viloyatlarini bo‘ysundirib, Qashg‘argacha bo‘lgan yerni bosib oladi va arab noiblarini qoldiradi, yangi tartiblar o‘rnatadi. 715-yili arab xalifasi Volid vafot etadi. Uning o‘rniga Qutaybaga g‘anim bo‘lgan Sulaymon taxtga o‘tiradi. Qutayba unga bo‘ysunmay qo‘zg‘olon ko‘taradi. Biroq Qutaybaning o‘zi 715-yilda Farg‘onada arab askarlari tomonidan o‘ldiriladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:22:36
Movarounnahrning zabt etilishining oqibatlari. Movarounnahrni arablar tomonidan oson zabt etilishining sabablari quyidagilardan iborat bo‘ldi: 1. Mamlakatda hukm surgan siyosiy parokandalik va viloyat hukmdorlari o‘rtasidagi o‘zaro ziddiyatlar. 2. Mahalliy hukmdorlarning sotqinligi. 3. Aholining turli xil diniy g‘oyalarga sig‘inishi.
Arablar Movarounnahrni zabt etishi natijasida dehqonchilik vohalarni, shahar va qishloqlar vayron bo‘ldi. Sulh tuzishga majbur bo‘lgan Buxoro, Poykand, Sug‘d hukmdorlaridan katta miqdorda boj va tovonlar undirib olindi. Bosqinchilar Movarounnahrning barcha shahar va yirik qishloqlariga o‘z harbiy qismlarini joylashtirib, aholidan turli soliqlar undirib, ularni jamoa ishlarga safarbar etadilar. Marv, Poykand, Buxoro va Samarqand kabi shaharlarning yarmi arablar va ular bilan kelgan ajamlarga bo‘shatib beriladi. Arablar Movarounnahrda o‘rnatilgan siyosiy hokimimiyatni mustahkamlash va uning barqarorligini ta’minlash uchun islom dinini aholi o‘rtasida yoyishga alohida ahamiyat berdilar. Arablar tomonidan Movarounnahrning bosib olinishi oqibatida mahalliy xalqning urf-odati, dini va e’tiqodi, qadimdan rivojlanib kelayotgan madaniyati poymol etildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:22:55
ARABLAR HUKMRONLIGIGA QARSHI XALQ HARAKATLARI

Qo‘zg‘olonning sabablari.
Arablar sosoniylarning soliq tartibini joriy qildi. Bunga ko‘ra, aholi ekin maydonlaridan 1/4 “xiroj”, chorva, hunarmandchilik va savdo-sotiqdan 40/1 “zakot” hamda islom dinini qabul qilmaganlar “jiz‘ya” kabi jonboshi solig‘i to‘lagan. Istilochilar kuch – xirojda deganlar. Yerli xalqlarni avvalgi barcha haq-huquqlardan mahrum bo‘lishi, madaniyatning oyoq-osti qilinishi, zulm, urushlar, talon-tarojlar, islom dini, arab tili va yozuvi, xalifalik qonun-qoidalarining zo‘rlik bilan joriy etilishi xalq noroziligini kuchaytirdi, natijada qo‘zg‘olonlar ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi.

Gurak va Divashtich boshchiligidagi qo‘zg‘olon. 720-yili Samarqand ixshidi Gurak va Panjikent hokimi Divashtich boshchiligida Sug‘dda qo‘zg‘olonlar bo‘lib o‘tadi. Xuroson noibi Said ibn Abdulaziz Sug‘dga qarshi muvaffaqiyatsiz uch marta yurish qiladi. Qo‘zg‘olonni bostirish uchun qilgan barcha chora-tadbirlari natija bermaydi. 721 yilda Said Xaroshiy Xurosonga noib etib tayinlanadi. Uning qo‘zg‘olonchilar bilan olib borgan muzokaralari natijasida Gurak boshchiligida Sug‘d mulkdorlarning bir qismi arablar tomoniga o‘tadi. Divashtich boshchiligidagi qo‘zg‘olonchilarning boshqa qismi Obgar qal‘asida qo‘lga olinadi. Omon qolish sharti bilan qo‘lga tushirilgan Divashtich Arbinjonga (Kattaqo‘rg‘on bilan Karmana oralig‘i) olib borilib, qatl etiladi. 723-yilda Farg‘ona hokimi Shosh, Nasaf va turklar yordamida arablarni Xo‘janddan to Samarqandgacha ta‘qib qilib boradilar. Soliq siyosatiga qarshi 725-yilda Xuttalonda, 728-yilda Sug‘dda, 736-737-yillarda Toxariston va yana Sug‘dda qo‘zg‘olon ko‘tariladi. Xurosonning yangi noibi Nasr ibn Sayyor moliya islohotini o‘tkazadi. Islomni yangi qabul qilgan kishilar jiz‘yadan ozod etiladi. Barcha musulmonlar huquq jihatdan tenglashtiriladi. Yer egasining e‘tiqodidan qat‘iy nazar xiroj to‘lashi shart qilib qo‘yildi. Bundan tashqari oliy martabali arab lashkarboshilari bilan mulkdor dehqonlar o‘rtasida qarindoshlik munosabatlar o‘rnatilishi davlat miqyosida qo‘llab-quvvatlandi. 720-yildan 737-yilgacha davom etgan xalq qo‘zg‘olonlari arab bosqinchilariga qarshi kurashning birinchi bosqichidir. Qo‘zg‘olonchilarning ijtimoiy tarkibi ham, ularning oldiga qo‘ygan maqsad va talablari ham turlicha edi. Mahalliy hokimlar o‘zlarining hukmdorligini tiklash uchun imtiyozlarga ega bo‘lish uchun, oddiy xalq esa xiroj va jiz‘yadan va zulmdan ozod bo‘lish uchun kurashdilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:23:13
Abu Muslim harakati. Ummaviylar davri (661-749) o‘ta zo‘ravonlik va bosqinchilik siyosati bilan ajralib turadi. Ularga qarshi norozilik kuchayib bordi. Ummaviy xalifalikning qo‘pol siyosatidan mazlum xalqlar hamda arab aholisi, ayniqsa mulkdor tabaqasi ham norozi edi. Ularga qarshi kuchlarga Muhammad payg‘ambarning amakisi Abbosning evarasi Muhammad ibn Ali boshchilik qildi. Ummaviylar Rasululloh avlodini qirib tashlashda ayblandi. Targ‘ibotchilar aholining og‘ir ahvoliga faqat ummaviylar sababchi degan fikrni oshkora targ‘ib qiladi. Ummaviylarga qarshi ommaviy norozilik ayniqsa Xalifa Marvon II (744-750) davrida kuchayib ketadi. 747-749-yillarda Abu Muslim harakati – Movarounnahrda ummaviylarga qarshi qo‘zg‘olon bo‘lib o‘tadi. Ummaviylarga qarshi tashviqotni Abu Muslim Xuroson aholisining yuqori tabaqasiga murojaatdan boshlaydi. Abu Muslim Kufaning Savad qishlog‘ida tug‘ilgan bo‘lib, yoshligida gumashta bo‘lib ishlagan, keyin sarrojlik bilan kun kechirgan. Tim qora rang abbosiylar harakatining timsoli sanalgan. Abu Muslim va uning tarafdorlari qora libos kiyib, qora bayroq ostida ummaviylarga qarshi kuchlarni birlashtirishga kirishadilar. 749-yilda qo‘zg‘olon g‘alaba bilan tugab, ummaviylar ag‘darib tashlanadi, ularning o‘rniga abbosiylar vakili Abul Abbos Saffox xalifalik taxtiga o‘tiradi. Abbosiylarning xalifalik taxtiga chiqishi bilan mehnatkash aholining ahvolida hech qanday o‘zgarish bo‘lmaydi. Mehnatkash aholi o‘rtasida abbosiylarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarish kayfiyati paydo bo‘ladi. 750-yilda Buxoroda Sharik ibn Shayhulmahri boshchiligida qo‘zg‘olon bo‘lib o‘tadi. Bu qo‘zg‘olonni Abu Muslim mahalliy kuchlar yordami bilan bostiradi. Ichki ziddiyatlardan foydalangan Xitoy qo‘shinlari 751-yilda Talos vodiysiga bostirib kiradi. Abu Muslim tomonidan yuborilgan qo‘shin ularni bu yerdan quvib chiqaradi. 755-yilda Abu Muslim xalifa buyrug‘iga ko‘ra o‘ldiriladi. Uni o‘chini olish uchun 755-yilda Nishopurda Sumbad boshchiligida 70 kun davom etgan qo‘zg‘olon bo‘lib o‘tadi. Bu qo‘zg‘olon xalifa tomonidan bostiriladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:23:31
“Oq kiyimliklar” qo`zg`oloni. 769-783-yillarda Movarounnahrda “Oq kiyimliklar” qo`zg`oloni bo`lib o`tadi. Qo`zg`olonga Muqanna boshchilik qiladi. Uning asli ismi Hoshim ibn Hakim bo`lib, marvlik matolarga oxor beruvchi hunarmand bo`lgan. U Marv yaqinidagi Koza qishlog`ida tug`ilgan bo`lib, “Muqanna”, ya`ni “Niqobdor” nomi bilan mashhur bo`lgan. Xurosonda kichik lashkarboshidan vazir darajasigacha ko`tarilgan. Mazdak ta`limotini targ`ib qilib, payg`ambarlik da`vosini qilganligi uchun Bag`dod zindoniga tashlangan. Uning targ`iboti ayniqsa Naxshob va Kesh shaharlarida yaxshi samara beradi. Muqanna Kesh yaqinidagi Som qal`asini o`z qarorgohiga aylantiradi. Bu qo`zg`olon ayniqsa Sug`dda avj olib, Iloq va Shoshga ta`sirini o`tkazadi. “Oq kiyimlik”larga zarba berish uchun xalifa Abu Ja`far 775-yilda Jabroil boshchiligida katta qo`shin jo`natadi. Biroq, u qo`zg`olonchilar tomonidan mag`lubiyatga uchratiladi. 776 yilda Narshaxdagi qo`zg`olon bostirilgach, arablar asosiy kuchlarni Samarqand va Keshga tashlaydilar. Xalifa Maxdiy 777-yilda qo`zg`olonga uzil-kesil zarba berish maqsadida harbiy kuchlarni to`plash maqsadida Nishopurga keladi. “Oq kiyimlik”lar va turkiy qabilalar Samarqandda ikki yil jang qilib, qo`zg`olonchilar yengiladilar. Kurashning oxirgi bosqichida Kesh vodiysida janglar qizib ketadi. Muqannaning ukasi Qabzam, Som qal`asining mudofaasiga qo`mondonlik qilgan Sarhama o`z qo`shinlari bilan taslim bo`ladilar. Muqanna arablarga taslim bo`lishni istamay yonib turgan tandirga o`zini tashlab halok bo`ladi.

Rofe ibn Lays qo‘zg‘oloni. “Oq kiyimliklar” qo`zg`oloni mag`lubiyatga uchragach, 806-810-yillarda Rofe ibn Lays boshchiligida Samarqand, Buxoro, Shosh, Naxshob va Xorazm aholisining qo`zg`oloni bo`lib o`tadi. Xuroson noibi Ma`mun (806-819) Somonxudot nabiralari Nuh, Ahmad va Yahyolardan yordam so`rab qo`zg`olonni bostiradi. Somoniylarning xalifalik oldidagi bu xizmatlari natijasida Movarounnahr kelajak taqdiri mahalliy mulkdorlar qo`liga o`tishiga yo`l ochiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:23:45
Arablarga qarshi olib borilgan xalq harakatlarining mag‘lubiyatiga uchrashi sabablari quyidagilardan iborat edi:
·   Xalq harakatlarining uyushmaganligi;
·   Arablar qo‘shinining uyushganligi, ko‘p qurol-aslahaga ega ekanligi;
·   Mahalliy boylarnig xalqqa yordam bermaganligi.
Muqanna va Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonlari mag‘lubiyat bilan tugagan bo‘lsada, lekin arab xalifaligi negizini larzaga keltirdi, uning tarqalishini tezlashtirdi.
Arablar O‘rta Osiyoda o‘zining siyosiy hukmronligini o‘rnata olmadi. Lekin arablar istilosi Movarounnahrda yer egaligi munosabatlarini o‘rnatishini tezlashtirdi, islom dinining tarqalishiga sabab bo‘ldi. Arablar istilosi va islom dinining zo‘rlik bilan kiritilishiga qarshi ajdodlarimiz o‘z mustaqilliklari uchun, o‘z e‘tiqodlari yo‘lida kurashdilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:24:31
TARIXIY SHAXSLAR

ABDULJABBOR ibn ABDURAHMON al-AZDIY (?-759, Bog‘dod) – Arab xalifaligining Xurosondagi noibi (757-759). Uning davrida Muqanna vazirlik darajasiga ko‘tarilgan. Xalifa al-Mansur (754-775) Abduljabbor ibn Abdurahmonning o‘ziga sodiqligidan shubhalanib, o‘g‘li Muhammad al-Mahdiyni uni hibsga olmoqqa jo‘natdi. Shunda Abdujabbor ibn Abdurahmondan norozi bo‘lgan Marvarrud shahri aholisi bosh ko‘tardi-da, uni tutib xalifaga topshirdi. Xalifa uni qattiq azoblab qatl etadi.

ABDUMALIK (646/647-705) – ummaviylarga mansub xalifa (685-705). Abdumalik 685-692-yillarda Makkada Abdulloh ibn Zubayr va Iroqda uning tarafdorlarining, 689-702-yillarda Damashqda Amir ibn Said al-Ashtoq va Eronda Abdurahmon ibn al-Ashasniy, shungdek xorijiylarning Iroqdagi chiqishlari (692-697)ni bostirgan; xalifalikdagi ichki tarqoqlikka barham berib, markaziy hokimiyatni mustahkamlagan; moliya va soliq islohotlarini o‘tkazgan; devon va idoralarda yunon, o‘rta fors tillari o‘rniga arab tilida ish yuritishni joriy etgan; Vizantiya va sosoniylar tangalarini bekor qilib, arabcha yozuvida oltin va kumush tangalar zarb qildirgan, barid (pochta) ishini yo‘lga qo‘ygan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:24:43
ABU MUSLIM (laqabi; boshqa laqablari Abo Muslim, Abu Muslim Marvaziy; asl ismi Abdurahmon ibn Muslim) (taxm. 727-755) – Xuroson va Movarounnahrda ummaviylar sulolasiga qarshi harakat rahbari. U Kufaning Savad qishlog‘i yaqinidagi Xutarniyn degan joyda dunyoga kelgan. Yoshligida bir davlatmand kishining qo‘lida gumashta bo‘lib ishlagan. So‘ngra sarrojlik (egar-jabg‘ur yasovchi hunarmand) bilan kun kechirgan. 747-yil ummaviylarga qarshi tayyorlanayotgan harakatga rahbarlik qilish uchun Marv vohasiga jo‘natilgan. Ummaviylarga qarshi harakatni kuchaytirish maqsadida Abu Muslim Marv yaqinidagi Safizanj, Mohuvon (Mahon) va Shavvol qishloqlarini qarorgohga aylantirib, xalifalikka qarshi tashviqot olib boradi. Abu Muslim qullar uchun Shavval qishlog‘ida maxsus joy tashkil ettiradi va ularga Dovud ismli targ‘ibotchini boshliq qilib tayinlaydi. U g‘alaba qozonib, xalifalik abbosiylar qo‘liga o‘tgach (750), Xuroson voliysi. Abbosiylarga Abu Muslim sidqidildan xizmat qilgan bo‘lsa-da, ammo ular unga ishonmas edilar. Ularning nazarida Abu Muslim xalifalik taxtining da‘vogaridek bo‘lib tuyular edi. Undan hatto qattiq qo‘rqar ham edilar. Shu boisdan ular Abu Muslimni yo‘qotish payiga tushdilar. Nihoyat 755-yilda qurolsiz va yolg‘iz saroyga tashrif buyurgan Abu Muslim xalifa Mansur buyrug‘iga binoan o‘ldiriladi. Abu Muslimning o‘ldirilishi xalifalik sharqida, ayniqsa, Xuroson va Movarounnahrda abbosiylarga qarshi xalq harakatlarining avj olib ketishiga bahona bo‘ladi. Abu Muslim Xuroson va Movarounnahrni obod etish borasida birmuncha ishlar qiladi. Jumladan, Samarqand rabodi quriladi, Buxoroning janubi-sharqiy qismini sug‘oruvchi Abu Muslim kanali qaziladi. Biroq Abu Muslim davrda mehnatkash ommaning ahvoli yanada og‘irlashadi. Xalqni bezor qilgan hashar ishlari yana ko‘payadi, soliqlarning miqdori oshib boradi, jiz’ya to‘lamagan kishilarning bo‘yniga “qarzdor” deb yozilgan taxtachalar osilib, ularni xo‘rlash va haqoratlash tobora avj oladi. Bu davrda ham xalq ikki yoqlama: bir tomondan, arab zodagonlari, ikkinchi tomondan, mahalliy mulkdorlar tomonidan azob-uqubatlarga tortiladi. Bunday og‘ir ahvol xalq noroziligini kuchaytirib, yangi sulolaga nisbatan 750-yilda Buxoro shahrida Sharik ibn Shayhulmahri boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tarilishiga olib keladi.

ABUJA‘FAR DAVONAQIY (xalifa Mansur) – Arab xalifasi (754-775). U Muqannani Mazdak g‘oyalariga asoslangan ijtimoiy tenglik va erkin hayotga da‘vat etuvchi ta‘limotni targ‘ib etib, payg‘ambarlik da‘vosini qilgani uchun Bag‘dodda zindonga tashlagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:24:51
ABULABBOS SAFFOX – Arab xalifasi (749-754). Abbosiylar xonadonidan. Uning hukmronligi davrida ummaviylar xonadonining vakillari va yaqinlari qirib tashlanib, Arab xalifaligida davlat abbosiylar qo‘liga o‘tadi.

ABULABBOS TUSIY FAZL IBN SULAYMON (VIII asr) – xalifalikning Xuroson va Seyistondagi noibi (782-786), amir, Abu Muslim safdoshi. Movarounnahr ham uning nazoratida bo‘lgan. Abul Abbos Tusiy ko‘chmanchi qabilalar hujumidan saqlanish uchun Buxoro bilan So‘g‘d oralig‘ida devor qurdirgan. Har bir farsahga (1 farsah – oltinchi 7 km teng) bittadan darvoza, har yarim mil masofada bittadan mustahkam minora barpo etgan. Ba’zi manbalarda (Ma’sudiy) Abul Abbos Tusiy Buxoroning vayron bo‘lgan devorlarini tiklagan, deb yoziladi. Abul Abbos Tusiy mamlakat obodonchiligi yo‘lida ko‘p ishlarni amalgam oshirgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:24:59
ASAD IBN ABDULLOH – Arab xalifaligining Xurosondagi noibi (724-727 va 735-738 ). Xalifa Ma‘mun Abdullohning o‘g‘li. Yer egalari (dehqonlar) orasida obro‘i baland bo‘lgan. Somoniylar ajdodi Somonxudot xalifa Ma‘mun qo‘lida islomni qabul qilgani sharafiga o‘z o‘g‘lini Asad deb atagan. Asad ibn Abdulloh Toxariston hokimlari va unga ittifoqchi bo‘lgan turkiy qabilalar shuningdek Horiz ibn Surayj boshchiligidagi isyonkorlarga qarshi samarali kurash olib borish maqsadida urushlarda vayron bo‘lgan Balxni tiklatgan (736), uni o‘ziga qarorgoh qilgan.

BAHODIR TUDUN (Tutun) – Choch hokimlaridan biri. 713-yil Choch viloyati hokimi, Xitoy yilnomalarida Mohedu tutun deb berilgan. Qutayba ibn Muslim rahbarligidagi arab fotihlarining Chochga 713-yilda qilgan dastlabki hujumini qaytarishga muvaffaq bo‘lgan. So‘g‘d hujjatlaridan birida Panjikent hokimi Divashtichning elchisi Fatufarm 719-yil Chochda Tudun va Choch hokimi bilan uchrashgani haqida gap boradi. Bunda Tudun xoqonlik tayin etgan lavozim nomi xolos. Shunga ko‘ra, Mohedo Tudunning Choch bilan bog‘lanishi bir ilmiy taxmin deb qaralishi mumkin.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:25:07
BOG‘IY — Muqanna qo‘shinidagi uch lashkarboshilardan biri. Fuzayl ko‘shkidan. Xashviy, Girdak bilan birgalikda Narshax qal‘asini egallab olib, arablarga qattiq qarshilik ko‘rsatadilar.

CHAG‘ON — VIII asr boshlarida Xorazmda hukmronlik qilgan xorazmshoh. Xorazmshoh Chag‘on o‘ziga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan xalqqa boshchilik qilgan ukasi Hurzod (Xo‘rzod)ga qarshi kurashish uchun Xorazmga bostirib kirgan arablar lashkarboshisi Qutayba ibn Muslimdan harbiy yordam so‘raydi va o‘z shaharlarining oltin kalitlarini unga yuboradi (711 yil). Hurzod bu paytda o‘z tarafdorlari bilan Mizdahqonda turgan. Xorazmni bosib olishga 2 yilcha tayyorgarlik ko‘rgan Qutayba bu ixtilofdan unumli foydalanib, 712-yilda o‘z qo‘shini bilan Fir shahriga bostirib kirgan. Qutaybaga qarshi Hurzod qo‘shini mardlik bilan kurashgan. Biroq Hurzod jangda asir olinib o‘ldirilgan. Xorazmshoh Chag‘on Hurzod tarafdorlari va o‘ziga qarshi chiqayotgan Hamjir hokimlariga qarshi kurash olib borish uchun yana Qutaybadan yordam so‘raydi. Xorazmshoh Chag‘on oqibatda arablar hukmronligini tan olib, ularga xiroj to‘lashga majbur bo‘ladi. Xorazm o‘z mustaqilligini yo‘qotgan. Xorazmshoh Chag‘onning qo‘shinlari arablarning Samarqand va boshqa shaharlar ustiga qilgan yurishlarida bir necha marta ishtirok etganlar. Qutayba Xorazmni tark etgach, vatanparvarlar Chag‘onni xoinlikda ayblashgan. Sarosimada qolgan Chag‘on turklar, so‘ngra Qutayba huzuriga qochib borgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:25:15
DIVASHTICH, DIVASHTI, DIVASTI – So‘g‘dning muhim viloyatlaridan biri bo‘lgan Panj (Panjikent) hokimi (708-722), qo‘zg‘olon rahbari. So‘g‘d podshosi Tarxunning bolalariga homiylik qilgan. Divashtich Samarqand taxtiga o‘tirgan Gurakni tan olmagan, taxtning qonuniy vorisi – Tarxunning kichik yoshli o‘g‘li nomidan o‘zini So‘g‘d podshosi deb e‘lon qilgan. So‘g‘dda qo‘sh hokimiyatchilik vujudga kelgan. 719-722-yillar arab istilolariga qarshi qo‘zg‘olonlarda Divashtichning o‘rni katta. Divashtich So‘g‘d – Choch – Farg‘ona harbiy ittifoqini tuzishga harakat qilgan. Divashtichning shu maqsadda elchi orqali Chochga yuborgan maktubi, Choch elchisining esa Divashtichga yozgan maktubi bizgacha yetib kelgan. Divashtich usta diplomat sifatida arablar (Xuroson noibi) bilan ham yozishmalar ham olib borgan. Arablar Divashtich qo‘zg‘olonini bostirish chog‘ida Mug‘ qal‘asida yashirinib yotgan Divashtichni xiyonatkorona ravishda asirga olishib, Rabinjon yaqinidagi Zardushtiylar qabristonida (Xochga tortib) qatl qilishgan. Boshi Iroq hokimiga yuboriladi, tanasi otashparastlarning xilxonasi – nous devoriga qoqib qo‘yiladi.

DOVUD – Abu Muslim tomonidan Shavval qishlog‘idagi qullarga boshliq qilib tayinlangan targ‘ibotchi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:25:23
GIRDAK — Muqanna qo‘shinadagi uch lashkarboshilardan biri. G‘ijduvon qishlog‘idan. Xashviy, Bog‘iy bilan birgalikda Narshax qal‘asini egallab olib, arablarga qattiq qarshilik ko‘rsatadilar.

GURAK, Gurek (VII asr oxiri — taxm. 737) — Sug‘d ixshidi (podshosi) (710-737) va arablarga qarshi ko‘tarilgan qo‘zg‘olon rahbari. Tarxunning birodari. Qutayba ibn Muslim rahbarligidagi arab qo‘shini bilan Kattaqo‘rg‘on yaqinidagi Arbinjon mavzeida shiddatli jang qilgan (712). Sug‘diylar Samarqandga chekinishga majbur bo‘lishgan. Gurak Shosh podshosi, turklar xoqoni va Farg‘ona ixshidiga elchilar yuborib, yordam so‘ragan. Ammo Qutayba Gurakka yordamga kelayotgan turk xoqonining qo‘shiniga qo‘qqisdan hujum qilib tor-mor keltirgan va Samarqandni qamal qilgan. Bir oylik qamaldan so‘ng Samarqand taslim bo‘lgan. Gurak bilan Qutayba o‘rtasida sulh tuzilgan. Unga ko‘ra, Gurak arablarga bir yo‘la 2 ming, yiliga esa 200 ming dirham hisobida xiroj to‘lashi, 30 ming nafar odam berishi, shaharda birorta ham askar saqlamaslik, ichki shaharni bo‘shatib, unda minbari bilan masjid bino qilishi, otashparastlik ibodatxonasini buzib, butlarini topshirish kabi shartlarni bajarishi lozim bo‘lgan. Bularning evaziga Qutayba Gurakni Samarqand, Kesh va Naxshabga hokim etib tayinlaydi. Shunday qilib, u arablarga mute noib bo‘lib qoladi. 720-yili Sug‘d aholisi arab istilochilariga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan, unga Gurak va Panjikent hokimi Divashtich boshchilik qilgan. Gurak Xitoy imperatoriga xat yozib harbiy yordam so‘ragan, biroq yordam kelmagan. Xuroson noibi Sa’id Xarashiy bosh bo‘lgan arablar qo‘shini qo‘zg‘olonni bostirish uchun ko‘p kuch sarflagan. Sa’id Xarashiyning qo‘zg‘olonchilar bilan olib borgan muzokaralari natijasida Gurak boshliq sug‘d zodagonlarining bir qismi arablar tomonga o‘tgan. Kuchlar bo‘linib ketgach, Xo‘janddagi jangda qo‘zg‘olonchilar yengilgan. Sulh tuzilgach, katta mablag‘ evaziga omon qolgan. 400 savdogardan tashqari, deyarli barcha qo‘zg‘olonchilar xiyonatkorona qirib tashlangan. Taxminlarga ko‘ra, Gurak arablarga qarshi yurishlarning birida halok bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:25:30
HAKIM IBN AHMAD – “Oq kiyimlilar” qo`zg`oloni rahbarlaridan biri. Narshax qal`asida arablarga qarshi bo`lgan jangda rahbar. U bilan yana uchta lashkarboshi bor edi: Xashviy, Bog`iy va Girdak. Jangda qo`zg`olonchilar yengilib, arablar Narshax qo`rg`onini ishg`ol qiladilar. Qo`zg`olon boshliqlaridan Hakim ibn Ahmad va Hishriy o`ldiriladi.

HURZOD – Xorazm shohi Chag‘onning ukasi. Xorazmshohga qarshi qo‘zg‘olon rahbari. Chag‘on ukasining qo‘zg‘olonidan qo‘rqib, 711 yilda yordam so‘rab Qutaybaga murojaat qiladi. Garchi dushman qo‘li bilan Hurzod tor-mor qilinib, u o‘ldirilsa-da, ammo Xorazmshoh bundan hech narsa yutmaydi. Aksincha, u o‘z mustaqilligini yo‘qotib, xalifalikning bojdoriga aylanadi. Uning qo‘shini esa Qutaybaning harbiy yurishlarida ishtirok etishga majbur etiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:25:42
HUSAYN IBN MAOZ – Buxoro amiri, keyinchalik Xuroson noibi. Narshax qal‘asi yaqinida “oq kiyimlilar” bilan arablardan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz va Samarqand noibi Jabroilning birlashgan qo‘shinlari o‘rtasida to‘rt oy mobaynida jang bo‘ladi. Arablar bilan bo‘lgan jangda “oq kiyimlilar” ning qo‘li ustun keladi. Ammo son jihatdan ko‘p bo‘lgan arab qo‘shinlari Narshax qal‘asi devori ostidan uzunasiga 50 gazlik chuqur qazib, uni qulatgach, qal‘aga bostirib kiradilar. Qal‘a ichida davom etgan shiddatli janglarda qo‘zg‘olonchilar yengilib, Narshax qo‘rg‘oni ishg‘ol qilinadi. Qo‘zg‘olon boshliqlaridan Hakim ibn Ahmad va Xishriylar o‘ldiriladi. Narshaxdagi qo‘zg‘olon bostirilgach, arablar asosiy kuchni “oq kiyimlilar” qo‘zg‘olonining markazi bo‘lgan Samarqand va Keshga tashlaydilar. 777-yilda “oq kiyimlilar” ga uzil-kesil zarba berish uchun harbiy kuch to‘plash maqsadida xalifa Maxdiy Nishopurga keladi. Katta qo‘shin to‘plab Samarqandga yuboriladi. Qo‘zg‘olonchilar Sirdaryo vohasida yashovchi turkiy qabilalarni arablarga qarshi yordamga chaqiradilar. O‘zaro bo‘lib o‘tgan jangda arablar mag‘lubiyatga uchraydi. Natijada Husayn ibn Maoz Xuroson noibligidan mahrum etiladi. O‘rniga Said Xaroshiy noib etib tayinlanadi.

ISHOQ, ISHOQ TURK (VIII a.) – Movarounnahrda Abbosiylarga qarshi xalq qo‘zg‘oloni (755) rahbari. Abu Muslimni jo‘shqin tarafdori. Garchi savodsiz bo‘lsa-da, xalq orasida katta obro‘ga ega edi. U Abu Muslimning elchisi sifatida turkiylar xoqoni huzuriga borib kelganidan so‘ng, “Ishoq turk” nomi bilan xalq orasida tanilgan. Ishoq qo‘zg‘oloni Sunbod harakati bilan bir vaqtda bo‘lgan. U o‘zini zardushtiylardan hisoblardi. U boshchilik qilgan harakat beshafqat bostirilgan, biroq, uning tarafdorlari abbosiylarga qarshi faol siyosiy kuch sifatida uzoq vaqt davom etib keldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:25:49
JABROIL – 775-yilda Movarounnahrga xalifa Ja‘far tomonidan “Oq kiyimlilar” qo‘zg‘oloniga zarba berish uchun yuborilgan harbiy qo‘shin qo‘mondoni. U qo‘zg‘olonchilardan yengilib, katta talofatlar beradi va zo‘rg‘a Samarqanddagi arab qo‘shinlariga qo‘shiladi.

JUNAYD IBN ABDURAHMON (?-734) – ummaviylarning Xurosondagi noibi (729-734, Marv). Xalifa Yazid II ibn Abdulmalik (720-724) davrida xalifalikning Hindistondagi islom mulklarini idora qilgan. 724-yilda Shom ibn Abdumalik xalifa bo‘lgach, uni Xuroson noibi etib tayinlagan. Junayd ibn Abdurahmon 730-yili 500 askar bilan Xurosonga kelib, ayni vaqtda Buxoro va Sug‘d ahliga qarshi jang qilayotgan sobiq Xuroson noibi Ashras ibn Abdullohdan harbiy yordam oldi. So‘ng, u Xuroson tomon yo‘lga chiqqan turk hoqoni bilan Hind daryosi bo‘yida jang qilib, uni yengdi va ko‘plab o‘ljalar oldi. 731-yilda hoqon yana Xurosonga yurish qildi. Shunda Junayd ibn Abdurahmon Samarqand hokimi Savra ibn al-Hurr ad-Dorimiydan madad olib, uni tor-mor keltirdi. Samarqand va Buxoro Junayd ibn Abdurahmon tasarrufiga o‘tdi. Junayd ibn Abdurahmon xalifa Hishom ibn Abdulmalik bilan kelishmay qolgani boisidan 734-yil amaldan tushirilib o‘sha yili vafot etgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:25:57
MA‘MUN (786-833-yillar, Tarsus shahri) – abbosiylar sulolasidan bo‘lgan xalifa, yirik siyosiy arbob, ilm fan homiysi. Xalifa Xorun ar-Rashidning o‘g‘li. Xalifa (813-833). Ma‘mun otasining vaziri Ja‘far ibn Yahyo tarbiyasini olib, kamol topgan. Ma‘mun Xuroson viloyati (markazi – Marv shahri) noibi (809-819). U ancha bilimli hukmdor bo‘lib, olim, shoir, san‘atkor, naqqosh va musavvirlarga homiylik qilar edi. Uning noibligi davrida Rofe ibn Lays boshchiligidagi xalifalikka qarshi qo‘zg‘olon ko‘tariladi. U qo‘zg‘olonni bostirish uchun xalifalik tomonidan ko‘rilgan chora-tadbirlari natija bermagach, dehqonlardan Somonxudotning nabiralari Nux, Ahmad va Yahyolardan iltimos qilib, ulardan yordam so‘raydi. Ular Rofe ibn Laysni qo‘lga olib, uni xalifaga taslim bo‘lishga majbur qiladilar va shu bilan navbatdagi xalq harakati bostiriladi. Somonxudotlarning avlodi bo‘lgan somoniylarning xalifalik oldidagi bu xizmatlari xalifa tomonidan inobatga olinib, Movarounnahr kelajak taqdiri mahalliy mulkdorlar vakillari qo‘liga o‘tishiga yo‘l ochiladi. Xorun vafotidan so‘ng u bilan ukasi Amin o‘rtasida 809-813-yillarda taxt uchun kurash bo‘lib o‘tadi. U uzoq yillar mobaynida Xuroson va Movarounnahrning noibi bo‘lib, mahalliy mulkdorlar bilan juda yaqinlashib ketgan edi. Garchi uni mahalliy zodagonlar qo‘llab-quvvatlasalarda, ammo xalifalikning markaziy qismidagi arablar uning ukasi Aminni xalifalik taxtiga ko‘taradilar. Bundan norozi bo‘lgan Ma‘mun ukasi Aminga qarshi kurashish uchun besh yil tayyorgarlik ko‘radi. Hirot viloyatining zodagonlaridan Tohir ibn Husayn boshliq Xuroson va Movarounnahr mulkdorlari unga yordam beradilar. 813-yilda ular Bag‘dodga yurish qiladilar. Poytaxt qo‘lga kiritilib, Ma‘mun xalifalik taxtiga o‘tqaziladi. Buning evaziga Tohir yuqori lavozimlarga ko‘tariladi. Shuningdek, Ma‘mun Movarounnahr zodagonlarining ham yordamini unutmaydi. Somonxudotning nabiralari ayrim shahar va viloyatlarga noib qilib tayinlaydi. Nuxga Samarqand, Ahmadga Farg‘ona, Yahyoga Shosh va Ustrushona, Ilyosga esa Hirot tegadi. Buning evaziga aka-uka somoniylar Movarounnahrning har yilgi xirojidan juda katta mablag‘ni tohiriylar orqali xalifa xazinasiga yuborib turadilar. Ma‘mun Movarounnahr va Xuroson olimlarini o‘z saroyida to‘play boshlab ularni o‘zi bilan Bag‘dodga olib ketgan, ular “Bayt ul-hikmat” (“Bilim uyi”)da o‘z ilmiy faoliyatlarini davom ettirganlar. Dunyoning turli burchaklaridan, O‘rta Osiyo va Xuroson (Muhammad al-Xorazmiy, Yahyo ibn Abu Mansur, Habash al-Xosib al-Marvaziy, Xolid al-Marvarudiy, al-Abbos al-Javahariy, Ahmad al-Farg‘oniy)dan taklif etilgan allomalar ilmiy mavzularda munozaralar olib borishgan. Misrdagi isyon va Ozarbayjondagi Bobak qo‘zg‘oloniga qarshi kurash olib borgan. Ma‘mun davri ilm-fanning nihoyatda rivojlangani bilan ajralib turadi. Ma‘mun riyoziyot, falakiyot, tabobat, kimyo, geografiya, falsafa, mantiq, adabiyot, diniy ilmlar sohasida qator yutuqlarga erishgan, mu‘taziliya ta‘limoti rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. Ma‘mun bobosi Mansur, otasi Horun ar-Rashid tomonidan saroyda to‘plangan kitoblar sonini ko‘paytirgan. Otasi davrida bu kutubxona “Bayt ul-hikmat” deb nomlana boshlagan, keyinchalik u kutubxonalik doirasidan chiqib, tarjima va ilm markazi yoki o‘ziga xos akademiya vazifasini o‘tagan
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:26:05
MARVON II (688-750) — ummaviylar sulolasidan bo‘lgan xalifa. Marvon I ning nabirasi. Dastlab (734-744) Armanistonda noib bo‘lgan, so‘ngra xalifa Valid III ning qasoskori sifatida tanilgan, xalifalikka saylangan (744) va G‘aron shahrini qarorgoh qilgan. Harbiy iqtidori tufayli Suriya va Iroqdagi ko‘plab raqiblari (ayniqsa, xorijiylar) ustidan g‘alaba qozongan. Lekin abbosiylar xonadoniga mansub Ibrohimni qatl etishi bilan ushbu xonadon a’zolarining qo‘zg‘olon ko‘tarishlariga sababchi bo‘lgan. Arbela shahri yaqinidagi Zob daryosi bo‘yida Abul Abbos sarkardasi Abu Muslim tomonidan yengilgach (750), Misrga qochgan va u yerda xristian Qibliy tomonidan o‘ldirilgan. Marvon II o‘limi bilan Ummaviylar xalifaligining Osiyodagi hukmronligi barham topgan. Bunga xiroj solig‘i miqdorining oshirib yuborilgani hamda aholining muttasil hasharlarga majburan jalb etilishi sabab bo‘ladi. Uning hukmronligi davrida ummaviylarga qarshi umumiy norozilik nihoyatda kuchayadi. Ummaviylarga ko‘plab qarshi kurashga da‘vat qilish uchun Iroq va Ajam viloyatlariga ko‘plab targ‘ibotchilar yuboriladi.

MUHAMMAD IBN ALI – Muhammad payg‘ambarning amakisi Abbosning evarasi, ummaviylar hukmronligiga qarshi ishchan raqiblar guruhining asoschisi. Ummaviylar Rasululloh avlodini qirib tashlashda ayblandi. Xalifalikni abbosiylarga topshirish kerak degan da‘vo ilgari surildi. Abbosiylar harakatini targ‘ib qilish uchun bu guruhning sodiq faollari xalifalikning deyarli barcha o‘lka va viloyatlariga yuborildi. Bu borada ayniqsa sharqiy viloyatlarga alohida ahamiyat beriladi. Targ‘ibotchilar aholining og‘ir ahvoliga faqat ummaviylar sababchi degan fikrni oshkora targ‘ib qiladilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:26:14
MUOVIYA I (?-680) – ummaviylar sulolasi asoschisi va shu suloladan bo‘lgan dastlabki xalifa Arab xalifasi (661-680). Quraysh qabilasi zodagonlaridan. 639-yildan Suriyada noibo 657-yil xalifa deb e‘lon qilingan. Xalifalar hokimiyatini merosiy qilgan. Muoviya I davrida xalifalik poytaxti Damashq shahriga ko‘chirilgan. Muoviya I siyosati arab qabila zodagonlarining manfaatini ifodalagan. Yirik diplomat va ma‘mur bo‘lgan. Uning farmoni bilan Ubaydulloh ibn Ziyod Amudaryodan kechib o‘tib, Buxoro muzofotiga bostirib kiradi.

MUQANNA (taxm. 719-yil, Marv yaqinidagi Koza qishlog‘i – 783-yil, Shahrisabz) – Movarounnahrda Arab xalifaligi hukmronligiga qarshi ko‘tarilgan ozodlik harakatining boshlig‘i (VIII-asrning 70-80). Marv shahri yaqinidagi Koza qishlog‘ida tug‘ilgan. Asl ismi Hoshim ibn Hakim bo‘lib, Narshaxiyning yozishicha, u ko‘p o‘qigan, g‘oyat ziyrak bo‘lib, kimyogarlik, sehr va tilsim ilmlarini o‘rgangan. Arab, fors tillarini yaxshi bilgan. Bir ko‘zi ko‘r, boshi kal va basharasi xunuk bo‘lganligidan boshi va yuziga ko‘k parda tutib yurgan. Shuning uchun ham “Muqanna’, ya‘ni “Niqobdor” laqabi bilan mashhur bo‘lgan. Yaqubiyning tasvirlashicha, Muqannani Hoshim ul-A’var, ya’ni bir ko‘zli Hoshim deb ham ataganlar. Muqanna yoshlik chog‘ida kudungarlik (matolarga ohor beruvchi) kasbi bilan shug‘ullangan. Xuroson noiblaridan Abu Muslim davrida sarhanglik (kichik lashkarboshi) va Abduljabbor Azdiy davrida (757-759) esa vazirlik darajasiga ko‘tarilgan. U Mazdak g‘oyalariga asoslangan ijtimoiy tenglik va erkin hayotga da‘vat etuvchi ta‘limotni targ‘ib etib, payg‘ambarlik da‘vosini qilgani uchun xalifa Abuja‘far Davonaqiy tomonidan Bag‘dodda zindonga tashlangan. 769-yilda Muqanna Marvga qaytib kelgan, shu yildan boshlab umrining oxirigacha Movarounnahrda Arab xalifaligiga qarshi ko‘tarilgan xalq harakatiga boshchilik qilgan. U mazdakiylik ta‘limotini targ‘ib qilgan. Qo‘zg‘olon mag‘lubiyatga uchragach, o‘zini olov yonib turgan tandir ichiga tashlab, halok bo‘lgan. Hamid Olimjon Muqanna jasoratiga bag‘ishlangan «Muqanna» (1943) dramasini, Sadriddin Ayniy «Muqanna isyoni» (1944) tarixiy-adabiy ocherkini yozgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:26:22
MUSAYYAB ibn ZUHAYR — Arab xalifaligining Xurosondagi noibi (779-780). Noiblik markazi Marv shahri bo‘lgan. Gardiziyning yozishicha, Muqanna qo‘zg‘olonini bostirishda qatnashgan. Musayyab ibn Zuhayr Xurosonda 8 oy noiblik qilib, majburiy xiroj solig‘ini oshirgan. Raiyat undan norozi bo‘lib xalifa Mahdiyga shikoyat qilishgach, vazifasidan olingan. Movarounnahrda pul islohoti o‘tkazib uning nomi bilan ataluvchi qadri past musayyabiy dirham tangalarini zarb etgan. Bu dirhamlar mis va rux qotishmasidan tayyorlangan.

NASR IBN SAYYOR AL-LAYSIY IBN LAYS IBN ROFE IBN ROBI‘A IBN JURAY IBN AUF IBN AMIR (taxm. 666-748 ) – mashhur arab sarkardasi, Xuroson voliysi (738-748 ). Arablarning mudariy qabilasidan. 728-729-yillarda Samarqand noibi, so‘ngra Balx va butun Xuroson noibi. Qutayba ibn Muslimning Movarounnahrga qilgan yurishlarida ishtirok etgan. Tabariyning yozishicha, Xuroson Nasr ibn Sayyor davrida nihoyatda ravnaq topgan. U noibligi davrida o‘z mavqeni mustahkamlab olish maqsadida moliya islohoti o‘tkazadi. Islomni yangi qabul qilgan kishilar jiz‘yadan ozod etilib, barcha musulmonlar huquq jihatdan tenglashtiriladi. Yer egasining e‘tiqodidan qat‘i nazar xiroj to‘lashi shart qilib qo‘yiladi. Shu asosda Movarounnahr va Xurosonning barcha viloyatlari uchun xiroj miqdori belgilab beriladi. Shu bilan birga Nasr mahalliy mulkdorlari bilan yaqin aloqa o‘rnatish va ular yordamida mamlakatni itoatda tutib yurishga harakat qiladi. Shu maqsadda u xalifalik tomonga o‘tgan yirik dehqonlarning avvalgi imtiyozlarini tiklaydi. Oliy martabali arab lashkarboshilari bilan mulkdor dehqonlar o‘rtasidagi qon-qarindoshlik aloqalari o‘rnatilishini himoya qiladi. Ayni vaqtda o‘zi ham namuna ko‘rsatib, Buxorxudotning qiziga uylanadi. Bunday siyosat natijasida, shubhasiz arablar bilan mahalliy zodagonlar o‘rtasida ma‘lum darajada ittifoq yuzaga keladi. Bu o‘z navbatida ittifoqchi kuchlarning susayishiga sabab bo‘lsa-da, ammo ozodlik yo‘lida olib borilayotgan xalq harakatlariga barham bera olmaydi. U Isfaxon rustoqlaridan biri Sava (Savat, Savax)da vafot etgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:26:30
NUX IBN ASAD (819-842) – Somonxudotning nabiralaridan. U Xuroson noibi Ma‘munga Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonini bostirishda katta yordam beradi. Arab xalifasi Ma‘mun taxtni egallashda yordam bergani uchun Nuxni Samarqandga noib etib tayinlaydi.

QABZAM – Muqannaning ukasi. Muqannachilar harakatining rahbarlaridan biri. Uzoq davom etgan janglardan so‘ng u uch ming nafarli qo‘shini bilan Said Xaroshiyga taslim bo‘ladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:26:38
QUSAM IBN ABBOS (taxm. 624-677) — sahoba. Muhammad (sav)ning amakivachchasi. Xalifa Ali ibn Abu Tolib davrida Makka voliysi bo‘lgan. Muoviya davrida Xuroson voliysi Said ibn Usmon bilan birga O‘rta Osiyoni fath etishda qatnashgan. Manbalarda aytilishicha, Said dinni kuchaytirmoq va shariat hukmlarini yurgizmoq maqsadida Qusam ibn Abbosni bir necha islom qo‘shini bilan Samarqandda qoldirgan. 677-yilda sug‘diylar Samarqandga hujum qilganda Qusam ibn Abbos shahid bo‘lgan. Banu nojiya qabristonida g‘or yonida (boshqa manbalarda – g‘oziylar yonida) dafn etilgan. Sulton Sanjar Moziy (1118-1157) zamonasida o‘sha qabristonda “Qusamiya” madrasasi solingan. U Obi mashhad arig‘i yaqinida bo‘lgan. Amir Temur davrida ushbu mozor ustiga imorat qilinib, turli bezaklar bilan bezatilgan. Xalq orasida Shohizinda (“Tirik shoh”) nomi bilan mashhur bo‘lgan bu yodgorlik o‘rta asr me’morligining noyob obidalaridan sanaladi.

QUTAYBA IBN MUSLIM AL-BOHILIY, ABU HAFS (660-715, Andijon viloyati Jalolquduq tumani, Kox qishlog‘i) — Ummaviylarning Xurosondagi noibi (705-715), Movarounnahrni bosib olgan arab sarkardasi. Qutayba ibn Muslim qays (qaysit) nomli shimoliy arab qabilasiga mansub bo‘lgan. Hajjoj ibn Yusuf tomonidan Xuroson amiri (noibi) qilib tayinlangach (705), dastlab Xuroson va Toxaristonni to‘la ravishda arablarga bo‘ysundirdi. So‘ngra u 706-715-yillar orasida Movarounnahrning katta qismini (Romitan va Poykendni, 707; Varaxsha, Vardona va Buxoroni, 709; Shuman, Kesh va Nasafni, 710; Xorazm va Samarqandni, 712; Shosh, Farg‘ona va Qoshg‘arni, 713-715-yillarda) arab xalifaligiga tobe etgan. Qutayba ibn Muslim qo‘shiniga Buxoro va Samarqanddagi sug‘diylar va turkiylar, xususan, Vardona mulkining hukmdori Vardonxudot qattiq qarshilik ko‘rsatgan. Qutayba ibn Muslim tomonidan mahalliy aholini islom diniga kiritish dastlab qattiq qarshilikka uchragan. Masalan, u to‘rtinchi marta jang qilib Buxoroni olgach, arablar buxoroliklar bilan birga turib, ularning xatti-harakatlaridan xabardor bo‘lib tursalar buxoroliklar zaruratdan musulmon bo‘ladi degan maqsadda Buxoro aholisiga o‘z uylarining yarmini arablarga berishga undab buyruq chiqardi. Qutayba ibn Muslim shu yo‘l bilan Buxoro va boshqa shaharlarda musulmonchilikni o‘rnatdi. U Movarounnahrda dastlabki Jome’ masjidini Buxoroda qurdirdi (712-713). Qutayba ibn Muslim boshqa shaharlarda ham masjidlar qurdirib, zardushtiylik va buddaviylikka qarshi ayovsiz kurashdi. Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida keltirilishicha, “Qutayba Xorazm xatini yaxshi biladigan, ularning xabar va rivoyatlarini o‘rgangan va bilimini boshqalarga o‘rgatadigan kishilarni halok etib, butkul yo‘q qilib yuborgan edi. Shuning uchun u (xabar va rivoyatlar) islom davridan keyin haqiqatni bilib bo‘lmaydigan darajada yashirin qoldi”. Qutayba ibn Muslimning yangi xalifa Sulaymon (hukmronlik davri: 715-717)ga bo‘ysunmasligi, Movarounnahrdagi arab qo‘shinlari o‘rtasida unga nisbatan norozilik paydo bo‘lishi va isyon ko‘tarilishiga olib keldi. Arablarning shaybon qabilasiga mansub Hayyon an-Nabatiy (uning 7 ming kishilik qo‘shini bo‘lgan) va tamim (tamimiy) qabilasi vakili Vaqi ibn Abu Sud boshchiligidagi isyonchilar Qutayba jbn Muslimning chodiriga bostirib kirib, u bilan birgalikda Abdurrahmon, Abdulloh, Solih, Husayn, Abdulkarim nomli ukalarini, o‘g‘li Kasir ibn Qutayba va jiyanlarini (jami 11 erkakni) o‘ldirishgan. Qutayba ibn Muslim Kox qishlog‘idagi Raboti Sarxang (hozirgi Mozorbuva) qabristonida dafn etilgan. Uning shaxsi ilk o‘rta asrlardan boshlab Movarounnahrda islom ulamolari tomonidan muqaddaslashtirilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:26:52
QUTAYBA IBN TUG‘SHODA (VIII asr, Buxoro) — buxorxudot (738-753). Qutayba ibn Tug‘shodaning otasi Tug‘shoda 32 yil. Buxoroda buxorxudot lavozimida turgan. Tug‘shoda musulmon bo‘lgandan so‘ng tug‘ilgan o‘g‘liga Qutayba ibn Muslim sharafiga Qutayba deb ism qo‘ygan. Tug‘shoda arablar tomonidan Samarqandda o‘ldirilgach, Buxoro taxtiga uning o‘g‘li Qutayba ibn Tug‘shoda o‘tirgan (738 ). Narshaxiyning yozishicha, Qutayba ibn Tug‘shoda Sharik qo‘zg‘olonini bostirishda arab lashkarboshisi Ziyod ibn Solihga yordam bergan. Biroq Qutayba ibn Tug‘shoda keyinchalik arablarga qarshi kurash e’lon qilgach, Xuroson va Movarounnahr noibi Abu Muslim tomonidan o‘zi, birodari, oila a’zolari va tarafdorlari bilan birgalikda o‘ldirilgan (753). Qutayba ibn Tug‘shodaning o‘limidan keyin uning boshqa birodarlari Sukon ibn Tug‘shoda va Bunyot ibn Tug‘shoda Buxoroga buxorxudot (podshoh) bo‘lganlar.

ROFE IBN LAYS – Nasr ibn Sayyorning nabirasi, buxorxudot Tug‘shodaning kuyovi. Movarounnahr va Xurosonda abbosiylar xalifaligiga qarshi ko‘tarilgan qo‘zg‘olon (806-810-yillar) rahbari bo‘lgan arab lashkarboshchisi. U arab bo‘la turib, arablar va islomga qarshi chiqishi, qo‘zg‘olonchilar safiga o‘tishi (xalifa Xorun ar-Rashidga nisbatan shaxsiy adovati bo‘lsa kerak) Xuroson va Movarounnahr xalqlari orasida uning obro-e‘tiborini oshirib yuborgan. Qo‘zg‘olon Shosh, Farg‘ona, Xo‘jand, Ustrushona, Chag‘oniyon, Buxoro, Xuttalon, Balx, Toxariston va Xorazmga yoyilgan. Xorun ar-Rashid qo‘zg‘olonni bostirish uchun xalifalik tomonidan ko‘rilgan chora tadbirlar natija bermagach, Xuroson noibi Ma‘mun (806-819-yillar) dehqonlardan Somonxudotning nabiralari Nux, Ahmad va Yahyolardan iltimos qilib, ulardan yordam so‘raydi. Ular Rofe ibn Laysni qo‘lga olib, uni xalifaga taslim bo‘lishga majbur qildilar va qo‘zg‘olon bostirildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:27:01
SAID IBN USMON — Xuroson noibi. U 676 yili arab qo‘shinlarining Buxoroga bostirib kirishida boshchilik qilgan. Sug‘d, Kesh va Nasaf viloyatlaridan yordamga kelgan 120 mingli harbiy kuchga suyanib Buxoro malikasi dushman bilan jang qilish uchun o‘z qo‘shinini safga tortadi. Biroq, sug‘diylar vahimaga tushib Buxoroni o‘z taqdiriga tashlab, jang maydonidan chiqib ketadilar. Natijada malika katta boj to‘lab, malikzoda va dehqon aslzodalardan 80 nafarini garovga berib, sulh tuzishga majbur bo‘ladi. Said ibn Usmon Buxorodan Samarqandga qo‘shin tortadi. Bir oydan oshiqroq davom etgan jangdan so‘ng Said ibn Usmon sug‘diylar bilan sulh tuzib, kelishishga majbur bo‘ladi. Samarqanddan u o‘ljalar bilan bir qatorda 30 ming nafar asir olib qaytadi. Yo‘l-yo‘lakay u Termiz shahrini egallaydi.

SAID XAROSHIY – 721 yil tayinlangan Xuroson noibi. U Iroqda xalq qo‘zg‘olonini bostirishda shafqatsizligi bilan dong qozongan edi. Unga sug‘dliklar qo‘zg‘olonini bostirish va ularni islomga qaytarish topshiriladi. Said Xaroshiyning qo‘zg‘olonchilar bilan olib borgan muzokaralari natijasida Gurak boshliq so‘g‘d mulkdorlarning bir qismi arablar tomonga o‘tadi. Qo‘zg‘olonchilarning qolgan qismi Farg‘onaga chekinishga majbur bo‘ladi. Xo‘jandda bo‘lib o‘tgan jangda qo‘zg‘olonchilar yengiladi. Sulh tuzilgach, katta mablag‘ evaziga omon qolgan 400 savdogardan tashqari, deyarli barcha qo‘zg‘olonchilar xiyonatkorana qirib tashlanadi. U Xo‘jandda qo‘zg‘olonning yengilishi hamda Divashtichning fojiali mag‘lubiyatlaridan keyin Said Xaroshiy Movarounnahr shahar va qishloqlarida jazo choralarini kuchaytiradi. Tabariyning yozishicha, Said Xaroshiyning Keshga hujumi katta o‘lpon evaziga to‘xtatiladi, ammo erksevar Movarounnahr aholisi xalifalik hukmronligiga qarshi ozodlik va mustaqillik uchun kurashni tinmay davom ettiradi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:27:09
SARHAMA – “Oq kiyimlilar” qo`zg`oloni yetakchilaridan biri. Som qal`asi mudofasiga qo`mondonlik qilgan sarkarda. U 3300 nafarli qo`shini bilan Said Xaroshiyga taslim bo`ladi.

SULAYMON – 715-yil xalifa Volid vafot etgach, uning o‘rniga o‘tirgan xalifa. Xuroson noibi Qutaybaning g‘animi. Qutayba yangi xalifaga qarshi isyon ko‘taradi. Lekin u 715-yilda Farg‘onada arab askarlari tomonidan o‘ldiriladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:27:17
TARXUN – Sug‘d podshosi (700-711). 707-yilda buxoroliklar va turgashlar bilan ittifoq bo‘lib, O‘rta Osiyoda arablarga qarshi kurashgan. Poykand fojiasidan keyin, Qutaybaga zarba berib, uni daf qilish maqsadida unga Buxoro hukmdori Xunukxudot va Shopurkom hokimi Vardonxudot boshliq katta harbiy kuch hamda 40 ming lashkar bilan yordamga kelgan turklar Tarob va Romitan oralig‘ida to‘planadilar. Ittifoqchilar Qutayba qo‘shinini qurshovga oladilar. Uning ahvoli nihoyatda tanglashadi. Undan xalos bo‘lish uchun Qutayba o‘ta makkorlik bilan hiyla ishlatib, Movarounnahrning viloyat hokimlari ustidan birin-ketin g‘alaba qozona boshlaydi. 709-710-yillarda Tarxun arablar bilan bitim tuzib, tovon to‘lagan, shu tufayli Sug‘d zodagonlari tomonidan taxtdan ag‘darilib, qatl etilgan.

TUG‘SHODA – Buxorxudot. Buxoro viloyatiga hokim qilib Qutayba Tug‘shodani va o‘z yaqinlaridan birini unga amir etib tayinlaydi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:27:27
UBAYDULLOH IBN ZIYOD (taxm. 649-685) — Arab xalifaligining Xurosondagi noibi (673-674); Movarounnahrni arablar tomonidan fath etilishining dastlabki bosqichida faol qatnashgan arab sarkardasi. Xalifa Muoviya farmoni bilan u 673-yil kuzida arab qo‘shiniga bosh bo‘lib, Amudaryoni birinchi bo‘lib kechib o‘tgan. So‘ngra Buxoroni qamal qilgan. Buxoro malikasi turklarni yordamga chaqirgan va ular yordamida arablarga qarshi zarbalar bergan. Biroq, oqibatda arab qo‘shini g‘olib kelib, o‘rtada sulh tuzilgan. Sulhga ko‘ra, Buxoro malikasi bir lak (bir million) dirham hajmda boj to‘lagan, shuningdek, arablar ko‘plab qurol-yarog‘lar, kiyim-kechaklar, oltin, kumush buyumlar va 4 ming buxorolik kamonchilarni o‘lja olib, Xuroson noibi qarorgohi — Marvga qaytishgan. Ubaydulloh ibn Ziyod buxorolik kamonchilarni o‘zining shaxsiy gvardiyasiga aylantirgan. Muoviya Ubaydullohni 674-yil Xurosondan chaqirtirib olib, Basra noibi etib tayinlagan, 681-yildan — Basra va Kufa noibi.

UMAR IBN ABDULAZIZ – Arab xalifasi (717-719). U hukmronligi davrida murakkab vaziyatni hisobga olib, bo‘ysundirilgan yerli xalqlar bilan kelishish siyosatini amalga oshirishga majbur bo‘ldi. U yangi yerlarni bundan buyon zabt etishni to‘xtatish hamda moliyaviy islohot o‘tkazish to‘g‘risida farmon berdi. Bunga binoan musulmon arablar bilan bir qatorda islomni yangi qabul qilgan ajamliklardan xiroj va jiz‘ya soliqlarini olish bekor qilindi. Ammo Xuroson noiblari farmonni xalifalikning moliya siyosatiga zid degan bahona bilan uni bajarishdan bosh tortadilar. Ular hatto aholi hali yuzaki musulmon, jiz‘yadan ozod qilish uchun xatnaga e‘tibor berish ham lozim degan beandishalikkacha boradilar. Biroq Movarounnahr zodagonlarining ko‘pchiligi o‘zini haqiqiy musulmon deb hisoblab, soliq to‘lamay qo‘yadi. So‘ngra xalifalik ma‘murlari bir yo‘la hammadan jiz‘ya olish haqida buyruq beradi. Natijada Movarounnahrda yoppasiga islomdan chiqish va eski dinlarga qaytish boshlanadi. Buning oqibatida mahalliy mulkdorlar bilan xalifalik vakillari o‘rtasida ziddiyat keskinlashib, butun mamlakatda xalifalikka qarshi xalq qo‘zg‘oloni ko‘tariladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:27:34
VARDONXUDOT – Shopurkom hokimi. Poykand fojiasidan keyin, Qutayba boshliq dushmanga zarba berish maqsadida unga Sug‘d podshosi Tarxun, Buxoro hukmdori Xunukxudot boshliq katta harbiy kuch hamda 40 ming lashkar bilan yordamga kelgan turklar Tarob va Romitan oralig‘ida to‘planadilar. Ittifoqchilar Qutayba qo‘shinini qurshovga oladilar. Uning ahvoli nihoyatda tanglashadi. Undan xalos bo‘lish uchun Qutayba o‘ta makkorlik bilan hiyla ishlatib, Movarounnahrning viloyat hokimlari ustidan birin-ketin g‘alaba qozona boshlaydi.

VOLID – Arab xalifasi. U 715-yil vafot etgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:27:41
XASHVIY – Muqanna qo‘shinidagi uch lashkarboshilardan biri. Fuzayl ko‘shkidan. Girdak va Bog‘iy bilan birgalikda Narshax qal‘asini egallab olib, arablarga qattiq qarshilik ko‘rsatadilar.

XISHRIY – “Oq kiyimlilar” qo`zg`oloni rahbarlaridan biri. Narshax qal`asida arablarga qarshi bo`lgan jangda yengilib, arablar tomonidan o`ldiriladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:27:48
XUNUKXUDOT – Poykand fojiasidan keyin, beshafqat Qutayba boshchiligidagi arab xavfli dushmaniga zarba berib, uni daf qilish maqsadida harbiy kuch bilan yordamga kelgan Buxoro hukmdori.

YAHYO ibn Asad (819-855) – Somonxudotning nabiralaridan. U Xuroson noibi Ma‘munga Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonini bostirishda katta yordam beradi. Ma‘munga xalifalik taxtini egallashda yordam bergani uchun Shoh va Ustrushonaga noib etib tayinlanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:28:00
ZIYOD IBN SOLIH AL HUZA‘IY (?-taxm 754) – Abu Muslimning yaqin safdoshlaridan biri va sarkardasi. Arablarning Huza‘a qabilasidan. Abu Muslim uni 10 ming kishilik qo‘shin bilan Buxorodagi Sharik ibn al-Maxriy harakatini bostirish uchun yuborgan (750/751). Sharik bilan Ziyod ibn Solih qo‘shinlari o‘rtasidagi urush 37 kun davom etgan. Sharik jangda halok bo‘lgan. Buxoro amiri Abdujabbor ibn Shuab shaharni qattiq mudofaa etgan. Ziyod ibn Solih Buxoroni ololmay shaharga o‘t qo‘yishni buyurgan: 3 kun ichida shaharning katta qismi kuyib kul bo‘lgan. Oxiri jang shaharning janubiy qismidagi Attoron darvozasi oldida bo‘lgan, juda ko‘p aholi qirilib ketgan. Qolgan mudofaachilarni shahar darvozasiga osishgan. Ziyovuddin ibn Solih Samarqanddagi g‘alayonni ham bostirgan. 751-yili Talas jangida O‘rta Osiyoda o‘z mavqeni kuchaytirmoqchi bo‘lgan Xitoy qo‘shinini butkul tor-mor etgan. 754-yili Xalifa Mansur buyrug‘i bilan Abu Muslimga qarshi chiqqan. Ziyod ibn Solihga qarshi bo‘lgan Buxoro hokimlari Abu Muslimni qo‘llab-quvvatlashgan. Ziyod ibn Solih Samarqand atrofidagi Barkas qishlog‘ida yashovchi zodagon dehqon uyiga yashiringan, lekin dehqon uni o‘ldirib, boshini barkashga solib Abu Muslim oldiga olib kelgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:28:09
XUTAK XOTUN — arablarga qarshi kurashgan Buxoro malikasi (673-695). 673 yilda arab sarkardasi Ubaydulloh ibn Ziyod Toxariston o‘lkasini ishg‘ol qilgandan keyin Amudaryoni kechib o‘tib, Poykend va Romitan shaharlarini bosib oladi. Unga qarshi chiqqan Buxoro hukmdori Bidun o‘ldirilgach, Buxoro hokimiyati uning ayoli qo‘liga o‘tadi va u arablarga qarshi kurashga boshchilik qiladi. Arab-fors manbalarida ushbu ayolning ismi Xutak xotun, Qabaj xotun, Xotun shakllarida zikr etiladi. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarida qayd etilishicha, arablar tomonidan buxorxudot Bidun o‘ldirilgach, uning o‘g‘li Tug‘shoda yosh bo‘lganligi sababli o‘rniga ayoli Xotun o‘tiradi. Xotun 695-yilgacha Buxoroni boshqargach, uning o‘rnini o‘g‘li Tug‘shoda oladi. Narshaxiyning ta’kidlashicha, Xotun hukmronlik qilgan davrda undan donoroq biror kishi bo‘lmagan. U donolik bilan hukmronlik qilgani uchun xalq unga itoatda bo‘lgan. Tabariyning “Tarix ar-rasul va-l-muluk” asarida qayd etilishicha, 681-yili arablarning Xurosondagi noibi amir Salm ibn Ziyod Buxoroga yurish boshlaydi. Bundan xabar topgan Xutak xotun turk xoqoni huzuriga elchi yuborib, uni yordamga chaqiradi. O‘zining maktubida Xutak xotun xoqon bilan nikoh tuzishga rozi ekanligini xabar qiladi. Turk xoqoni katta qo‘shin bilan Buxoroga yetib kelib, arablar bilan qattiq jang qiladi. Lekin, u arablardan mag‘lubiyatga uchragach, Xutak xotun arablar bilan sulh tuzishga majbur bo‘lsa-da, Buxoroni ancha yillar arablar hukmronligidan saqlab qoladi.

SHARIK IBN SHAYX AL-MAHRIY — 750-yilda Buxoroda ko‘tarilgan qo‘zg‘olon rahbari. Qo‘zg‘olonchilar abbosiylarni xalifalik taxtidan haydab, ularning o‘rniga Muhammadning kuyovi Ali ibn Abu Tolib avlodidan xalifa ko‘tarish shiori bilan chiqadilar. Bu harakatni bostirishda Abu Muslim barcha chora va tadbirlarni ko‘radi. U Ziyod binna Solih boshchiligida 10 minglik qo‘shin yuboradi. Abu Muslim harchand urinsa-da, ammo qo‘zg‘olonni bostira olmaydi. Qo‘zg‘olon nihoyatda avj olib ketadi. U 750-yilda Buxoroning mahalliy hukmdori buxorxudot Qutayba ibn Tug‘shodaning yordami bilangina bostiriladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:28:34
ATAMA VA TUSHUNCHALAR

ABBOSIYLAR – Arab xalifalari sulolasi (750-1258 ), Muhammad(sav)ning amakilari Abbos avlodlari. Abu Muslim harakati natijasida hokimiyat tepasiga kelgan. Dastlabki poytaxti – Kufa shahri “Saffoh” (“Xunrez”) laqabi bilan mashhur bo`lgan Abul-Abbos Abdulloh sulolaning birinchi xalifasi edi. Ikkinchi xalifa Saffohning ukasi Abu Ja`far Mansur (754-775) Bag`dod shahriga asos solib, poytaxtni shu yerga ko`chiradi. Abbosiylar hukmronligining dastlabki davrida savdo-sotiq rivojlanadi. Bag`dod Sharqning yirik savdo markaziga aylandi, ilm-fan ravnaq topib, falsafa, matematika, tibbiyot va boshqa fanlarga oid ko`plab asarlar yaratiladi. Andalusiya (Ispaniya) dan tashqari butun musulmon mamlakatlari – Mag`ribdan to Movarounnahrgacha Abbosiylar qo`l ostiga o`tadi. Bular xalifalikning iqtisodiy negizini, siyosiy va harbiy qudratini mustahkamladi. Ayniqsa, Horun ar-Rashid va uning o`g`li Mam`un zamoni Abbosiylar sulolasining gullagan davri edi. IX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Abbosiylar xalifaligi zaiflasha boshladi. X asrning boshiga kelib faqat Bag`dod va uning atroflaridagina siyosiy hokimiyat Abbosiylar qo`lida qoldi. Harbiy kuchlar turk sarkardalari qo`liga o`tib ketdi. Ular xohlagan vaqtlarida xalifalarni almashtira olar edilar. X asr o`rtalariga kelib Abbosiylar siyosiy hokimiyatni tamoman qo`ldan boy berib, musulmonlarning diniy xalifasi (payg`ambar o`rinbosari) gina bo`lib qoldilar. Erondagi buvahiylar (945-yil) Bag`dodni o`z qo`liga oldi, lekin ular Abbosiylarning mavqe bilan hisoblashar edi. Bag`dod saljuqiy-sunniylar tomonidan bosib olingandan keyin Abbosiylar siyosiy hukmronligi qisman tiklandi va mavqe mustahkamlandi. 1258-yil mo`g`ullar Bag`dodni vayron qilib, Abbosiylarni tamoman tor-mor keltirdi. Mo`g`ul xoni Huloku buyrug`i bilan Abbosiy xalifalarning so`nggisi – Musta`sim qatl etildi. Abbosiylar sulolasining qolgan vakillari esa Misrga qochdi. Mamluk sultonlari davrida (turklar 1517-yil Misrni olgunga qadar) Abbosiylar Qohirada muqaddas kishilar sifatida yashab keldilar. 1261-yil Mamluk sultoni Beybars Abbosiylardan biri al-Mustansirni xalifa deb e`lon qildi. 1517-yil Abbosiylarning avlodi Mutavakkil III Istanbulga keltirilib, u diniy rahnamolik huquqini turk sultonlariga topshirgan. Abbosiylardan 37 kishi xalifa bo`lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:28:43
ABU MUSLIM HARAKATI – 747-750-yillarda arab xalifaligining sharqiy qismi – Movarounnahr va Xurosonda Ummaviylar hukmronligiga qarshi ko‘tarilgan harakat. Unga Abu Muslim boshchilik qilgan. Harakatning asosiy kuchi shahar hunarmandlari va qishloq mehnatkashlari, Movarounnahr va Xurosonning mahalliy zodagonlari, Ummaviylar siyosatidan norozi bo‘lgan Xurosondagi arab muxolifatchi guruhlari va qullar edi. Ummaviylarga qarshi harakatni kuchaytirish maqsadida Abu Muslim Marv yaqinidagi Safizanj, Mohuvon (Mahon) va Shavvol qishloqlarini qarorgohga aylantirib, xalifalikka qarshi tashviqot olib boradi. Abu Muslim soliqlarni qisqartirish va majburiy hashar ishlarini bekor qilishga va‘da beradi. Shu sababli harakat ayrim joylarda mulkdorlarga qarshi keskin tus oladi. 747-yil dekabr – 748-yil yanvarda Abu Muslim Ummaviylarning Xurosondagi voliysi Nasr ibn Sayyorni yengib, Marv shahrini, 748-yilda Nishopur va Tus shaharlarini egallaydi. 748-yilda xalifalikning poytaxti Damashqqa yurish qiladi, 749-yilda Nahovand yaqinida Ummaviylarni tor-mor etib, 750-yil boshlarida Katta Zab daryosi bo‘yida hal qiluvchi g‘alabaga erishdi va xalifa Marvon II ni taxtdan olib tashladi. Uning o‘rniga payg‘ambar (sav) ning amakisi Abbos avlodidan bo‘lgan Abul Abbos as-Saffoh (750-754) xalifa bo‘ladi. Shu bilan xalifalik abbosiylar qo‘liga o‘tadi.

AJAM — Arab xalqlari va mamlakatlaridan o‘zga yurt va xalqlar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:28:56
GURAK VA DIVASHTICH QO‘ZG‘OLONI – 720-yilda Sug‘dda arablarga qarshi bo‘lib o‘tgan qo‘zg‘olon. Qo‘zg‘olonda Sug‘dliklarga yordam berish uchun Yettisuvdan turk lashkarlari keladi. Sug‘ddagi barcha hokimliklar aholisi isyon ko‘taradilar. Qo‘zg‘olonchilarning birlashgan kuchlari arablarga katta zarba beradilar. Faqat ayrim shahar va qal‘alar ichida qurshovda qolgan harbiy qismlargina katta o‘lpon va e‘tiborli vakillarini qo‘zg‘olonchilar ixtiyoriga garovga berish bilan jon saqlaydilar. Tabariyning yozishicha, qo‘zg‘olonni bostirish uchun Xuroson noibi Said ibn Abdulaziz Sug‘dga qarshi uch marta yurish qiladi. Hatto u shahar va uning atrofini suv bilan ta‘minlaydigan to‘g‘onni egallab, Samarqand va uning tevarak-atrofini suvsiz qoldirish bilan qo‘zg‘olonchilarni taslim bo‘lishga majbur etish uchun harakat qiladi. Biroq, buning uddasidan chiqa olmaydi. Sug‘dliklar tog‘on boshini mardonavor himoya qiladilar. Shunday qilib, qo‘zg‘olonni bostirish yo‘lida amalga oshirilgan barcha chora va tadbirlar natija bermaydi. 721 yilda Said Xaroshiy Xurosonga noib qilib tayin etiladi. U Iroqda xalq qo‘zg‘olonini bostirishda shafqatsizligi bilan dong qozongan edi. Unga sug‘dliklar qo‘zg‘olonini bostirish va ularni islomga qaytarish topshiriladi. Said Xaroshiyning qo‘zg‘olonchilar bilan olib borgan muzokaralari natijasida Gurak boshliq Sug‘d mulkdorlarining bir qismi arablar tomoniga o‘tadi. Qo‘zg‘olonchilarning qolgan qismi Farg‘onaga chekinishga majbur bo‘ladi. Xo‘jandda bo‘lib o‘tgan jangda qo‘zg‘olonchilar yengiladi. Sulh tuzilgach, katta mablag‘ evaziga omon qolgan 400 savdogardan tashqari, deyarli barcha qo‘zg‘olonchilar xiyonatkorona qirib tashlanadi. Divashtich boshliq qo‘zg‘olonchilarning ikkinchi guruhi ham yuqori Zarafshonda Obgar qal‘asida qamalga olinadi. Omon qoldirish sharti bilan qo‘lga tushirilgan Divashtich Arbinjonga olib borilib, qatl etiladi, boshi Iroq hokimiga yuboriladi, tanasi otashparastlarning xilxonasi – nous devoriga qoqib qo‘yiladi.

FARMON – qonun kuchiga ega bo‘lgan buyruq.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:29:04
HURZOD QO‘ZG‘OLONI – Xorazmda bo‘lib o‘tgan qo‘zg‘olon. Xorazmda boshlangan ichki ziddiyatlar oqibatida yuzaga kelgan qulay fursat Qutaybani Sug‘d yurishini kechiktirib, Xorazmga qo‘shin tortishga jalb etadi. Xorazm shohi Chag‘on ukasi Hurzod boshliq xalq qo‘zg‘olonidan qo‘rqib, 711 yilda yordam so‘rab Qutaybaga murojaat qiladi. Garchi dushman qo‘li bilan Hurzod tor-mor qilinib, u o‘ldirilsa-da, ammo Xorazmshoh bundan hech narsa yutmaydi. Aksincha, u o‘z mustaqilligini yo‘qotib, xalifalikning bojdoriga aylanadi. Uning qo‘shini esa Qutaybaning harbiy yurishlarida ishtirok etishga majbur etiladi.

ISLOHOT – mavjud tartibni o‘zgartirish.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:29:17
ISLOM DINI (arabcha – bo‘ysunish, itoat etish, o‘zini Alloh irodasiga topshirish) – jahonda keng tarqalgan uch dindan (buddizm va xristianlik bilan bir qatorda) biri. Islom diniga e‘tiqod qiluvchilar arabcha “muslim” (“sadoqatli”; ko‘pligi “muslimun’) deb ataladi. Islom dini VII asrda Hijoz (G‘arbiy Arabiston)da paydo bo‘ldi. Uning asoschisi Muhammad (sav)dir. Islom dinining paydo bo‘lishi xususida Islom dini manbalariga asoslangan diniy an‘anada u ilohiy hodisa, insonlarni to‘g‘ri yo‘lga solish uchun Alloh tomonidan yuborilgan oxirgi ta‘limot deb uqtiriladi. Islom dini talqinida dastlab yahudiy va xristianlar ham aynan musulmonlar e‘tiqod qilgan xudoga ishonganlar. Shu xudo, ya‘ni Alloh odamlarga payg‘ambar-elchilar yuborgan. Ammo insonlar payg‘ambarlar ta‘limotini buzganlar. Shuning uchun Alloh insonlarga oxirgi rasul etib Muhammad (sav)ni tanladi, unga o‘zining kalomi – Qur‘onni nozil qildi. Muhammad (sav) oldin o‘z hamshaharlarini, so‘ng barcha arablarni ko‘plab qabila xudolariga sig‘inishdan voz kechish va yagona xudo – Allohga e‘tiqod qilish, solih hayot kechirish, u dunyoda jannatga tushish uchun bu dunyoda ezgu ishlar qilishga da‘vat etdi. Qur‘onga ko‘ra, arablar va yahudiylarning umumiy bobakaloni Ibrohim Allohga birinchi bo‘lib imon keltirgan. Demak, islom batamom yangi e‘tiqod emas, balki Ibrohimning qayta tiklangan dinidir. Islom dini tarixini o‘rganishda o‘sha davrdagi ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy omillarni hisobga olish kerak. Islom dini vujudga kelgan davrda Arabiston yarim orolida Makka va Yasrib (Madina) kabi shahar-davlatlar boshqalarga nisbatan muayyan ustunlikka ega edilar. Bu shaharlar xalqaro savdoning eng yirik markazlaridan bo‘lib, iqtisodiy hayot jo‘shqin tus olgandi. Shahar-davlatning kelajak taraqqiyoti uchun polis tuzumi torlik qila boshlagan. Hijoz (Makka, Yasrib, Xaybar, Dumat al-Jandal, Tayma va boshqalar) va umuman Arabistonni xalqaro savdoni barqaror qiladigan, fuqarolar xavfsizligini ta‘minlashga qodir harbiy kuchga ega bo‘lgan yagona saltanatga aylantirish davr talabi bo‘lib qolgan edi. Saltanat tuzish bilan bir qatorda Arabiston yarim orolidagi qabilalarning etnik va madaniy jihatdan birlashuvi, yagona arab tili, og‘zaki va yozma adabiyot, umumiy fikrlashning shakllanishi va nihoyat, arablarning diniy tafakkurida o‘zgarish jarayonlari kechayotgan edi. Bunday harakatni boshqargan kishilar o‘z faoliyatlarini ilohiy ilhom bilan asoslay olgan holdagina muvaffiyatga yuqoridagi jarayonlarning xususiy ko‘rinishi bo‘lgan. Muhammad (sav) har tomonlama barkamol inson bo‘lgani uchun, uning shaxsiy fazilatlari tufayli yahudiy-xristian mazhablariga yaqin g‘oya bilan yashovchi mahalliy hijozliklar harakati o‘ziga xos xususiyatlar kasb etdi, diniy va siyosiy kuchga ega bo‘ldi. Bu kuch islomning vujudga kelishini eng muhim tarixiy voqealardan biriga aylantirdi. Muhammad (sav) 610-yil, 40 yoshida o‘zining diniy faoliyatini boshladi va vahiy (ilohiy ko‘rsatma) olayotganini e‘lon qildi. Ammo, bir necha nufuzli yaqin qarindoshlarini hisobga olmaganda, Makkaning ko‘pchilik aholisi, ayniqsa, quraysh qabilasining zodagonlari uning targ‘ibotlariga ochidan-ochiq qarshi chiqdilar. Muhammad (sav) o‘zga yerlarda tarafdorlarni izlashga majbur bo‘ldi. Dastlab bir guruh musulmonlar Habashistonga ko‘chdi, so‘ng Makka zodagonlari bilan ma‘lum davrdan buyon raqobatlashib kelayotgan Yasribdagi banu Avs va banu Xazraj qabilalarining vakillari 622-yil musulmon jamoasini o‘ziga qabul qilish, Muhammadni umumiy rahnamo sifatida tan olishga rozi bo‘lishdi. Yasrib shahridagi mavjud etnik vaziyat ham shuni taqozo etgandi. Hijra nomini olgan bu voqea Islom tarixida burilish yasadi. Ko‘chib o‘tgan kishilar muhojirlar (ko‘chib kelganlar), Madinada Islomni qabul qilganlar ansorlar (tarafdorlar) deb ataldilar. Madina va Makka o‘rtasida boshlangan kurash 8 yil davom etdi. 628-yil Makka zodagonlari Muhammad bilan kelishishga majbur bo‘ldilar. 630-yil musulmonlar qo‘shini hech qanday qarshiliksiz Makkaga kirib bordi. Makka aholisi yoppasiga Islom dinini qabul qildi va Muhammad (sav)ni Allohning elchisi (rasuli) deb e‘tirof etdi. Ana shundan boshlab Makka Islom dini markaziga, Ka‘ba musulmonlarning muqaddas ziyoratgohiga aylangan. Muhammad (sav) vafot etgan 632-yilda Arabiston yarim oroli to‘la birlashtirilgan, uning aksariyat aholisi islom dinini qabul qilgan edi. Arabistonning siyosiy, iqtisodiy, etnik va madaniy jihatlardan birlashishida islom dini muhim omil bo‘lib hizmat qildi va kelajakda vujudga kelgan musulmon olamining mafkurasiga aylandi. Muhammad (sav) vafotidan so‘ng Abu Bakr, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib payg‘ambarning o‘rinbosari (xalifa) sifatida hukmronlik qildilar. Ular va ulardan keyingi xalifalar VII-VIII asrlarda Iroq, Falastin, Suriya, Eron, Movarounnahr, Misr, Shimoliy Afrika, Pireney Yarim oroli, Shimoliy Hindistonni egalladilar. Bir asrdan kamroq vaqt davomida Shimoliy Xitoydan Ispaniyagacha, Kavkaz ortidan Hind okeanigacha bo‘lgan katta hududni zabt etdilar va Islom dinini yoydilar. Islom dinining muqaddas kitobi Qur‘ondir. Musulmonchilikda bu kitobning butun mazmuni Allohning vahiy qilingan so‘zi deb tushunildi. Islomning aqidalari, e‘tiqod talablari, huquqiy va axloqiy me‘yorlari, cheklash va taqiqlari Qur‘on bilan birga uning tafsirlarida, hadis to‘plamlari va shariat qo‘llanmalarida, shuningdek, VIII-XII asrlarda vujudga kelgan ilohiyot adabiyotlarida o‘z ifodasini topgan. Islom dinining asosiy aqidasi – “Allohdan boshqa iloh yo‘q va Muhammad uning rasuli”. Islom ilohiyotining ilk shakli – kalom bo‘lib, VIII asrda arab xalifaligida vujudga kelgan. Mutakallimlar Islom dini aqidalarini ishlab chiqqanlar. Islom dini 5 “asos” yoki “ustun” (arkon ad-din al-islomiy)ga ega: 1) kalima keltirish; 2) namoz o‘qish; 3) ro‘za tutish; 4) zakot berish; 5) imkoniyat topilsa haj qilish. Shulardan birinchisi imon va qolganlari ibodat deb e‘tirof etilgan. Imon 7 aqidani – Allohga, uning farishtalariga, muqaddas kitoblariga, payg‘ambarlariga, oxirat kuniga, taqdir (yaxshilik va yomonlik Allohning irodasi bilan bo‘lishi)ga va o‘lgandan keyin tirilishiga ishonishni o‘z ichiga oladi. Islom dinida xatna, ro‘za hayiti, qurbonlik va qurbon hayiti, aqiqa, mavlid, xudoyi, ashuro kabi o‘ziga xos diniy marosimchilik tarkib topgan. Bundan tashqari, mahalliy xalqlarda islomgacha mavjud bo‘lgan urf-odatlar, jumladan, fol ochirish, dam soldirish, aziz-avliyolarga, muqaddas joylarga sig‘inish ham islom marosimchiligiga moslashib ketgan. Islomda ilk davrdan paydo bo‘lgan eng birinchi yirik muammo – oliy hokimiyatni egallashga payg‘ambardan keyin kim xaqliroq, degan masala bo‘ldi. Ali tarafdorlari “shia” nomi olib, Islomda birinchi bo‘linishni boshlab berdilar. Uchinchi xalifa Usmon aynan shu bo‘linishning qurboni sifatida jon taslim qildi. Ikki taraf – sunniylik va shialik o‘rtasidagi kurash asnosida xorijiylar deb atalgan uchinchi yo‘nalish ham paydo bo‘ldi. Ammo Islom tarixi uzra sunniylik asosiy yo‘nalish bo‘lib keldi. O‘rta asrlarda hukmronlik qilgan abbosiylar, saljuqiylar, ayyubiylar, mamluklar, usmonli turklar, temuriylar sulolalari sunniylikda edilar. Hozirgi kunda ham sunniylar musulmonlarning mutlaq ko‘pchiligi (93 %) ni tashkil etadi. Birdan-bir davlat – Eronda shialik rasmiy diniy yo‘nalish sifatida qabul qilingan. Iroq, Livan, Shimoliy Yaman, Ozarbayjon va Afg‘onistonda shialarning yirik jamoalari mavjud. Ummon va Shimoliy Afrikada xorijiylarning ba‘zi toifalari saqlanib qolgan. Musulmon huquqshunosligi – fiqhda 4 sunniy (hanafiylik, sofi‘ylik, molikiylik, hanbaliylik) va 1 shia (ja‘fariylik) mazhablari shakllangan. Mazhablar diniy firqalardan farq qiladi. Firqalar, asosan, geografik va iqlimiy omillar hamda Islomni qabul qilgan xalqlarning oldingi madaniyati, an‘analari va diniy tasavvurlari ta‘sirida vujudga kelgan. Ularning aksariyati shia yo‘nalishiga yo‘nalishiga mansub bo‘lib, eng yiriklari – imomiylar, ismoiliylar va zaydilar. Islomda ilk davrlardan shariat (barcha to‘la rioya qilishi kerak bo‘lgan qonunchilik) bilan shariat (barcha to‘la rioya qilishi kerak bo‘lgan qonunchilik) bilan tariqat (faqat ayrimlar Alloh xayrihohligiga muyassar bo‘lishi mumkinligi) yonma-yon rivojlanib kelgan. Tariqat asoschilari – murshidlarning “vali-ne‘mati” asrlar osha hozirgi avlodgacha yetib keladi, degan tushuncha bor. VIII-IX asrlarda Islomda diniy-falsafiy oqim – tasavvur paydo bo‘ldi. Sharqda eng mashhur bo‘lgan tasavvuf tariqatlari – naqshbandiylik, qodiriylar, shoziliylardir. Islom dining muhim xususiyatlaridan biri – uni qabul qilgan xalqlar vakillari uchun Islom dini aqidalarini ishlab chiqishda ishtirok etish imkoniyatini berganidadir.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:29:25
JIZ‘YA (arabcha – jon solig‘i) – dastlab arab xalifaligida, keyinchalik boshqa musulmon davlatlari (jumladan, O‘rta Osiyo)da musulmon bo‘lmagan fuqarolardan olingan jon soli‘g‘i. Davlat musulmon bo‘lmagan fuqarolarning haq-huquqlarini himoya qilishi, ularni tashqi va ichki tajovuzlardan saqlashi lozim bo‘lgan. Shuning evaziga ulardan jiz‘ya undirilgan. Jiz‘ya balog‘atga yetganlarga solingan (qariyalar, ayollar, bolalar, qul va ishga yaroqsizlar esa undan ozod qilingan). Jiz‘ya, asosan, pul va natura tarzida undirilgan.

KUDUNGAR – matoga ohar beruvchi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:29:33
LAK – O‘rta asrlarda yuz ming.

MANJANIQ – toshotar harbiy qurilma. Eshilgan pay, tola yoki junning egiluvchanlik kuchi ostida harakatga keltirilgan. Qadimgi Yunoniston va Rimda katapulta nomi bilan yuritilgan. Asosan, qal‘a va qo‘rg‘onlarni qamal qilishda qo‘llanilgan. Manjaniq yordamida qamaldagilarga qarata tosh yadrolar irg‘itilgan. Tosh topilmagan kezlarda turli daraxtlardan tayyorlangan g‘o‘la va kundalardan foydalanilgan. Xususan, mo‘g‘ul bosqinchilari Urganchni 7 oy davomida qamal qilish asnosida tevarak-atrofdan tosh topmay, tutning kundalarini kesib, manjaniqqa solib shaharga otganlar. Manjaniqdan otilgan tosh, kunda, g‘o‘lalar bir necha yuzmetrga borib tushgan. Manjaniq qal‘a, qo‘rg‘on devorlarini buzish, raxna ochish yoki binolarni yakson qilish, shuningdek, qamaldagilarga qiron keltirish uchun ham mo‘ljallangan. Amir Temur armiyasida ham manjaniq mavjud bo‘lgan. Tikrit, Mordin kabi mustahkam qal‘alarni egallashda manjaniq qo‘l kelgan. O‘rta Osiyoda XV asrdan e‘tiboran o‘t sochish quroli – to‘p, zambarakning qator turlari qurollanishidan muhim o‘rin egallashi sababli manjaniqdan asta-sekin voz kechilgan. Toshotar qurilmaning manjaniqqa nisbatan kichik turi arroda deb nomlangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:29:41
MUQANNA — niqobli kishi.

MUQANNA QO‘ZG‘OLONI (VIII asrning 70-80-yillari) – Movarounnahrda Arab xalifaligiga qarshi ko‘tarilgan xalq ozodlik harakati, Muqanna rahbarlik qilgan. Qo‘zg‘olonchilar oq kiyim kiyganlari uchun “oq kiyimliklar qo‘zg‘oloni” nomi bilan mashhur. Qo‘zg‘olonda dehqonlar, qishloq hunarmandlari va mahalliy boylarning bir qismi qatnashgan. Muqanna Mazdak ta‘limotining davomchisi sifatida ijtimoiy tenglikni keng targ‘ib qilganligi ta‘sirida qo‘zg‘olonchilar iqtisodiy tengsizlik va o‘lkada arablar hukmronligiga qarshi kurash boshlaganlar. Muqanna o‘ziga qarorgoh qilib Som tog‘idagi qal‘ani (Shahrisabz shahri yaqinida) tanladi. Samarqand, Buxoro, Kesh, Narshax shaharlari qo‘zg‘olon markaziga aylangan. Xalifa Mansur 775-yilda Jabroil ibn Yahyoni Ozarbayjondan katta harbiy kuch bilan Movarounnahrga yuborgan, ammo Jabroil qo‘zg‘olonchilardan yengilgan. 10 ming askar bilan Jabroilga yordamga yuborilgan Uqaba ibn Salim birinchi marta Kesh va Samarqandda G‘aricha boshliq, ikkinchi marta 14 ming askar bilan Termiz yaqinida Sarxama va Kayyoki G‘uziy boshliq qo‘zg‘olonchilar tomonidan tor-mor keltirildi. Natijada Naxshab va Chag‘oniyon viloyatlari qo‘zg‘olonchilar qo‘liga o‘tdi. Qo‘zg‘olon 766-yildan Buxoro vohasida kuchayib ketdi. Narshax qal‘asi qo‘zg‘olonchilarning qo‘rg‘oniga aylantirilgan. Bunda “oq kiyimlilar” ning katta qismi to‘plangan. Shu yili Narshax qal‘asi yaqinida “oq kiyimliklar” bilan arablardan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz va Samarqand noibi Jabroilning birlashgan qo‘shinlari o‘rtasida 4 oy mobaynida jang bo‘ldi. Jangda “oq kiyimliklar” ning qo‘li baland keldi, ammo son jihatdan ko‘p bo‘lgan arab qo‘shinlari Narshax qal‘asi devori ostidan uzunasiga 50 gazli lahim kavlab, uni qulatgach, qal‘aga bostirib kirganlar. Qal‘a ichida davom etgan shiddatli janglarda qo‘zg‘olonchilar yengilgan, qo‘zg‘olon boshliqlaridan Hakim ibn Ahmad va Hashviylar o‘ldirilgan. Narshaxdagi qo‘zg‘olon bostirilgach, arablar asosiy kuchni Muqanna qo‘zg‘olonining markazi bo‘lgan Samarqand va Keshga tashladilar. Xalifa Mahdiy 777-yilda Muqanna qo‘zg‘oloniga zarba berish uchun Nishopurga keldi, Xuroson noibi Maoz va Hirot amiri Said Xarashiy boshliq katta qo‘shin Samarqandga yuborildi. Qo‘zg‘olonchilar bilan bo‘lgan jangda arab qo‘shinlari mag‘lubiyatga uchradi. Natijada Maoz Xuroson noibligidan iste‘foga chiqdi. 2 yillik to‘qnashuvlardan so‘ng Samarqand taslim bo‘ldi. So‘ngra arablarning birlashgan qo‘shinlari Muqannaga qarshi tashlandi. Narshax va Samarqandda “oq kiyimlilar” yengilgach, mahalliy boylar sotqinlik qilib, arablarga yordam bera boshladilar. Ular arablar bilan birga Muqannaning Som tog‘idagi istehkomini qamal qilishda qatnashdilar. Uzoq davom etgan qamaldan so‘ng tinkasi qurigan muqannachilar taslim bo‘ldilar. Muqannaning ukasi Qabzam 3300, Som qo‘rg‘oni mudofaasiga qo‘mondonlik qilayotgan Sarxama 3300 kishilik qo‘shini bilan Said Xarashiyga taslim bo‘ldilar. Ammo, arablarga taslim bo‘lishni istamagan Muqanna o‘zini yonib turgan tandirga tashlab halok bo‘ldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:29:49
MUSLIM, musulmon (arab. — o‘zini Allohga bag‘ishlagan) — islom diniga e’tiqod qilgan shaxs. M.ning ko‘plik shakli (muslimun)ni buzib talaffuz qilinishi tufayli Eronda “musalmon’, O‘rta Osiyoda “musulmon’, Rossiyada “basurman” atamalari kelib chiqqan.

MUZOFOT – hudud, yer.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:30:01
NOYIB, noib (arabcha – o‘rinbosar, yordamchi) – o‘rta asrlarda musulmon davlatlarida tobe o‘lka yoki viloyat hokimi. Noyiblar, odatda, oliy hukmdorning o‘rinbosari hisoblangan.

QUR’ON (arab. — o‘qimoq, qiroat qilmoq) — musulmonlarning asosiy muqaddas kitobi. Islom e’tiqodiga ko‘ra, Qur’on vahiy orqali Muhammad payg‘ambarga 610-632-yillar davomida nozil qilingan Allohning kalomi (Kalomulloh). Qur’on «Kitob» (yozuv), «Furqon» (haq bilan botilning orasini ayiruvchi), «Zikr» (eslatma), «Tanzil» (nozil qilingan) kabi nomlar bilan atalib, «Nur» (yorug‘lik), «Hudo» (hidoyat), «Muborak» (barakotli), «Mubin» (ochiq-ravshan), «Bushro» (xushxabar), «Aziz» (e’zozlanuvchi), «Majid» (ulug‘), «Bashir» (bashorat beruvchi), «Nazir» (ogohlantiruvchi) kabi so‘zlar bilan sifatlangan. Islom olamida Qur’on mushaf nomi bilan ham mashhur. Ulamolar Qur’onning 30 xil nom va sifatlarini sanab o‘tganlar. Islom tarixiga oid manbalarda keltirilishicha, Qur’on nozil bo‘lishi mil. 610-yil boshlangan. Muhammad payg‘ambar 40 yoshda Makka shahri yaqinidagi Hiro g‘orida chuqur tafakkurga berilib o‘tirgan bir paytda Jabroil farishta «Iqra’» («O‘qi») deb boshlanuvchi «Alaq» surasining avvalgi 5 oyatini keltirdi. Bu jarayon Makkada 13 yil, Madinada 10 yil, hammasi bo‘lib 23 yil davom etgan. Qur’onning nozil qilinishi islom aqidasi bo‘yicha ramazon oyining 27-kuniga o‘tar kechasi yuz bergan. Shuning uchun ham bu oy muqaddas hisoblanib, ro‘za tutilgan kunning 27-kechasi laylatul-qadr, ya’ni qadrli, ilohiy qudrat namoyon bo‘ladigan, bandalarning bir yillik taqdiri hal qilinadigan (qadr — taqdir, o‘lchov) tabarruk kecha deb ulug‘lanadi. Qur’on sura va oyatlarining nozil bo‘lish tartibi voqealarning rivojiga qarab davom etgan. Ilk islom davrida nozil bo‘lgan suralar, asosan, Allohning yagonaligi, borliqning mutlaq ilohi, dunyodagi barcha narsalar uning borligidan darak beruvchi dalil ekani, islom ta’limotida belgilangan aqidaviy tushunchalar — farishtalar, payg‘ambarlar, muqaddas kitoblar, oxirat, jannat va do‘zaxning haqligi to‘g‘risida edi. Payg‘ambar va musulmonlarga og‘ir kelgan Makka davrida sabr-bardoshga chaqiruvchi, din yo‘lida chekilgan mashaqqatlar uchun ulug‘ ajru mukofotlar borligi haqidagi oyatlar nozil etilgan bo‘lsa, musulmonlar jamoasi shakllangan Madina davrida diniy marosim va ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishga bag‘ishlangan oyatlar to‘g‘ri keladi. Payg‘ambarga diniy masalalar bo‘yicha berilgan savollarga u vahiy orqali nozil qilingan oyatlar bilan javob berar edi. Qur’onning bo‘limlari sura deyiladi, uni shartli ravishda bob bilan taqqoslash mumkin. Har sura oyatlarga bo‘lingan. Qur’on 114 sura, 6236 oyatdan iborat. Har bir suraning o‘z nomi bor. Oyatlar esa tartib raqami bilan berilgan. Suralarning nomlari uning boshida kelgan so‘zdan olingan yoki zikri ko‘proq kelgan narsalar, voqealar yohud asosiy qahramon nomi bilan atalgan. Keyinchalik o‘qish va yodlash oson bo‘lishi uchun Iroq hokimi Hajjoj ibn Yusuf (hukmronlik yillari 694-714) ko‘rsatmasiga binoan Qur’on 30 qism (arabcha — juz, forscha — pora)ga bo‘lingan. Qur’onda birinchi kelgan «Fotiha» surasidan keyingi suralar katta, o‘rtacha va kichik suralar tartibida joylashgan. ikkinchi «Baqara» surasi 286 oyatdan, eng qisqa «Kavsar» surasi 3 oyatdan iborat. Eng qisqa oyatlar «Toho» va «Yosin», eng uzun oyat «Baqara» surasining 282-oyatidir. Suralar nozil bo‘lish vaqti va joyiga ko‘ra 2 ga: hijradan oldin nozil bo‘lgan suralar — «Makka suralari» (610-622-yillar, 90 sura) va hijradan keyin nozil bo‘lgan suralar — «Madina suralari» (622-yildan, 24 sura) ga ajratiladi. Qur’on matnining ko‘p qismi Alloh bilan so‘zlashish, islom dushmanlari yoki undan ikkilanuvchilar bilan munozara qilish shaklida berilgan. Muhammad (sav) Qur’on oyatlarini Jabroildan qabul qilar, boshqa musulmonlar u kishidan eshitib, yodlab olardilar. Yozishni biladigan odamlar, jumladan, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Zayd ibn Sobit, Ubay ibn Ka’b xurmoning po‘stlog‘i, yapaloq tosh, katta suyak, teri va shunga o‘xshash narsalarga Qur’onni yozib borganlar. Payg‘ambar hayotlik chog‘ida yana vahiy tushib qolar, degan umidda Qur’on jamlab kitob shakliga keltirilmagan. Payg‘ambarning vafotidan keyin Qur’on kishilarning xotirasida va yozgan narsalarida qoldi. Birinchi xalifa Abu Bakr davrida ridda (dindan qaytish)ga qarshi olib borilgan qattiq janglarda Qur’onni to‘liq yod olgan ko‘plab qorilar halok bo‘lib, Qur’onning kelajak avlodga saqlanmay yo‘qolib ketish xavfi tug‘ilgan paytda Umar ibn Xattob Abu Bakrga Qur’onni kitob holiga keltirib, jamlab qo‘yish zarurligini maslahat beradi. Abu Bakr bu ishni amalga oshirishni Payg‘ambar bilan ko‘p vaqt birga yurgan sahoba, Qur’onni eng yaxshi yod olgan Zayd ibn Sobitga topshirdi. Zayd ibn Sobit, Umar ibn Xattob va boshqalar Qur’oni karimni puxta yod bilishlariga qaramay, bu ishning ishonchli bo‘lishiga harakat qilib, masjidda: «Kimning qo‘lida yozilgan Qur’on bo‘lsa va uni Payg‘ambardan tinglaganiga ikkita guvohi bo‘lsa, bizga olib kelsin, Qur’onni jam qilishga xalifaning buyrug‘i bo‘ldi», deb e’lon qildilar. Ular masjidda o‘tirib, guvohlarni tekshirib, nihoyatda aniqlik bilan 1 yildan ortiq vaqtda Qur’on sahifalarini jamladilar. So‘ng ko‘pchilikka ko‘rsatdilar, hamma rozi bo‘ldi. Shunday qilib, Zayd va Umar mashaqqatli urinishlardan keyin Qur’onni kiyik terisidan ishlangan sahifalarga yozib, Abu Bakrning uyiga qo‘ydilar. U olamdan o‘tgandan keyin sahifalar Umarning uyida, u kishidan so‘ng esa, qizi — Payg‘ambarning xotini Hafsa binti Umar huzurida qoldi. Vaqt o‘tishi bilan islom dini tarqalgan davlatning chegarasi kengayib bordi. Ko‘plab xalqlar islomni qabul qilib, musulmonlar soni ko‘paygandan so‘ng Qur’onni o‘qishda turli kelishmovchiliklar chiqa boshladi. Bunga Qur’onning «etti harf» (lahja)da nozil bo‘lgani ham sabab bo‘ldi. Hadisda ta’kidlanishicha, Jabroil Qur’on oyatlarini turli arab qabilalariga tushunarli bo‘lishi uchun yetti xil lahjada keltirgan. Bunda ayrim so‘zlar boshqacha shaklda yozilishi va o‘qilishiga to‘g‘ri kelgan. Bu holatni ko‘rgan xalifa Usmon ibn Affon Hafsadan Abu Bakr davridagi sahifalarni so‘rab olib, undan bir necha nusxa ko‘chirishga buyruq berdi. Qur’on qiroatida farqli bo‘lgan so‘zlarda quraysh lahjasiga rioya qilindi. Nusxalar tayyor bo‘lgandan so‘ng musulmonlar yashaydigan diyorlardagi markaziy shaharlarga bittadan nusxaga qori qo‘shib jo‘natildi, hammaga faqat shu nusxadan Qur’onni ko‘chirish va shu qoridan qiroat o‘rganishga buyruq berildi. Usmon ibn Affon Makkaga Abdulloh ibn Soibni, Shomga Mug‘iyra ibn Shihobni, Kufaga Abdurahmon Sulamiyni, Basraga Omir ibn Abul Qaysni yubordi va har biriga bir nusxadan mushaf berdi. Madinada qolgan mushafdan odamlarga qiroat ta’limi berishni Zayd ibn Sobitga topshirdi. Usmon ibn Affonda bir nusxa mushaf qoldi. Keyinchalik nusxa ko‘chirish yo‘lga qo‘yilishi jarayonida faqatgina Usmon davrida yozilgan nusxalarga suyanish joriy bo‘ldi. Pirovardida har bir nusxaning ishonchli ekanini tasdiqlash maqsadida «bu nusxa Usmon mushafiga muvofiqdir», deb yozib qo‘yiladigan bo‘ldi. Qur’on harflarini yozish uslubi bir xilligi ham saqlab qolindi. Qur’on harflariga biror nuqtachalik ham o‘zgarish kirmasin, degan maqsadda ulamolar mushaf ichiga hatto gul, daraxt bargi va shunga o‘xshash boshqa narsalarni mutlaqo qo‘yib bo‘lmaydi, aks holda, o‘sha narsalar sahifaga yopishib qolsa, shubha paydo bo‘lishi mumkin, deb fatvo chiqardilar. Qur’onni nuqtalashni Abul Asvad Dualiy amalga oshirdi. U nuqta alomatlarini harflarning usti, osti va o‘rtasiga qo‘yib chiqdi. Vaqt o‘tishi bilan kishilar Qur’onni xato o‘qimasliklari va uning qiroati haqida turli ixtilofga tushmasliklari uchun, ulamolar mushaflarga diakritik belgilar (fatha, kasra, zamma) qo‘yish kerak, degan fikrga to‘xtaldilar. Bu ishni Iroq hokimi Hajjoj ibn Yusuf hukmronlik davrida Hasan Basriy bajardi. Bunda asl harflarga zarracha o‘zgartirish kiritmaslik sharti qo‘yildi. IX asrga kelib Qur’on arab bo‘lmagan xalqlar tomonidan ham xatosiz o‘qish mumkin bo‘lgan holga keldi. Taraqqiyot davri kelib, Qur’onni texnik jihozlar vositasida chop etish masalasi ko‘ndalang bo‘ldi. Lekin ulamolar avvaliga Qur’onning obro‘siga to‘g‘ri kelmaydi, degan fikr bilan bu ishga ruxsat bermadilar. Ammo vaqt o‘tishi bilan musulmonlar ham nashr ishlarini o‘zlashtirdilar. Qur’onni chop etishga ehtiyoj ortib bordi va ulamolar kerakli shartlarni qo‘yib, Qur’onni chop etishga izn berdilar. Qur’onning har bir nusxasi musulmonlar tomonidan e’zozlanadi. Ammo ularning ichida Usmon Qur’onlarining alohida o‘rni bor. Toshkentda O‘zbekiston musulmonlari idorasi kutubxonasining maxsus hujrasida saqlanayotgan Usmon Qur’oni bevosita xalifa Usmon davrida (644-656) yozilgan muqaddas qo‘lyozma deb hisoblanadi. Hozirgi kunda jahonda «Usmon Qur’oni» degan nom bilan ataladigan 4 qo‘lyozma mavjud. Ulardan biri Madinada saqlanayotgan asl nusxa bo‘lib, islom manbalarida u «Imom» deb ataladi. Ikkinchi nusxa Ka’bada, uchinchi nusxa Qohira (Misr milliy kutubxonasi)da saqlanmoqda. To‘rtinchisi Toshkentda O‘zbekiston xalqlari tarixi muzeyida uzoq vaqt saqlanib, 1989-yil boshida musulmonlar qurultoyida O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasiga saqlash uchun topshirilgan. Boshqa tadqiqotchilar ma’lumotiga ko‘ra, Toshkentdagi Usmon mushafidan tashqari Qohira va Istanbul shahrida (2 ta) saqlanayotgan nusxalari mavjud. Toshkentda saqlanayotgan Qur’onning bu yerga kelib qolishi tarixi haqida turli taxminlar bor. Ko‘pchilik tadqiqotchilar uni Amir Temur Basradan Samarqandga olib kelgan, degan fikrni bildiradilar. Boshqa tarixchilar Amir Temur To‘xtamishni mag‘lubiyatga uchratib, Oltin O‘rdani egallaganidan keyin, o‘sha Qur’onni qo‘lga kiritib, Samarqandga keltirgan, degan xulosada. Tarixda yana boshqa farazlarga ham duch kelinadi. Ushbu Qur’on 1868-yil (ba’zi manbalarda 1869-yil) Samarqanddan Sankt-Peterburgga olib ketiladi va avval Rossiya xalq maorifi vazirligiga, so‘ngra shahardagi Saltikov-Shchedrin kutubxonasiga beriladi. Oktyabr to‘ntarishidan so‘ng, musulmonlar qurultoyining iltimosiga ko‘ra, RSFSR XKSning qarori bilan musulmonlarga qaytarib berilgan. Avval Ufada saqlanib, 1923-yilda Toshkentga keltirilgan. Bir necha vaqt Samarqandda, keyin Toshkentdagi Respublika xalq kutubxonasida, O‘zSSR FA Sharq qo‘lyozmalari institutda saqlangan. XX a. boshlaridagi tekshiruvga ko‘ra, mushafning umumiy hajmi 68Ð…53 sm hisoblanib, 353 varaqdan iborat bo‘lgan. Bu varaqlarning yaltiroq va sarg‘ish rangdagi yuz tomoni yaxshi saqlanib, ularning orqa beti salgina g‘ijimlangan, bir oz uringan kabiko‘rinar edi. Mushafning sahifalari nam tortishi natijasida bir muncha shikastlangan va ularda qon dog‘lari bor edi. Uning yirtib olingan yoki qattiq shikastlangan varaqlari o‘rniga 69 ta teriga o‘xshash qalin va mayin varaqlar tikib qo‘yilgan. Bu varaqlar paxta qog‘ozlardan mohirlik bilan ishlangan bo‘lib, ularni Mushafning asl sahifalaridan farqlash qiyin edi. Qur’onning asosiy g‘oyasi — Alloh to‘g‘risidagi ta’limotdir. Uning mavzusi va mohiyati insonlar tafakkurida ko‘pxudolikka barham berish, yakkaxudolikni targ‘ib qilish va islom dinini qaror toptirishdir. Shu bilan bog‘liq ravishda unda payg‘ambarlar, oxirat, taqdir va boshqa haqidagi aqidalar bayon etiladi. Alloh Qur’onda o‘zining Odamato, Nuh, Ibrohim, Ismoil, Ishoq, Ya’qub, Muso, Dovud, Iso, Muhammad (sav) va boshqa payg‘ambarlarini zikr etadi. Ularga yuborilgan din — islom ekani, Tavrot, Zabur, Injil va Qur’on o‘zi nozil qilgan ilohiy kitoblar ekani, yahudiylar, nasroniylar va musulmonlarni «ahli kitob» deb atab, ularning e’tiqodlari vahdoniyat ekanini Qur’on oyatlarida qayta-qayta uqtiradi. Qur’onda asosiy ibodat talablari (namoz, ro‘za, zakot va boshqa) belgilab berilgan. Undagi axloqiy va huquqiy normalar keyinchalik shakllangan shariatga asos qilib olingan. Qur’onda insoniyatning etnik bo‘linishi, ijtimoiy tabaqalanishi, ayirmachilik, millatchilik inkor etiladi. Alloh nazdida barcha tengdir. Insonlar Alloh tomonidan millati, nasabi, boyligi, imtiyozi va hakozaga qarab emas, balki ularning qalbi va qilgan yaxshi yoki yomon amallariga qarab hukm qilinadilar. Diniy e’tiqodda mustahkam turish, yaxshilik, ezgulik, savob ishlar, mehr-shafqat, miskin va muhtojlarga yordam berish, insonparvarlikni ulug‘lash barcha ilohiy kitoblar kabi Qur’onning mazmuni-mohiyatini belgilaydi. Unda tekinxo‘rlik, birovlar haqini yeyish, boshqalar hisobiga yashash, poraxo‘rlik, ishyoqmaslik, jabr-zulm, o‘g‘rilik, qotillik, dil-ozorlik, fitnachilik, kibru havo qoralanadi. Barcha xalqlar bir ota-onaning avlodi ekani eslatiladi. Ulamolar Qur’on oyatlarini Allohning amrlari va nahyilar (ya’ni mo‘min bandalarga buyurganlari va qilmanglar deb qaytarganlari), va’da va va’idlari (ya’ni bandalarga dunyo va oxiratda savob amallari uchun yaxshilik berurman deya qilgan va’dalari-yu, dunyo hamda oxiratda gunoh ishlari uchun azoblayman deb qo‘rqitishlari), avval o‘tgan ummatlar, payg‘ambarlarning tarixlari, halol-harom narsalar, banda qilishi kerak bo‘lgan duolar kabi qismlarga bo‘ladilar. Qur’on kalom ilmining shakllanishi va rivojlanishida birinchi manba bo‘ldi. Abu Hanifa «al-Fiqh al-akbar», Abu Mansur Moturidiy «Kitob at-tavhid», Abu Hafs Nasafiy «Aqoid an-Nasafiy» asarida olg‘a surilgan islom ta’limotiga oid o‘z fikrlariga dalil sifatida Qur’on oyatlarini keltiradilar. Qur’on fiqhiy hukmlarni qabul qilishda asosiy va birinchi manba hisoblanadi. Undan keyin esa sunna, ijmo, qiyos turadi. Qur’onda kelgan hukm shariatda farz sifatida qabul qilinadi. Arab tili grammatikasi va adabiyotining rivojlanishida Qur’onning o‘rni beqiyos. Qur’on uslubi (qofiyalashtirilgan she’riy proza — saj’da yozilgan) keyingi arab adabiyotiga, umuman sharq adabiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Qur’on ilmlari rivojlanishi jarayonida aniq grammatik qoidalarga nisbatan paydo bo‘lgan ehtiyoj bu sohaning taraqqiy etishiga turtki bo‘ldi. Qur’on faqat arab tilida emas, balki islom tarqalgan mamlakatlar xalqlarining tillarida yaratilgan asarlarda ham o‘z aksini topdi. Xususan, Jaloliddin Rumiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi adabiyot namoyandalari asarlarida Qur’ondan olingan iqtibos, ibora, hikoyat, zarbulmasallarni uchratish mumkin. Qur’on musulmon xalqlar hayoti, tarixi, ilmi, adabiyoti, turmush tarzi, qonun-qoidalari, urf-odatlari va dunyoqarashlarida o‘zining salmoqli ta’siriga ega. Ulamolar Qur’onni tushunish uchun zarur bo‘lgan fanlar majmuasi — Qur’on ilmlaridan nosix va mansux (bekor qiluvchi va bekor qilingan oyatlar), asbob an-anzul (oyatlarning nozil bo‘lish sabablari), tafsir kabi sohalarni sanab o‘tganlar. Tafsir Payg‘ambar davridayoq yuzaga kelgan. Eng birinchi mufassir (tafsirchi) Muhammad (sav)ning o‘zi bo‘lib, u odamlarga Qur’on ma’nolarini bayon qilib berardi. Payg‘ambardan keyin Abu Bakr, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib mufassir bo‘lgan. Shuningdek, Abdulloh ibn Abbos (690-yilda vfot etgan), Abdulloh ibn Mas’ud (654-yil vafot etgan), Ubay ibn Ka’b (VII a.), Anas ibn Molik (712-yil vafot etgan) kabi sahobalar ham ilk mufassirlardan hisoblanadi. Tobein mufassirlardan Mujohid ibn Jabr Makkiy (723-yil vafot etgan), Ikrima Abu Abdulloh al-Barbariy (723-yil vafot etgan), Said ibn Jubayr (714-yil vafot etgan), Ato ibn Abi Raboh (734-yil vafot etgan) kabilarni zikr etish mumkin. Sahoba va tobeinlar davrida tafsir og‘zaki rivoyat va naql shaklida bo‘lib, kitob tarzida yozilmagan. Muhammad ibn Jarir Tabariy (923-yil vafot etgan), Abu Mansur Moturidiy (944-yil vafot etgan), Abul Barakot Abdulloh ibn Ahmad an-Nasafiy (1310-yil vafot etgan) kabi yirik mufassir ulamolar o‘zlarining tafsir kitob-larini yozdilar. Afsuski, islomda paydo bo‘lgan turli firqalar Qur’onga o‘z ta’limotlariga mos ravishda tafsirlar yoza boshladilar, zero tafsirchilik mufassirning dunyo-qarashi bilan bog‘liqdir. Ammo islomning sof ta’limotiga zid bo‘lgan tafsirlar vaqt o‘tishi bilan yo‘qolib, ularning nomi va mualliflari haqidagi xabarlar manbalarda saqlanib qolgan. Tarixda Qur’onning islom jamiyatidagi ulkan mavqedan turli firqalar o‘zlarining g‘arazli maqsadlarida foydalanish holatlari ko‘plab kuzatilgan. Ulamolar esa ularning bunday noto‘g‘ri talqinlariga qarshi doimiy ravishda o‘zlarining xolis fikrlari bilan kurashib kelganlar. Qur’onni g‘arazli talqinlardan xoli tutish bugungi kunda ham dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Qur’on XII asrdan Yevropa xalqlari tillariga, jumladan, lotin tiliga tarjima qilina boshlagan. Fransuz sharqshunosi Andre dyu Rie tomonidan qilingan fransuz tilidagi tarjimasi 1647-yil Parijda chop etildi. Shu tarjima asosida Pyotr I buyrug‘iga binoan Qur’on rus tiliga o‘girildi va 1716-yil Peterburgda chop etildi. Fransuzcha tarjima ko‘p tillardagi nashrlarga asos bo‘ldi. Qur’on XVIII a. boshlarida Yevropa xalqlari tillaridan, XIX a. o‘rtalaridan arabcha asl matndan rus tiliga tarjima qilingan. Arabchadan G.S.Sablukovning dastlabki ruscha tarjimasi Qozonda 3 marta (1878, 1894, 1907) nashr qilingan. Qur’onning rus tilidagi adekvatik-adabiy tarjimasi ilmiy izohlari bilan akademik I.Y.Krachkovskiy tomonidan amalga oshirilgan va uning vafotidan keyin (1963) nashr qilingan. Hozirgi kunga qadar Qur’onga 1700 xil tafsir yozilgan. Jumladan, Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning bir necha jilddan iborat «Tafsiri hilol» nomli asari (Toshkent, 1992-2005), Abdulaziz Mansurning «Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri» (Toshkent, 2004) o‘zbek tilida chop etilgan. Qur’on 1000 dan ortiq tilga tarjima qilingan. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan keyin Alouddin Mansurning «Qur’oni karim»ning o‘zbekcha izohli tarjimasi (Toshkent, 1991), Abdulaziz Mansurning «Qur’oni karim ma’nolarining tarjimasi» (Toshkent, 2001), Mutallib Usmon va boshqalarning «Qur’oni karim. Tarjima va ilmiy-tarixiy izohlar» (birinchi kitob, Toshkent, 2004) kitoblari chop etildi. Shuningdek, ko‘zi ojizlar uchun Qur’onning bo‘rtma harflar (brayl yozuvi)da alohida 8 jildli kitobi nashr qilindi (2004).
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:30:12
ROFE IBN LAYS QO‘ZG‘OLONI (806-810-yillar) – Movarounnahr va Xurosonda abbosiylar xalifaligiga qarshi ko‘tarilgan qo‘zg‘olon. Unga Nasr ibn Sayyorning nabirasi, buxorxudot Tug‘shodaning kuyovi Rofe bin Lays boshchilik qilgan. Qo‘zg‘olonga Xuroson va Movarounnahr noibi Ali ibn Isoning mahalliy xalqqa nisbatan zulmi sabab bo‘lgan. Unda mahalliy dehqonlar, kashovarzlar va kadivarlar, turk qabilalari (qarluqlar va boshqa) hamda ayrim arab zodagonlari faol qatnashgan. Qo‘zg‘olon 2 bosqichdan iborat bo‘lgan. Tabariyning yozishicha, qo‘zg‘olon boshlanishiga maishiy holatlar (nufuzli arab oqsuyaklari o‘rtasidagi o‘zaro kelishmovchilik va boshqa) bahona bo‘lgan. Qo‘zg‘olonning birinchi bosqichida o‘zi arab va Xuroson noibining mehtari bo‘lgan Rofe ibn Laysning harakatga yetakchilik qilishi uning qo‘zg‘olonchilar o‘rtasida nufuzi ortishiga olib kelgan. Janglarda Rofe ibn Lays guruhi Samarqand hokimi Sulaymon ibn Humayd (806)ni o‘ldirgach, qo‘zg‘olon avj olib ketgan va Samarqanddan tashqari Buxoro, Xorazm, Shosh, Xo‘jand, Ustrushona, Nasaf, Chag‘oniyon, Xuttalon, Balx va Toxaristonga keng yoyilgan. Buxorodagi qo‘zg‘olonga Rofe ibn Laysning ukasi Bashir ibn Lays, Ishtixondagi qo‘zg‘olonga esa Ujayf ibn Anbas boshchilik qilgan. Qo‘zg‘olon ko‘lamining tobora kengayib borishidan cho‘chigan xalifa Horun ar-Rashid 300 ming kishilik qo‘shinni Harsama ibn Ayyon boshchiligida Xurosonga jo‘natgan (807-yil oxiri). Harsama Marv va Amul orqali Buxoroga keladi va shiddatli janglardan so‘ng uni egallaydi (809). Bashir ibn Lays qo‘lga olinib, Tusda qiynab o‘ldirilgan. Keyinchalik Horun ar-Rashid o‘g‘li – Ma‘mun bilan birga qo‘zg‘olonchilarga qarshi qo‘shin tortib kelgan. Biroq Tusga yetib kelgach, xastalanib vafot etgan (809-yil mart). Xuroson noibi bo‘lib olgan Ma‘mun turli yo‘llar bilan qo‘zg‘olonni bostirishga intilgan. Rofe ibn Lays Samarqandda mustahkam o‘rnashib, unda mudofaa devorlari qurdirgan. U qarluqlar, qo‘qqiz o‘g‘uzlar va boshqa turk qabilalarridan ham yordam so‘ragan. Mam‘un mahalliy mulkdor Somonxudotning – Nuh, Ahmad, Yahyo va Ilyos ibn Asadga maktub yuborib, lashkarboshi Harsama ibn Ayyonning qo‘zg‘olonchilarga qarshi kurashida madad berishini so‘raydi. Bal‘amiyning aytishicha, Mam‘un Xuroson va Movarounnahr aholisini bir yil xiroj to‘lashdan butunlay ozod qilib, xiroj miqdorini ј qismga kamaytirgan. Ma‘munning akasi – xalifa Amin bilan hokimiyat uchun bo‘lgan kurashlarda mahalliy tabaqa zodagonlari Ma‘munni qo‘llab-quvvatlaydi. Lekin shu paytdan boshlab qo‘zg‘olon susayadi va uning ikkinchi bosqichi boshlanadi. Narshaxiyning yozishicha, Asad o‘g‘illarining da‘vatiga ko‘ra, Rofe ibn Lays dastlab Harsama bilan sulh tuzgan va ular o‘rtasida quda-andachilik vujudga kelgan. Samarqandda Rofe ibn Lays va uning tarafdorlari o‘z xohishlari bilan taslim bo‘lgach (809-yil oktabr), qo‘zg‘olondan arab va mahalliy zodagonlar chetlashgan. Yo‘lboshchilarsiz qolgan qo‘zg‘olon tez orada butunlay bostirilgan (810). Rofe ibn Laysning keyingi taqdiri haqida bir-birga zid turli fikrlar (yangi xalifaning saroyida xizmat qilishdan tortib to qatl qilinishigacha kabi) mavjud. Rofe ibn Lays qo‘zg‘oloni Movarounnahr va Xurosonda xalifalik hokimiyati inqirozining tezlashuvi hamda somoniylar sulolasi vakillari Nuh ibn Asadni Samarqand, Ahmad ibn Asadni Farg‘ona (Narshaxiyning yozishicha, Marv), Yahyo ibn Asadni Choch va Ustushona, Ilyos ibn Asadni Hirot amirlari bo‘lishi (817)ga imkon yaratdi. Tohiriylar sulolasining aoschisi Tohir ibn Husayn esa Xuroson amiri bo‘lgan (821).

RUKN – islomda eng muhim sanalgan 5 ta vazifa. Unga kalimai shahodat, namoz, zakot, ro‘za va haj ibodatlari kiradi. Rukn talablarini bajarish islomda har bir musulmon uchun farz hisoblanadi. Lekin ba‘zi istisno holatlarda bu majburiyat zimmadan soqit bo‘ladi. Masalan, boyligi shariat belgilagan ma‘lum miqdor (nisob)ga yetmagan kishi zakot bermaydi yoki imkoni bo‘lmagan musulmon uchun haj ibodatini amalga oshirish shart hisoblanmaydi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:30:20
SARHANGLIK – kichik lashkarboshi shu nom bilan yuritilgan.

SARXANG (forscha – qo‘shin boshlig‘i) – kichik lashkarboshi.

SARROJLIK – egar va jabdug‘ yasovchi ustaxona.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:30:29
SUNBOD HARAKATI — Shim.-Sharqiy va Markaziy Eronda Abbosiylar xalifaligiga qarshi xalq (asosan, dehqonlar) harakati (755-y.). Harakatni Nishopur atrofidagi Oxan qishlog‘idan bo‘lgan Sunbod ismli kishi boshqargan. Sunbod harakatining boshlanishiga asosiy sabab — abbosiylarning xalqdan xiroj yig‘ish va majburiy ishlatish (qasrlar qurish, kanallar qazish va b.)dan ozod qilish haqidagi va’dasini bajarmagani bo‘lgan. Xuroson va Movarounnahr noibi Abu Muslimning xalifa Mansur buyrug‘i bilan o‘ldirilishi Sunbod harakatiga bahona bo‘lgan. Bu harakat sunniy abbosiylarga qarshi qaratilgan bo‘lib, unda zardushtiylar, shialar va xurramiylar qatnashgan. Tabariyning yozishicha, harakat 2 oy davom etgan. Xalifa Mansur bu harakatni bostirish uchun 10 ming kishilik qo‘shin yuborgan. Bu qo‘shin Hamadon bilan Ray o‘rtasidagi cho‘lning chekkasida Sunbod qo‘shinini tor-mor keltirgan. Shu jangda Sunbod ham halok bo‘lgan. Sunbod harakati bilan bir vaqtning o‘zida Movarounnahrda ham abbosiylarga qarshi harakat boshlangan. Unchalik katta bo‘lmagan bu harakatga Abu Muslim tarafdori — Ishoq boshchilik qilgan.

TALAS JANGI — Talas (Taroz) daryosi bo‘yida arab va xitoy qo‘shinlari o‘rtasida yuz bergan hal qiluvchi jang (751). VIII asrning birinchi yarmida Tan imperiyasi Buyuk ipak yo‘lini egallash va bu yo‘ldagi davlatlarni o‘ziga bo‘ysundirish uchun bir necha bor urushlar qilgan. Movarounnahrdagi murakkab ichki ahvol (arablarga qarshi xalq qo‘zg‘olonlari), Farg‘ona hokimining Choch hokimiga qarshi kurashida Xitoydan yordam so‘ragani bu yurishlarga bahona bo‘lgan. Tan davlati 750-yil millati koreys bo‘lgan Gao Syanchji (Gav Shanchji) qo‘mondonligida katta qo‘shin jo‘natgan. Bu qo‘shin farg‘onaliklar bilan ittifoqlikda Chochni olib vayron qilgan, katta o‘lja (tuyalar, otlar, oltin, kumush)ni qo‘lga kiritgan. Choch hokimi qatl qilingan, uning o‘g‘li arablardan yordam so‘ragan. 751-yil iyul oyida arablarning Ziyod ibn Solih qo‘mondonligi ostidagi qo‘shini Gao Syanchjining xitoylar, farg‘onaliklar, qashqarliklar, kucharliklar hamda qarluqlardan iborat yirik qo‘shini (arab manbalariga ko‘ra 70 ming kishi) bilan Talas daryosi bo‘yida to‘qnashgan. Talas jangi 5 kun davom etgan. To‘qnashuv jarayonida Tan armiyasi tarkibidagi qarluqlar arablarga qarshi kurashdan bosh tortgan va xitoyliklarning ar’ergardiga zarba berganlar. Xitoy qo‘shini butunlay yakson qilingan. Gao Syanchji yordamchilari Li Siye va Duan Shoushilar bilan birga zo‘rg‘a qochib qutilgan. Ibn al-Asirning yozishicha, xitoyliklardan 50 ming kishi o‘ldirilib, taxminan 20 ming kishi asir olingan. Asirga tushgan Xitoy jangchilari orasidan tanlab olingan hunarmandlar Samarqandga keltirilgan. Ular Samarqandda qog‘oz ishlab chiqarish sanoatini yanada rivojlanishiga munosib hissa qo‘shganlar. Xitoylik hunarmandlar hatto Mesopotamiya shaharlariga ham keltirilgan. Talas jangi O‘rta Osiyo xalqlari tarixida o‘ta muhim rol o‘ynaydi. U Tan imperiyasining O‘rta Osiyo hududini egallash yo‘lidagi tajovuzkorona siyosatiga uzil-kesil chek qo‘ygan. Ammo bu G‘arb bilan Sharq o‘rtasidagi savdo aloqalarini butunlay uzilishiga olib kelmagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:30:37
TAVHID (arabcha — yakkaxudolik) – umumiy ma‘noda – yakkaxudolik haqidagi ta‘limot. Shar‘iy istilohda esa, tavhid – islomda Allohga shirk keltirishning turli ko‘rinishlaridan voz kechish va Allohning birligiga e‘tiqod qilish. Tavhid islomda (sunniylikda ham, shialikda ham) rasman e‘tirof etilgan aqidalarning birinchisi, mohiyatan, asosiy va markaziy aqida. Mazmunan shunday tasavvurni ifoda etgani uchun Qur‘onning 112 — “Ixlos” surasi ham ba‘zan tavhid deb yuritiladi.

UMAVIYLAR (661-750-yillar) – Yaqin va O‘rta Sharq, Movarounnahrda hukmronlik qilgan arab xalifalari sulolasi, arablarning Makkadagi quraysh qabilasining umayya urug‘idan kelib chiqishgan. Asoschisi – Muoviya I, Ummaviylar davrida arablar g‘arbda Shimoliy Afrika, Pireney yarim orolining katta qismi, sharqda Tabariston, Jurjon, Movarounnahr, Sind va boshqa hududlarni bosib olishgan. Muoviya I (661-680) va Abdumalik davrida (685-705) davlatning harbiy, siyosiy, iqtisodiy qudratini oshiruvchi bir qancha ma‘muriy va harbiy islohotlar o‘tkazilgan. Xususan, xalifa lavozimi nasliy bo‘lib qolgan, davlat xazinasi va davlat arxivi tashkil etilgan, arab tili davlat tili deb e‘lon qilingan, yangi (oltin, kumush va mis) pul chiqarilgan, harbiy-dengiz floti tashkil etilgan. Ummaviylar poytaxtni Damashq shahriga ko‘chirganlar, shu tufayli bu xalifalikni Damashq xalifaligi deb ham atashadi. Ummaviylar davrida ko‘plab qo‘zg‘olonlar (736-737-yillarda O‘rta Osiyoda Xoris ibn Surayj, 731-740-yillarda Marokashdagi barbarlar qo‘zg‘oloni, 742-yil Mag‘ribda xorijiylar qo‘zg‘oloni va boshqalar) bo‘lgan. 747-750-yillardagi Abu Muslim qo‘zg‘oloni natijasida xalifa Marvon II taxtdan tushgan, hokimiyat abbosiylar qo‘liga o‘tgan. Ummaviy hukmdorlar: Muoviya I (661-680-yillar), Yazid I (680-683-yillar), Muoviya II (683-684), Marvon I (684-685-yillar), Abdulmalik (685-705), Valid (705-715-yillar), Sulaymon (715-717), Umar (717-720), Yazid II (720-724), Hishom (724-743), Valid II (743-744), Yazid III (744), Ibrohim (744), Marvon II (744-750).
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:30:46
USHR, ASHUR, ASHAR (arabcha) – idora ishlari uchun daromadning o‘ndan biri hisobidan olinadigan soliq turi. Musulmon mamlakatlarida natura shaklida (ba‘zan pul bilan) undirilgan. Ushr solig‘i har yili dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik mahsulotlari va boshqalardan olingan. Dastlabki davrlarda sayyidlar, yirik musulmon ulamolari, shuningdek, ayrim amirlar hamda “islom lashkariga o‘z ixtiyori bilan taslim bo‘lgan” hududlar aholisidan undirilgan. Ushr olingan yer-suv “mulki ushuriya” deb atalgan. Turli davrlarda ushr shakli mahalliy shart-sharoitga ko‘ra o‘zgargan. Ushr miqdori ba‘zan dehqon daromadining 10 % dan yarimigacha qismini tashkil etgan.

XALIFA (arabcha – o‘rinbosar, noib) – musulmon jamoasi va musulmon davlatining diniy hamda dunyoviy boshlig‘i. Xalifa Muhammad payg‘ambar (sav) ning o‘rinbosari, Ummaviylar davridan boshlab esa Allohning yerdagi noibi hisoblangan. Muhammad (sav) dan keyingi to‘rt Xalifa (Abu Bakr Siddiq, Umar, Usmon, Ali)ni xulofai roshidin, ya‘ni to‘g‘ri yo‘ldan boruvchi xalifalar deb atashgan. Abbosiylar, fotimiylar sulolasidan bo‘lgan hukmdorlar xalifa nomi bilan atalgan. XIII asrdan keyin ayrim musulmon mamlakatlarining hukmdorlari o‘zini diniy boshliq ham da‘vo qilib, xalifa nomiga ega bo‘lishgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:30:55
XALIFALIK — VII-VIII asrlarda arab istilolari natijasida Arabiston yarim oroli, Yaqin va O‘rta Sharq, Shimoliy Afrika, Ispaniya, O‘rta Osiyo va Kavkazortini o‘z ichiga olgan davlat. Ibn Xaldunning yozishicha, “johiliya arablari” faqat diniy sifatdagi (payg‘ambarlik, valiylik, kohinlik va h.k.) hokimiyatni tan olganlar. Shuning uchun ham hijratdan so‘ng (622-y.) Madinada barpo bo‘lgan va 630-632-yillarda butun Arabiston yarim orolini o‘z ichiga olgan tuzum islom diniga asoslangan, teokratik davlat shaklini olgan. Bu davlatning boshlig‘i — rasululloh — Allohning elchisi, ammo u abadiy emasligi payg‘ambarning o‘zi tomonidan qayta-qayta ta’kidlab kelingan. Bu davlatni kelajakda boshqaradiganlar siyosiy usullardan foydalanishlari muqarrar edi, zero Muhammad (sav) — payg‘ambarlarning oxirgisi (xotam ul-anbiyo). Birinchi bo‘lib bu haqiqat Payg‘ambar (sav) tomonidan anglandi. “Xalifalik mendan keyin ummatlarim ichida o‘ttiz yil, so‘ngra amirlik (podsholik)dir”, degan mazmundagi hadis aynan shu fikrni isbotlaydi. Darhaqiqat, Allohning nomidan (vahiy orqali) ummatini boshqargan Muhammad payg‘ambar vafotidan so‘ngra rahbarlikka ilohiy rahnamolik sifatiga ega bo‘lmagan va bunga da’vo ham qilmagan xalifalar kelgan. Sahobalar bundan keyin dunyoviy ishlarni oddiy inson hukmdor — amir boshqarishini tushunganlar. Makkalik va madinalik sahobalar — muhojirlar va ansorlar o‘rtasidagi bahs faqatgina ularning qaysi biri ana shu lavozimga saylanishi haqida borar edi. Abu Bakr Siddiqning Xalifatu Rasululloh — Alloh elchisining o‘rinbosari bo‘lib saylanishi shundan dalolatdir. Aynan shu davrda hokimiyat vazifalarining (sud, moliya va h.k.) bo‘linishi va ularning, asosan, muhojirlar o‘rtasida taqsimlanishi yuz bergan. Bu jarayon, ya’ni davlat boshqaruv tizimi diniylik qiyofasini yo‘qotib, dunyoviy tus olishi 4 xalifa — Abu Bakr Siddiq (632-634), Umar ibn Xattob (634-644), Usmon ibn Affon (644-656) va Ali ibn Abu Tolib (656-661) davrida uzil-kesil amalga oshgan. Ular “al-Xulafo ar-roshidun” (to‘g‘ri yo‘ldan boruvchi xalifalar) degan nom oldilar. Ali ibn Abu Tolib vafotidan so‘ng davlatni boshqargan Ummaviy xalifalar (661-750) arab tarixiy adabiyotida “diniy tarbiyadan umuman yiroq” shaxslar sifatida tavsiflanadilar. Xalifalar rasman diniy va dunyoviy yagonalikni mujassam etgan bo‘lsalarda, lekin amalda jamiyatning diniy hayotiga ta’sir ko‘rsatmasdilar. Diniy arboblar (muhaddislar, qorilar, mufassirlar, faqihlar) qatlami vujudga kelganki, endi diniy masalalar bo‘yicha jamoatchilik fikrini xalifalar emas, balki aynan o‘sha arboblar shakllantiradigan bo‘lganlar.

XIROJ, XARAJ (arabcha) – Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida jumladan, O‘rta Osiyoda davlat tomonidan hosilning 1\3 qismi hajmida undirilgan yer solig‘i. Sosoniylar davlatida Qavad I va uning o‘g‘li Xusrav I Anushirvon o‘tkazgan soliq islohoti natijasida joriy qilingan yer solig‘i (xarag). Xiroj ilk xalifalik hududida “jizya” atamasining sinonimi sifatida qo‘llanilib, musulmon bo‘lmagan aholi bilan bir qatorda yer, suvga ega bo‘lgan musulmonlardan ham undirilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:31:05
ZAKOT – (arabcha – tozalanish, sadaqa berish) – mol-mulk va daromaddan beriladigan sadaqa, xayr-ehson. Islomning 5 asosiy talablaridan biri. Shariatga muvofiq, muayyan boylikka ega bo‘lgan katta yoshdagi musulmon zakot beradi. Zakot beruvchi kishining mablag‘i o‘zi va qaramog‘idagilarning zaruriy ehtiyojlaridan ortiqcha bo‘lishi lozim. Bu mablag‘ga kishining jamg‘armasi, do‘konda sotiladigan narsalari, sotaman deb olib qo‘ygan narsalari, birovga bergan qarzi kiradi. Qur‘oni karimning ayrim suralarida zakot namoz bilan yonma-yon zikr etilgan. U yilda bir marta berilishi shart bo‘lgan xayr-ehson (sadaqa) qatoriga kiradi va ayni vaqtda ibodat hisoblanadi. Zakot miqdori mablag‘larning 1/40 ulushi (2,5 %)ga teng. Zakotni zakot berolmaydigan musulmonlar olishga haqli. Zakot avval qarindoshlar orasidagi muhtojlarga, bunday qarindoshlar bo‘lmasa, kambag‘al, qarzdor, musofirlarga beriladi. Dehqonlar va chorvadorlardan olinadigan zakot miqdori bir oz boshqacharoq belgilangan. Zakotning asl hikmati faqir va muhtojlarning hojatini chiqarmoqdir.

SHARIK QO‘ZG‘OLONI (751-yil) — Buxoroda Abbosiylar xalifaligiga qarshi ko‘tarilgan qo‘zg‘olon. Unga Sharik ibn Shayx al-Mahriy boshchilik qilgan. Qo‘zg‘olonga Ummaviylar o‘rniga 750-yilda hokimiyat tepasiga kelgan abbosiylarning xalifalik hududidagi arab bo‘lmagan xalqlarga nisbatan siyosatida o‘zgarishlar qilmaganligi; qonuniy hokimiyat Ali avlodlari qo‘liga topshirilishi lozim, degan shialarning fikrlari sabab bo‘lgan. Unda Buxorodagi sug‘diylar va arab aholisi qatnashgan. Biroq qo‘zg‘olonda mahalliy zodagonlar, savdogarlar, kashovarzlar deyarli ishtirok etmagan. Narshaxiyning yozishicha, qo‘zg‘olon rahbari Sharik arab harbiylaridan bo‘lib, u Buxoroda yashagan. Uning atrofida juda ko‘p kishi yig‘ilgan. Buxoro amiri Abduljabbor ibn Shuayb, Xorazm amiri Abdulmalik ibn Xarsama, Barzam (hozirgi Karki) amiri Muhammad ibn Husayn va boshqalar Sharikka bay’at qilib, uni qo‘llab-quvvatlashgan. Tabariyning fikricha, Sharik tarafdorlari 30 ming kishidan ortiq bo‘lgan. Xuroson voliysi Abu Muslim Ziyod ibn Solih boshchiligidagi 10 ming kishilik lashkarni qo‘zg‘olonni bostirish uchun Buxoroga jo‘natgan. Buxoro shahri darvozalari oldida 37 kun uzluksiz jang bo‘lib, unda buxoroliklar doim g‘alaba qozonib turgan. Buxorxudot Qutayba ibn Tag‘shoda 10 ming odam bilan kelib, Ziyod ibn Solih bilan ittifoqlikda Sharik qo‘shiniga qarshi urushga kirishi qo‘zg‘olon mag‘lubiyatga uchrashiga sabab bo‘lgan. Sharik lashkari katta qiyinchilikda qolgan. Qo‘shin o‘rtasida ochlik boshlangan. Shunday bo‘lishiga qaramasdan, qo‘zg‘olonchilar Ziyod va Tag‘shodaning birlashgan qo‘shinini Buxoro shahridan bir farsang uzoqlikda bo‘lgan jangda mag‘lubiyatga uchratishgan. Navkand (Navkanda) qishlog‘ida bo‘lgan ikkinchi jang (751-y. yozi)da esa qo‘zg‘olonchilar mag‘lubiyatga uchrashgan. Sharik ibn Shayx ham jang paytida otdan yiqilgan va o‘ldirilgan. Buxoro amiri Abduljabbor bu mag‘lubiyatga qaramay, shaharni arablarga topshirishdan bosh tortgan. Arab lashkarboshisi Ziyod ibn Solih Buxoroga kelib, uch kecha-kunduz davomida shaharga o‘t qo‘ydirgan. Shahar ichida ham arab qo‘shini buxoroliklarning qattiq qarshiligiga uchragan. Narshaxiyning yozishicha, Ziyodning buyrug‘i bilan shahar aholisidan kimni tutsalar, ularni dorga osganlar va nihoyat shaharni olganlar. Sharikning o‘g‘li va harbiy qo‘mondonlari ham o‘ldirilgan. So‘ngra Ziyod ibn Solih Samarqandga kelib, bu yerdagi qo‘zg‘olonni ham bostirgach, Xurosonga qaytgan. Sharik qo‘zg‘oloni keyinchalik Movarounnahr va Xurosonda arablarga qarshi ko‘tarilgan Muqanna qo‘zg‘oloni oldidan o‘ziga xos tayyorgarlik vazifasini o‘tagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:31:12
SHAVVAL – Abu Muslim qullar uchun maxsus joy tashkil ettirgan qishloq.

CHORYORLAR (forscha — to‘rt do‘st) — Muhammad (sav) vafotidan keyin arab xalifaligida hokimiyat tepasida turgan dastlabki 4 xalifa (Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali). Ularni choryorlar deb atash Eron, Afg‘oniston va O‘rta Osiyodagi oddiy dindorlar orasida rasm bo‘lgan. Choryorlar arab tilidagi diniy manbalarda “xulafo ar-roshidin” (“to‘g‘ri yo‘ldan borgan xalifalar”) nomi bilan tilga olinadi. Choryorlar xalifalikni boshqarish va kengaytirish, qo‘shni yerlarni fath etib islom bayrog‘i ostida birlashtirishga rahnamolik qilgan hukmdorlardir. Islomda choryorlar “payg‘ambar noiblari” hisoblanadilar. Islom an’anasida choryorlar hukmronlik davri islomning oltin asri deb yuritiladi. Bu davr 30 yil davom etgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:31:31
GEOGRAFIK NOMLAR

ARAB XALIFALIGI (632-1258-yillar) – Arabiston yarimoroli, Yaqin va O‘rta Sharq, Shimoliy Afrika, Ispaniya, O‘rta Osiyo va Kavkazortini o‘z ichiga olgan saltanat. VII-VIII asrlarda tashkil topgan. Arab xalifaligi asoschisi payg‘ambar Muhammad (sav) ning eng yaqin safdoshi xalifa Abu Bakrdir. Arablar yuqorida zikr etilgan mamlakatlarni 633-715-yillar orasida bosib olganlar. Bu mamlakatlar, asosan, “Xulafo ar-roshidin” (“To‘g‘ri yo‘ldan boruvchi xalifalar”) va Ummaviylar zamonida fath etildi. Lekin abbosiylar bu ulkan hududni butun saqlab qololmadilar. Ichki ixtiloflar ta‘siri ostida Arab xalifaligi VIII asrning oxirlaridan boshlab mayda-mayda qismlarga parchalanib keta boshladi; 788-yil Mag‘ribning g‘arbiy qismida (hozirgi Marokash) ibrisiylar (788-985), uning sharqiy qismida (hozirgi Tunis) ag‘labiylar (800-909) hukmronligi o‘rnatildi. Xuroson va Movarounnahrda esa IX asrning 20-yillaridan boshlab mahalliy sulolalar: tohiriylar (821-873), iylar (867-903-yillar) va somoniylar (875-999) bosh ko‘tarib chiqdilar. Ular Arab xalifaligiga nomigagina tobe bo‘lib, aslida mustaqil hukmdor edilar. Arab xalifaligi 1258-yil mo‘g‘ullar tarafidan tugatildi.

NARSHAX, Narjaq — Buxoro viloyati Vobkent tumanidagi qadimiy qishloq. Ilk o‘rta asrlarda Narshaxda katta hisor (qo‘rg‘on) bo‘lgan. Muqanna qo‘zg‘olonining markazlaridan biri shu qishloqda joylashgan. 776 yili aprelda Muqanna tarafdorlari bilan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz lashkari o‘rtasida Narshaxda katta jang bo‘ladi. Xalifa Mahdiyning vaziri Jabroil ibn Yahyo arablarga yordamga kelib, Narshaxni qamal qiladi. To‘rt oylik janglarda Hoshim Ahmad boshchiligidagi Muqanna tarafdorlari bo‘lgan oq kiyimliklar g‘alaba qozonishgan. Biroq arablar hiyla yo‘li bilan Narshaxni egallab, qo‘zg‘olon rahbarlarini xoinlarcha o‘ldirishadi. Bu paytda Narshaxning hokimi bo‘lgan ayol kishi (erining nomi Sharaf bo‘lib, u Abu Muslimning lashkarboshisi bo‘lgan)ni ham Jabroil o‘ldirtirgan. Narshaxdan mashhur tarixchi olim Narshaxiy chiqqan. Narshax haqida Abu Sa’d as-Sam’oniyning “Kitob al-ansob” asarida ham muhim ma’lumotlar mavjud (XII a.). Hozir Narshax Narchoqtepa nomi bilan mashhur.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:31:40
NUMIJKAT — qadimda Buxoroga yaqin, lekin undan alohida bir shahar bo‘lib, so‘ng bu ikki shahar bir-biriga qo‘shilib ketgan. Shuning uchun Buxoro goho “Numijkat” deb ham atalgan.

TAROZ, TALAS — Qozog‘iston Respublikasi Jambul viloyatidagi qadimiy shahar, viloyatning ma’muriy markazi. Olmaotadan 545 km g‘arbda, Talas daryosini temir yo‘l kesib o‘tgan joyda. Aholisi arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, Taroz taxminan V asrda vujudga kelgan. Dastlab, vizantiyalik elchi Zemarx tomonidan 568-y. qayd etilgan. Shahar arab, fors manbalarida Talas, Taroz, Yangi nomlari bilan tilga olingan (VIII-XVIII asrlar). Qadimda Taroz Talas daryosi yoqasida joylashgan. U qal’a, shahriston va raboddan iborat bo‘lgan. VII asrda Taroz muhim savdo markazi. 751-y. Taroz yaqinida Talas jangi bo‘lib o‘tgan. IX a. oxiridan Somoniylar, X a. oxiridan Qoraxoniylar davlati tarkibida. XII a. oxiridan boshlab Qoraxitoylar va mo‘g‘ullar istilosidan ancha shikastlangan Taroz tanazzulga uchray boshlagan. XVI a. boshida shaharda hayot barham topgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:31:56
ISFIJOB – O‘rta asrdagi Isfijob hokimligining markaziy shahri. Aris daryosi vodiysi (Qozog‘iston) da joylashgan. Ko‘pgina tadqiqotchilar uni Chimkentdan 12 km sharqda, Sayram stansiyasining o‘nida bo‘lgan deb hisoblaydilar. Shaharning qachon vujudga kelgani noma‘lum. Sharq geograflarining ma‘lumotlariga qaraganda, maydoni Binkardan 3 marta kichik bo‘lib, Isfizjobning arki X asrdayoq vayrona holatda bo‘lgan; faqat shahriston va rabod saqlangan. Rabod devorining aylanma uzunligi 1 farsax (oltinchi 7 km) ni tashkil qilgan. Shahristonning 4 darvozasi: Nujkat, Farxon, Shakron va Buxoro bo‘lgan. Unda saroy, qamoqxona, jome masjidi va bozorlar joylashgan. 714-yilda Qutayba Choch va Turk xoqonligi kuchlarini ajratib, ittifoqdoshlarning birlashuviga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida Isfijobga yurish qilgan. 840-yilda Isfijob viloyati somoniylardan Nuh ibn Asad qo‘l ostiga o‘tgan. Viloyatni ko‘chmanchilar hujumidan muhofaza etish maqsadida Nuh ibn Asad Isfijob atrofini devor bilan o‘rattirgan. Isfijob Buyuk Ipak yo‘li ustida bo‘lib, bu yerda bo‘z, qurol, metal, qul savdosi olib borilgan. 1700 ga yaqin mustahkam qo‘rg‘on (rabot) i bo‘lgan. X asr oxirlarida qoraxoniylarga, XIII asr boshida Muhammad Xorazmshohga, 1219-yildan mog‘ullarga bo‘ysungan; shaharning yangi nomi – Sayram dastlab shu davrdan (1221) tilga olinadi.

MOVAROUNNAHR (arabcha-daryoning narigi tomoni) — o‘rta asrlarda islom mamlakatlarida keng tarqalgan geografik atama. Uning xuddi shu ma’noni anglatgan fors tilidagi “Varorud” va “Varojayxun” shakllari ham mavjud bo‘lib, ularning barchasi avval (XI asrgacha) Xuroson viloyatining davomi sifatida, XI asr boshdan e’tiboran esa Turkiston, ya’ni Qoraxoniylar davlati va undan keyingi turkiy davlatlar tarkibidagi ma’muriy birlik sifatida tushinilgan. XI asrda Yevropa tarixshunosligida mazkur arab atamasining lotincha tarjimasi bo‘lmish yangi “Transoksiana” yoki “Transoksaniya” atamalari muomalaga kiritilgan. Hozirgi zamon tarixiy-geografik ilmiy adabiyotda Movarounnahr deganda, asosan, Turkmanistondan tashqari bo‘lgan O‘rta Osiyo hududlari, ya’ni, O‘zbekiston, Tojikiston, Qirg‘iziston va Qozog‘istonning janubiy qismi tushiniladi. Movarounnahr atamasi ilk bor payg‘ambarimiz Muhammad (sav) haqidagi hadislarda tilga olingan. Movoraunnahr atamasi o‘rta asr manbalarida turlicha talqin qilinib, geografik hudud sifatida avval Turon, Turk xoqonligi yoki Turkiston mamlakati (VII asrgacha), keyin Xuroson (VII-X asrlarda) undan ham keyin Turkiston (XII asrdan boshlab), ma’lum vaqt esa Xorazm (XII asrning oxiri-XIII asrning bosh) tarkibiga kiritilgan. Demak, bu atama faqat geografik ma’noga ega bo‘lib, har xil davrlarda turli davlatlar — Turk xoqonligi, Arab xalifaligi, shuningdek, Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar va boshqa davlatlarning tarkibiga ma’muriy birlik sifatida kirgan. Bu atama haqida turli manbalarda keltirilgan ma’lumotlarning yig‘indisi ham hududiy jihatdan “O‘rta Osiyo” atamasini anglatadigan Turkiston tabiiy-geografik o‘lkasining barcha yerlarini qamrab olmaydi. Chunki, mazkur mintaqa tarkibiga kirgan Shimoliy Xuroson (Turkmaniston), Yettisuv (Qozog‘iston) va Janubiy Toxariston (Afg‘oniston) yerlari hech qanday manbalarda Movarounnahr tarkibiga kiritilmagan. Shuning uchun, Movarounnahr atamasining o‘rta asrlarda ishlatilgan eng keng ma’nodagi tushunchasi tarkibiga shartli ravishda faqat Amudaryo va Sirdaryo oraliqida joylashgan yerlarni kiritish mumkin.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:32:06
POYKEND, Poykand — qadimgi karvon yo‘li ustida qad ko‘targan shahar xarobasi (miloddan avvalgi IV-III-milodiy XI asrlar). Buxorodan 44 km janubiy-g‘arbda, Jondor va Qorako‘l tumanlari tutashgan hududda joylashgan. o‘rta asr yozma manbalarida shahar Boykand, Xitoy solnomalarida esa Bi nomlari bilan tilga olinadi. Uning nomlari “Quyi shahar” ma’nosini anglatadi. Arablar uni “Madinat ut-tujjor”, ya’ni “savdogarlar shahri”, ba’zan esa, qal’asining mustahkamligi tufayli “jez shahar” deb yuritar edi. Poykend tashqi devorlarining nihoyatda mustahkamligidan shahar ilk o‘rta asrlarda “Shahristoni Rhin’, ya’ni “Jezdan qurilgan shahriston” (Jez shahar) nomi bilan shuhrat topgan. Poykend o‘tmishda 4 qism: 1) darvozali ark (maydoni 1 ga); 2) darvozali ichki shahriston (maydoni 11 ga); 3) darvozali tashqi shahriston (maydoni 6 ga); 4) sharq, g‘arb hamda janubiy tomonlarida qad ko‘targan (maydoni 100 ga dan oshiqroq) ulkan rabodlardan iborat bo‘lgan. Arkda qadimgi ibodatxona, podshoh saroyi, IX-X asrlarda qad ko‘targan koshinkor mehrobli jome masjidi, ichki va tashqi shahristonlarda savdogar va hunarmandlarning turar joy, mahalla-ko‘ylari, ichki bozor, ustaxona, nonvoyxona va dorixonalar kabi bino va inshoat korxonalar joylashgan. Shaharning rabod qismida esa 50 dan ortiq naus (ostodonlar xilxonasi)lardan iborat otashparastlarning qabristoni (nekropol), tashqi bozor va bir necha (Narshaxiyning ko‘rsatishicha, mingdan ortiq) rabotlar, ya’ni karvonsaroylar qad ko‘targan. Manbalarda qayd etilishicha, islomiyat davrida ham Poykend nauslari ochiq bo‘lgan. Otashparastlar o‘z marhumlari ustuxonlarini xatto, Buxoro shahardan Poykend nauslariga eltib dafn etganlar. Ayrim ma’lumotlarning guvohlik berishicha, Poykend qadimgi Buxoro hukmdorlarining qarorgohi bo‘lgan. Har bir podsho o‘zi uchun bu shaharda o‘rdugoh barpo etgan. Eftaliylar davlati hukmronligi davrida (V asrning ikkinchi yarmi va VI asr boshlari) u poytaxtga aylantirilgan. Narshaxiyning yozishicha, shahar aholisining aksariyati savdogar bo‘lib, ular Xitoy va dyengiz bo‘yi mamlakatlari bilan savdo qilganlar va juda davlatmand bo‘lgan. Shu boisdan arab geograflari Ibn Hurdodbeh va Ibn al-Faqihlar Poykendni “Madina at-tujjor”, ya’ni “Savdogarlar shahri” nomi bilan ta’rif etadilar. Poykend o‘z tarixi jarayonida Buxoro vohasining nafaqat yirik savdo markazlaridan biri sifatida, balki tutgan geografik o‘rni jihatidan g‘arbiy Sug‘dning siyosiy hayotida strategik tomondan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Vohaning janubiy-g‘arbiy chegarasida harbiy istehkom sifatida bino qilingan Poykend ilk o‘rta asrlarda Buxoro viloyatining atrofi yagona mudofaa inshoati — Kanpir devor bilan o‘rab olingunga qadar u janubiy-g‘arb, dasht hududlaridan muttasil sodir bo‘ladigan ko‘chmanchi qabilalarning chopqunlarini qaytarish va tashqi dushman hujumlarining yo‘lini to‘sib, ularga dastlabki zarbalarni berishda mustahkam harbiy qarorgoh vazifasini o‘tagan. Uning mudofaa inshoatlari nihoyatda mustahkam qurilgan bo‘lib, zamonasining har qanday qamaliga bardosh bera olgan. Poykend arki, ichki va tashqi shahristonlarining har biri alohida qalin (3,5-5 m) va baland devorlar halqasi bilan o‘ralgan. Devor bo‘ylab har 60 m masofada va tashqi burchaklarda baland (11,5-12,5 m ) 2 qavatli burjlar o‘rnatilib, darvoza atrofi mudofaa inshoatlari (labirint) bilan mustahkamlangan. Shahar devorlari va burjlari har 1,6 m oralig‘i bo‘ylab shaxmat uslubida 3 qator nishon tuynuklari (tirkash) o‘rnatilgan. 674-yilda Poykend Arab xalifaligi lashkarboshi Ubaydulloh ibn Ziyod tomonidan fath etiladi. 707-yilda esa Poykend xalifalikning Xuroson voliysi Qutayba ibn Muslim tomonidan qamal qilinadi. Poykendliklar qattiq turib arablarga qarshilik ko‘rsatadilar. Qamal 50 kun davom etadi. Kuch bilan Poykendni qo‘lga kirita olmagan arablar shahar devori ostidan lahim (tunnel) qazib ichkariga bostirib kiradilar. Poykend arablar qo‘liga o‘tadi. Poykendliklar kattagina boj to‘lab Qutayba bilan sulh tuzadilar. Biroq shaharliklarning qo‘zg‘oloni oqibatida Poykend qayta egallanib, vayron etiladi. Juda katta miqdorda oltin va kumushdan yasalgan but va jomlar bilan bir qatorda ko‘plab qurol-yarog‘ hamda harbiy anjomlar o‘lja tarzida olinadi. Qutayba askarlari bu qurol-aslahalarning bir qismi bilan qurollanib oladilar. Tabariyning yozishicha, shaharning boyligidan arablar hayratga tushganlar. Hatto, eritilgan oltin-kumush anjomlar va butlarning toshu qolipidan 150 ming misqol miqdorda yombi ajratib olingan. IX asrning oxirgi choragi va X asr mobaynida Poykend va uning dehqonchilik vohasi ravnaq topadi. Ichki va tashqi savdo munosabatlari kengayib kulollik, shishasozlik, koshinkorlik, misgarlik va binokorlik taraqqiy etadi. Ilm-fan, ayniqsa, fiqhshunoslik rivojlanib, bir guruh Poykendlik fiqhshunos olimlar yetishib chiqadi. Ammo somoniylar hukmronligi barham topgach, XI asrda Poykendning sug‘orish tarmoqlari suvsizlikdan qurib qoladi. oqibatda shahar bo‘shab, xarobaga aylanadi. XII asrning I-choragida Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon hukmronligi davrida Poykend qayta tiklanib va uning atrofi qayta obodonlashtiriladi. Shahar aholisi yana gavjumlashib, ko‘rkam turar joylar, podshoh uchun esa muhtasham saroy quriladi. Poykendning suv ta’minotini yaxshilash maqsadida Qorako‘l daryosidan uz. 1 farsaxli kanal qazib chiqarish uchun harakat qilinadi. Biroq, kanal qazilib tugatilmay qoladi. Poykend suvsizlikdan XII-asrning ikkinchi yarmida butunlay qurib yana vayronaga aylanadi. Arxeologik topilmalarning guvohlik berishicha, Poykendda hayot mil.avv. IV asrdan to milodiy XI asrgacha, ya’ni 1500 yil davomida kechgani ma’lum bo‘ldi. Arkda qadimgi ibodatxona, jome masjid va podshoh saroyi xarobalari, ichki shahristonda dorixona (VIII asr), bir qancha ulkan tandirlar o‘rnatilgan shahar nonvoyxonasi, tashqi shahristonda kulollik, shishasozlik kabi hunarmandlarning mahalla-ko‘ylari, 4 tomoni supali markazida sandali bor yotoqxona, oshxona, omborxona va tashnobli tahoratxonali mo‘jazgina bir qavatli hovli-joylarning xarobalari qazib ochildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:32:17
SOM – Kesh yaqinida tog‘ tepasiga bino qilingan qal‘a. “Oq kiyimlilar” qo‘zg‘olonining rahbari Muqanna bu qal‘ani o‘z qarorgohiga aylantiradi.

XUROSON (forscha – kun chiqish, sharq) – Eronning shimoli-sharqiy qismidagi tarixiy viloyat. Parfiya podsholigining markazi (mil.avv. 250-yil – milodiy 224-yil). Xuroson nomi sosoniylar davridan ma‘lum. Xuroson III asrdan XVIII asr o‘rtalarigacha hozirgi Eronning shimoli-sharqiy qismi, Marv vohasi, hozirgi Turkmanistonning janubiy qismi va Afg‘onistonning shimoliy va shimoli-g‘arbini o‘z ichiga olgan. Mashhad, Nishopur, Marv, Balx, Hirot, Tus, Saraxs, Obivard, Niso, Sabzavor Xurosonning muhim shaharlari bo‘lgan. VII asr o‘rtalarida uni arablar egallagan. Arab xalifaligi tanazzulga uchragach, Xuroson Tohiriylar, Somoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Hulokuiylar, Kurtlar davlati tarkibiga kirgan (IX-XIV asrlar). VIII asrdan XIII asrning 20-yillarigacha Xuroson Yaqin va O‘rta Sharqda iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan o‘lkalardan biri bo‘lgan. U qo‘shni davlatlarga qishloq xo‘jalik mahsulotlari, mevalar, ipak, jun, mo‘yna chiqargan. Shuningdek, Xurosonda kumush, qo‘rg‘oshin, mis va temir rudalari, oltin, oltingugurt, to‘tiyo, margimush, marmar, malaxit va boshqalar qazib chiqarilgan, to‘qimachilik avj olgan. 1220-yil va 1223-yillarda Xurosonga mo‘g‘ullar, hujum qilib, vayron etgan; aholisining ko‘pchiligi qirib tashlangan. Shundan keyin Xuroson avvalgi mavqega chiqa olmagan. XIV asr oxirida Amir Temur Xurosonni o‘z davlatiga qo‘shib olgan, keyinchalik Shayboniylar, 1510-1736-yillar Safaviylar davlatlariga tobe bo‘lgan. Keyinchalik Xurosonning bir qismi (Hirot viloyati va Balx) Afg‘onistonga, bir qismi Eronga qo‘shilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:32:37
TARIXIY SANALAR

570-632-YILLAR – Muhammad binni Abdulloh (s.a.v.)ning yashagan yillari.

622-YIL 16-IYUL – Muhammad (s.a.v.)Makkadan Madinaga hijrat qilishga majbur bo‘lishlari, musulmon Sharqida qabul qilingan hijriy yil hisobi boshlanishiga zamin yaratadi. Islom bayrog‘i ostida Makka shahrida boshlangan tavhidlik dini targ‘iboti Madinaga ko‘chadi va Madina shahri kurashning markaziga aylanadi.

630-YIL — Muhammad (s.a.v.) arablarni yagona davlatga birlashtiradi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:32:45
632-634-YILLAR – Arab xalfaligida Abu Bakr hukmronligi. U “xalifa”, ya`ni “o`rinbosar” deb e`lon qilinadi.

634-644-YILLAR – Arab xalifaligida Umar hukmronligi.

644-656-YILLAR – Arab xalifaligida Usmon hukmronligi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:32:53
651-YIL – arablar jangsiz Marv shahrini egallaydilar. Bu yerda o‘rnashib olgach, arablar Amudaryodan shimolida joylashgan boy viloyatlarni bosib olishga tayyorgarlik ko‘radilar.

654-YIL — arablar Maymurg‘ga hujum boshladilar.

656-661-YILLAR – Arab xalifaligida Ali hukmronligi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:33:01
661-680-YILLAR – Muoviya I xalifalik davri.

667-YIL – arablar Chag‘oniyonga hujum boshladilar.

673-YIL – Xalifa Muoviya I farmoni bilan Ubaydullox ibn Ziyod Amudaryodan kechib o‘tib, Buxoroga bostirib kiradi. Poykand va Romitonni egallab, Buxoro shahrini qamalga oladi. Yordamga kelgan turklar va buxoroliklarning birlashgan qo‘shinlari jangda arablardan yengiladi, bir lak (yuz ming) dirham hajmda boj to‘laydi. Bojdan tashqari arablar to‘rt ming asir, qurol, kiyim-kechak, oltin va kumush buyumlardan iborat ko‘p o‘ljalar bilan Marvga qaytadilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:33:08
704-YIL – Qutayba ibn Muslim Xurosonga noib qilib tayinlanadi. Unga Movarounnahrdan to Xitoy hududlarigacha bo‘lgan viloyatlarni xalifalikka bo‘ysundirish vazifasi yuklanadi.

705-YIL — harbiy yurishni Qutayba Balx viloyati atroflarini zabt etishdan boshlaydi. Chag‘oniyon hokimi jangsiz taslim bo‘ladi. Arablarning Movarounnahrga tomon yurishining ikkinchi davri boshlanadi.

707-709-YILLAR – Qutayba Buxoro va uning atroflariga bir necha bor hujumlar qilib, ko‘pdan-ko‘p qal‘alar va obod yerlarni bosib oladi. Buxoro viloyatiga hokim qilib, u buxorxudot Tug‘shodani va unga amir qilib o‘z yaqinlaridan birini tayin etadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:33:16
707-YIL – Qutayba katta qo‘shin bilan Amudaryodan o‘tib, Buxoro vohasiga kiradi. Uning bu yurishida Balx dehqoni va chag‘on-xudotlarning harbiy kuchlari ishtirok etadi, Poykand egallanadi.

709-738-YILLAR – Sug‘dda Gurak hukmronligi davrida arablarga qarshi kurash olib boriladi..

710-YIL – Qutayba Shuman, Kesh, Nasafni bosib olib, Samarqandga hujum boshlash uchun tayyorgarlik ko‘radi. Biroq, Xorazmda boshlangan ichki ziddiyatlar oqibatida yuzaga kelgan qulay fursat Qutaybani Sug‘d yurishini kechiktirib, Xorazmga qo‘shin tortishga jalb qiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:33:24
710-737-YILLAR – Sug‘dda Gurakninghukmronlik yillari.

711 YIL — Xorazm shohi Chag‘on ukasi Hurzod boshliq xalq qo‘zg‘olonidan qo‘rqib, yordam so‘rab Qutaybaga murojaat qiladi. Qutayba yordamida Hurzod boshchiligidagi xalq qo‘zg‘oloni bostirilib, Xorazmshoh o‘z mustaqilligini yo‘qotib, xalifalikning bojdoriga aylanadi. Uning qo‘shini Qutaybaning harbiy yurishida majbur etiladi.    

712-YIL — Qutayba arablardan tashqari Buxoro va Xorazm qo‘shinlari bilan Samarqandga tashlanadi. Bu davrda ixshid Tarxun taxtdan tushirilib, uning o‘rniga Gurak Sug‘dga podsho qilib ko‘tarilgan edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:33:33
713-YIL – Qutayba qo‘shin saflarini butlash maqsadida Buxoro, Kesh, Nasaf va Xorazm aholisidan 20 ming askar to‘plab berishini talab qiladi. Yig‘ilgan katta qo‘shin ikkiga ajratiladi. Uning Kesh, Nasaf va Xorazm qo‘shinlarining birlashmasidan iborat birinchi safi Choch viloyatiga, o‘zi boshliq asossiy kuch Ustrushona va Xo‘jand orqali Farg‘ona vodiysi tomon yo‘l oladi. Choch vohasi bosib olinib, Chochning poytaxti Madinatt ash-Shosh, juda ko‘p qal‘a va qo‘rg‘onlar hamda qishloqlarga o‘t qo‘yilib vayron etiladi. Qutayba Ustrushona va uning soylik va adirlarida janglar qilib, Xo‘jand va Kosonni zabt etadi.

714-YIL – Qutayba Choch va Turk xoqonligi kuchlarini ajratib, ittifoqdoshlarning birlashuviga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida Isfijobga yurish qiladi.

715-YIL BOSHI — Qutayba Farg‘ona vodiysini uzil-kesil egallab, Qoshg‘argacha kirib boradi. Hamma viloyatlarga arablardan amirlar tayinlanadi, xalifa Volid vafot etadi. Uning o‘rniga Qutaybaning g‘animi Sulaymon xalifalik taxtiga o‘tiradi. Qutayba yangi xalifaga qarshi isyon ko‘taradi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:33:41
715-YIL — Qutayba Farg‘onada arab askarlari tomonidan o‘ldiriladi.

717-719–YILLAR – Arab xalfaligida Xalifa Umar ibn Abdulaziz hukmronligi davrida bo‘ysundirilgan yerli xalqlar bilan kelishish siyosatini amalga oshirishga majbur bo‘ldi. U yangi yerlarni bundan buyon zabt etishni to‘xtatish hamda moliyaviy isloh o‘tkazish to‘g‘risida farmon berdi. Bunga binoan, musulmon arablar bilan bir qatorda islomni yangi qabul qilgan ajamliklardan xiroj va jiz‘ya soliqlarini olish bekor qilindi. Biroq, xalifalik ma‘murlari bir yo‘la hammadan jiz‘ya olish haqida buyruq beradi. Natijada Movarounnahrda yoppasiga islomdan chiqish va eski dinlarga qaytish boshlanadi. Buning oqibatida mahalliy mulkdorlar bilan xalifalik vakillari o‘rtasida ziddiyat keskinlashib, butun mamlakatda xalifalikka qarshi xalq qo‘zg‘oloni ko‘tariladi.

720-YIL – Samarqand ixshidi Gurak va Panjikent hokimi Divashtich boshchiligida arablarga qarshi Sug‘dda qo‘zg‘olon boshlanishi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:33:49
721 YIL — Said Xaroshiy Xurosonga noib qilib tayin etiladi. U Iroqda xalq qo‘zg‘olonini bostirishda dong qozongan. Unga sug‘dliklar qo‘zg‘olonini bostirish va ularni islomga qaytarish topshirilgan.

723-YIL – Arablarga qarshi Farg‘ona hokimi qo‘shin tortadi. Unga Shosh, Nasaf va turklar yordamga boradilar. Ittifoqchilar dushmanga qattiq zarba berib, uni Xo‘janddan to Samarqandgacha ta‘qib qilib boradilar.

725-YIL –Xuttalonda Xalifalikning soliq siyosatiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tariladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:33:56
728-YIL — Sug‘dda Xalifalikning soliq siyosatiga qarshi qo‘zg‘olon avjiga ko‘tariladi.

736-737-YILLAR – arablarga qarshi Toxariston va Sug‘dda qo‘zg‘olon ko‘tariladi.

737-YIL – arablar tang ahvolda qoladi. Xuroson va Movarounnahrning noibi va amirlari bir necha bor o‘zgartiriladi. Xurosonning noibi Nasr ibn Sayyor mamlakatda o‘z mavqeni mustahkamlab olish maqsadida moliya islohatini o‘tkazadi. Islomni yangi qabul qilgan kishilar jiz‘yadan ozod etilib, barcha musulmonlar huquq jihatdan tenglashtiriladi. Yer egasining e‘tiqodidan qat‘iy nazar xiroj to‘lashi shart qilib qo‘yiladi. Nasr mahalliy mulkdorlar bilan yaqin aloqa o‘rnatish va ular yordamida mamlakatni itoatda tutib turishga harakat qiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:34:05
738-748-YILLAR – Xuroson noibi Nasr ibn Sayyor mamlakatda o‘z mavqeyini mustahkamlab olish maqsadida moliya islohati o‘tkazadi. Islomni yangi qabul qilgan kishilar jiz’yadan ozod etildi. Barcha musulmonlar huquq jihatdan tenglashtiriladi, yer egasining e’tiqodidan qat’iy nazar ularning xiroj to‘lashi shart qilib qo‘yiladi. Movarounnahr va Xurosonning barcha viloyatlari uchun xiroj miqdori belgilab beriladi. Shu bilan birga Nasr mahalliy mulkdorlar bilan yaqin aloqa o‘rnatish va ular yordamida mamlakatni itoatda tutib trishga harakat qiladi. Shu maqsadda u xalifalik tomonga o‘tgan yirik dehqonlarning avvalgi imtiyozlarini tiklaydi. Oliy martabali arab lashkarboshilari bilan mulkdor dehqonlar o‘rtasidagi qon-qarindoshlik aloqalari o‘rnatilishini himoya qiladi. Ayni paytda o‘zi ham namuna ko‘rsatib, Buxudotning qiziga uylanadi. Bunday siyosat natijasida, shubhasiz, arablar bilan mahalliy zodagonlar o‘rtasida ma’lum darajada ittifoq yuzaga kela boshladi. Ammo bu ozodlik yo‘lida olib borilayotgan xalq harakatlariga barham bera olmaydi.

744-750-YILLAR – Arab xalifaligida Xalifa Marvon II hukmronligi davri. Uning davrida Ummaviylarga qarshi umumiy norozilik nihoyatda kuchaydi. Bunga xiroj solig‘i miqdorining oshirib yuborilgani hamda aholining muttasil hasharlarga majburan jalb etilish sabab bo‘ladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:34:13
746-YIL — Abbosiylar targ‘ibotiga rahbarlik qilish uchun Abu Muslim Xurosonga keladi.

747-749-YILLAR — Movarounnahrda ummaviylar hukmronligiga qarshi Abu Muslim harakati.

747-YIL – Abu Muslim ummaviylarga qarshi aholini ochiq kurashga da‘vat etadi. Bu davrda Xurosonda Nasr ibn Sayyor noiblik qilardi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:34:22
748-YIL BOSHI – Abu Muslim Xurosonning poytaxti Marv shahrini jangsiz egallaydi.

749-YIL – Abu Muslim boshliq qo‘zg‘olonchilar xalifalikni markaziy viloyatlariga tomon yo‘l oladilar. Poytaxt qo‘lga kiritilib, Xalifa Marvon II taxtdan ag‘dariladi. Uning o‘rniga abbosiylar xonadonidan bo‘lgan Abul Abbos Saffox xalifalik taxtiga ko‘tariladi. Joylarda ummaviylar xonadonining vakillari va yaqinlari qirib tashlanadi. Arab xalifaligida davlat abbosiylar qo‘liga o‘tadi.

750-YIL – Abbosiylarga qarshi Buxoroda Sharik ibn Shayhulmahri boshchiligida xalq qozg‘oloni ko‘tariladi. Abu Muslim mahalliy kuchlar yordami bilan qo‘zg‘olonni bostirdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:34:31
750-754-YILLAR – Arab xalifaligida Abul Abbos Saffox hukmronligi davri.

751-YIL – Abu Muslim tomonidan Ziyod ibn Solih boshchiligida yuborilgan arab va so‘g‘d, turklardan iborat harbiy kuch Talos vodiysida Xitoy qo‘shinlariga zarba berib, ularni mamlakat hududidan quvib chiqaradi.

755-YIL – qurolsiz va yolg‘iz saroyga tashrif buyurgan Abu Muslim xalifa buyrug‘iga binoan o‘ldiriladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:34:39
769-783-YILLAR – Movarounnahrda “Oq kiyimliklar” qo`zg`olonini bo`lib o`tishi.

775-YIL – “Oq kiyimlilar”ga zarba berish uchun xalifa Abu Jafar (Mansur) Jabroil ibn Yahyo boshliq katta harbiy kuchni Movarounnahrga safarbar qilishi mag`lubiyat bilan tugadi. U katta talofat ko`rib, zo`rg`a Samarqanddagi arab qo`shinlariga kelib qo`shiladi. Naqshab va Chag`oniyon vohalari qo`zg`olonchilar qo`liga o`tadi.

776 YIL – “Oq kiyimlilar” qo`zg`oloni Buxoro vohasida kuchayib ketadi. Narshax qal`asi qo`zg`olonchilarning qo`rg`oniga aylantirib, unda “oq kiyimlilar”ning kattagina qismi to`planadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:34:50
777-YIL – Narshaxdagi qo‘zg‘olon bostirilgach, arablar asosiy kuchni “oq kiyimlilar” qo‘zg‘olonining markazi bo‘lgan Samarqand va Keshga tashlaydilar, qo‘zg‘olonchilarga uzil-kesil zarba berish uchun harbiy kuch to‘plash maqsadida xalifa Maxdiy Nishopurga keladi.

783-YIL – Muqannaning Som qal’asidagi qarorgohi qamalga olinadi. Uzoq davom etgan qamaldan so‘ng muqannachilar taslim bo‘ladilar. Istilochilarga taslim bo‘lishni istamagan Muqanna o‘zini yonib turgan tandirga tashlab halok bo‘ladi.

806-819-YILLAR – Xurosonda Ma‘mun noibligi davrida Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonini bostirishda Somonxudotning nabiralari Nuh, Ahmad va Yahyolardan yordam olishi. Somonxudotlarning avlodi bo‘lgan somoniylarning xalifalik oldidagi bu xizmatlari xalifa tomonidan inobatga olinib, Movarounnahr kelajak taqdiri mahalliy mulkdorlar vakillari qo‘liga o‘tishiga yo‘l ochiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:35:00
806-YIL – Rofe ibn Lays boshliq Samarqand, Shosh, Farg‘ona, Buxoro, Naxshab va Xorazm aholisining qo‘zgoloni.

VII ASR BOSHI – Arablarda siyosiy tarqoqlik nihoyatda kuchaydi. Arabistonda bo‘lgan bunday ijtimoiy va siyosiy vaziyat, mamlakatning birlashuviga olib keldi. Bunday harakatning asosiy tarafdori bo‘lib shaharning savdogar va hunarmand aholisi ko‘tariladi. Bu harakat yagona e‘tiqodga da‘vat qilishdan boshlanadi. Bu yakkaxudolik dini bo‘lib, tarixda “itoat”, “tobelik” va “bo‘yin egish” ma‘nolarini anglatuvchi “islom” nomi bilan shuhrat topadi.

VII ASRNING 80-YILLAR BOSHI – Movarounnahrning mahalliy hukmdorlari Sirdaryo etagidagi Xorazm yaqinidagi shaharlarda bir necha bor to‘planishlari, o‘zaro siyosiy nizolarni to‘xtatish, xalifalikka qarshi birlashib kurashish to‘grisidagi sa‘yi-harakatlari amalga oshmadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:35:10
VII-ASR OXIRI – Butun Arab xalifaligida tartib o‘rnatilishi Movarounnahrni bosib olishga zamin yaratdi.

VIII ASR BOSHI – Arablar Movarounnahrni istilo qiladilar, bosib olingan yerlarda islom dini zo‘rlik bilan yoyilib, mahalliy xalqlarning ijtimoiy va iqtisodiy hayoti Arab xalifaligining tartib-qoidalariga bo‘ysundirildi. Istilochilar mahalliy madaniyatni oyoq osti qilib, xalq boyliklarini taladilar, ajnabiylar jabr-zulmiga qarshi ko‘tarilgan xalq qo‘zg‘olonlari shafqatsiz bostirildi.

VIII ASR BIRINCHI YARMI – Movarounnahrda xalifalikka qarshi ko‘tarilgan xalq qo‘zg‘olonlari arab istilochilariga qarshi kurashning birinchi bosqichi edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:35:19
VIII ASRNING 40-YILLARI — Ummaviylarga qarshi umumiy norozilik Xalifa Marvon II hukmronlik qilgan davrda nihoyat kuchayadi. Bunga xiroj solig‘i miqdorining oshirib yuborilgani hamda aholining muttasil hasharlarga majburan jalb etilishi sabab bo‘ladi.

VIII ASRNING 40-YILLARI – xalifalikda toju-taxt uchun kurash kuchayadi. Muhammad payg‘ambarning amakisi Abbosning evarasi Muhammad ibn Ali xalifalik uchun kurash boshladi. Ummaviylar Muhammad (s.a.v.) avlodini qirib tashlashda ayblandi. Hokimiyatni abbosiylarga topshirish kerak degan da’vo ilgari surildi. Abbosiylar harakatini targ‘ib qilish uchun xalifalikni deyarli barcha o‘lka va viloyatlariga alohida ahamiyat beriladi. Targ‘ibotchilar aholining og‘ir ahvoliga faqat Ummaviylar sababchi degan fikrni oshkora targ‘ib qiladilar. Shu tariqa xalifalikda ummaviylar hukmrnligini ag‘darib tashlash uchun keskin harakat boshlanib ketdi.

VIII ASRNING 70-80-YILLARI – Movarounnahrda arablarga qarshi “Oq kiyimlilar” qo`zg`oloni ko`tariladi. Bu harakatning rahbari Muqanna, ya`ni “Niqobdor” laqabi bilan mashhur bo`lgan marvlik Hoshim ibn Hakim ismli hunarmand bo`lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:50:22
III BOB

IX-XIII ASR BOSHLARIDA
MOVAROUNNAHR VA
XUROSONDA MUSTAQIL DAVLATLAR

MUSTAQIL DAVLATLARNING SHAKLLANA BOSHLASHI

Qarluqlаr dаvlаti.
VIII аsrning охirlаri XI аsrning bоshlаridа Аrаb хаlifаligining оg‘ir tаng аhvоlgа tushib qоlishi O‘rtа Оsiyodа mustаqil dаvlаtlаrning tаshkil tоpishigа qulаy shаrt-shаrоitlаr yarаtdi. Dаstlаb bundаy dаvlаtlаr аrаblаr istilо qilib ulgurmаgаn Mоvаrоunnаhrning shimоliy vа shimоli-shаrqiy hududlаridа shаkllаndi. Аnа shundаy dаvlаtlаrning birinchisi Qarluqlаr dаvlаti bo‘lsа, ikkinchisi O‘g‘uzlаr dаvlаtidir.
Оltоy dаryosining g‘аrbidа, so‘ngrа Irtish dаryosining o‘rtа оqimidа istiqоmаt qilgаn qarluqlаr qаdimdаn turkiy elаtlаrdаn bo‘lib, VI-VII аsrlаrdа Turk хоqоnligi tаrkibidа bo‘lgаnlаr. VII аsrning o‘rtаlаrigа kеlib ulаr Yettisuv o‘lkаsigа jоylаshgаnlаr. Qarluqlаrning kаttа qismi Tаlоs vа Chu dаryolаri аdоqlаridаn tо Issiqko‘lgаchа bo‘lgаn hududlаrdа yashаgаnlаr.
Qarluqlаr dаvlаti VIII аsrning охirlаridа tаshkil tоpgаn. Uning pоytахti Suyob shаhri bo‘lgаn. Qarluqlаr dаvlаtidа pоdshоhlаr “yabg‘u’ yoki “jаbg‘u’ dеb аtаlgаn. Bu dаvlаtdа Jo‘l, Nаvkаt, Yor, Kаrmаnkаt, Tun, Bаrsхоn, Pаnjаkеnt, Bеklig‘ kаbi shаhаrlаri bo‘lgаn. Хаlqning аsоsiy mаshg‘ulоti chоrvаchilik, оvchilik bo‘lgаn. Dеhqоnchilik bilаn hаm shug‘ullаngаnlаr. Sаvdо-sоtiq ishlаri аsоsаn Mоvаrоunnаhr vа Yettisuv аhоlisi bilаn оlib bоrilgаn. O‘z iÑ…tiyorlаri bilаn dаstlаb mоniy, nаsrоniy vа islоm dinini qаbul qilgаnlаr. VIII аsrning охirlаridа qаrluqlаr jаbg‘usi islоm dinini qаbul qilgаn. X аsr o‘rtаlаridа qarluqlаrning kаttа qismi musulmоn bo‘lgаn.
X аsrning o‘rtаlаridа Qоrахоniylаr dаvlаti shаkllаngаndа qarluqlаr hаm uning tаrkibigа kirgаn. Qоrахоniylаr Mоvаrоunnаhrni egаllаgаch, qarluqlаr аsоsаn Shоsh, Fаrg‘оnа vа Zаrаfshоn vоhаlаrigа kеlib jоylаshdilаr vа mаhаlliy аhоli bilаn qоrishib kеtdilаr. Qаrluqlаr o‘zbеk vа tоjiklаrning etnоgеzidа muhim rоl o‘ynаgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:50:32
O‘g‘uzlаr dаvlаti. VI аsrning birinchi yarmidа Ð¥itоydаn tо Qоrа dеngiz bo‘ylаrigаchа bo‘lgаn yerlаrdа turkiy qаbilаlаrning to‘quzo‘g‘uzlаrning hаrbiy ittifоqi yuzаgа kеlаdi vа VI аsrning ikkinchi yarmi vа VII аsrdа ulаr Turk хоqоnligi tаrkibidа edi. Turk хоqоnligi yеmirilgаch, to‘quzo‘g‘uzlаrning kаttаginа qismi g‘o‘z yoki o‘g‘uz nоmi оstidа Sirdаryo hаvzаsi hаmdа Оrоl dеngizi bo‘yidа muqim o‘rnаshib, IX аsr охiri vа X аsr bоshidа O‘g‘uzlаr dаvlаtigа аsоs sоlаdilаr. Bu dаvlаtning pоytахti Yangikеnt shаhri edi. O‘g‘uzlаr ko‘chmаnchi chоrvаdоr bo‘lgаnliklаri bоis birоrtа shаhаrlаrni o‘z qo‘llаri bilаn binо qilmаgаnlаr. Ulаr Shоsh vа Хоrаzmgа tаlоn-tаrоjlik yurishlаr uyushtirib turgаnlаr. X аsrdаn bоshlаb o‘g‘uzlаr islоm dinini qаbul qilаdilаr. X аsrning birinchi chоrаgidа O‘g‘uzlаr dаvlаti qipchоqlаr zаrbаsigа uchrаb bo‘linib kеtаdilаr. Ulаrning bir qismi jаnubiy Rusiya dаshtlаrigа bоrib o‘rnаshаdilаr, ikkinchi qismi esа sаljuqlаr bоshchiligidа Оld Оsiyogа istilо qilishgа kirishаdi. O‘g‘uzlаr turkmаn, оzаrbаyjоn, qоrаqаlpоq, turklаrning etnоgеzidа muhim rоl o‘ynаgаn
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:50:43
Tоhiriylаr dаvlаti. Хаlifа Hоrun (786-809) vаfоtidаn so‘ng uning o‘g‘illаri Mа’mun bilаn Аmin o‘rtаsidа 809-813-yillаrdа tахt uchun kurаsh bo‘lib o‘tаdi. Mа’mun uzоq yillаr Ð¥urоsоn vа Mоvаrоunnаhrning nоibi bo‘lib, mаhаlliy mulkdоrlаr bilаn judа yaqinlаshib kеtgаn edi. Hirot viloyatining zodagonlaridan Tоhir ibn Husаyn bоshliq Ð¥urоsоn vа Mоvаrоunnаhr mulkdorlari ungа хаlifаlik tахtini egаllаshgа yordаm bеrаdilаr. 813-yildа ulаr Bag‘dоdni egаllаydilаr vа хаlifаlik tахtigа Mа’mun o‘tkаzilаdi. Buning evаzigа Tоhir 821 yildа Ð¥urоsоn vа Mоvаrоunnаhr nоibi etib tаyinlаnаdi. Bundan tashqari Ma’mun bergan yordami uchun Movarounnahr zodagonlari bo‘lgan Somonxudotning nabiralari Nuh Samarqand, Ahmad Farg‘ona, Yahyo Shosh va Ustrushona, Ilyos Hirotga noib etib tayinlanadi. 822-yilda Tohir davlat ishlarini mustaqil idora etish maqsadida Ñ…utbаdаn хаlifа nоmini chiqаrib tаshlаydi. Birоq, ko‘p o‘tmаy Tоhir ibn Husаyn to‘sаtdаn vаfоt etаdi. Uning o‘g‘illаri Tаlxа vа Аbul Аbbоs Аbdullоh birin-kеtin nаvbаt bilаn nоiblik qilаdilаr. Аbul Аbbоs Аbdullоh nоibligi (839-844) dаvridа pоytахt Mаrvdаn Nishоpurgа ko‘chirilаdi.
Tоhiriylаr dаstlаb hоkimiyatni mustаhkаmlаshgа vа qishlоq Ñ…o‘jаligini tаrtibga sоlishgа hаrаkаt qilаdilаr. Bundаn tаshqаri ulаr dаvlаt bоshqаruvi, fuqаrоlаrgа munоsаbаt vа sоliq sоlish tаrtiblаrigа аlоhidа аhаmiyat bеrаdilаr.
Birоq, tоhiriylаr dаvridа mеhnаtkash xalq mulkdоr dеhqоnlаrning jаbr-zulmiga va dаvlаtning оg‘ir sоliqlаriga qarshi tеz-tеz qo‘zg‘оlоn ko‘tarib turishardi. Ulаrdа аyniqsа “g‘оziylаr” fаоllik ko‘rsаtаrdi. G‘оziylаr – ko‘chmаnchilаrgа qаrshi ko‘ngillilаrdаn tuzilgаn qurоlli mахsus guruh, аdоlаt kurаshuvchilаri bo‘lib, аsоsаn kаmbаg‘аl hunаrmаndlаr vа yersiz zirоаtchilаrdаn ibоrаt edi. IX аsrning 60-yillаridа Ð¥urоsоndа ulаr fаоlligidа хаlq qo‘zg‘оlоnni аvj оlib kеtdi. Ungа аkа-ukа miskаr Yoqub vа Аmr binni Lаys bоshchilik qilаdilаr. 873-yildа g‘оziylаr tоhiriylаrning hаrbiy qo‘shinigа qаqshаtqich zаrbа bеrib, Nishоpurni egаllаydilаr. Nаtijаdа tоhiriylаr hukmrоnligi tugаtilib, yangi Sаffоriylаr dаvlаti (873-900) tаshkil tоpаdi. Buning оqibаtidа Mоvаrоunnаhr Ð¥urоsоndаn аjrаlib o‘z mustаqilligini to‘lа tiklаb оlish imkоnigа egа bo‘lаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:51:04
SОMОNIYLАR DАVLАTI

Somoniylar hukmronligi. 865-yildа Nаsr Mоvаrоunnаhrning birdаn-bir yagоnа hukmdоri bo‘lib qоlаdi. Buхоrо vоhаsi, Nахshаb (Qаshqаdаryo), Chаg‘оnrud (Surхоndаryo) vоdiylаridаn tаshqаri Mоvаrоunnаhrning bаrchа vilоyatlаrini birlаshtirish vа uni Ð¥urоsоndаn аjrаtib оlish chоrаlаrini ko‘rаdi. Tоhiriylаr dаvlаtining bаrhаm tоpishi bilаn siyosiy vаziyat o‘zgаrib, mustаqillik uchun qulаy shаrоit yarаtildi. 874-yildа sаffоriylаrgа qаrshi ko‘tаrilgаn Buхоrоdаgi qo‘zg‘оlоndаn fоydаlаnib, Nаsr Buхоrоni o‘z dаvlаtigа qo‘shib оlаdi. Buхоrоni idоrо etish uchun ukаsi Ismоilgа tоpshirаdi. Nаsr mаmlаkаt mustаqilligi bеlgisi sifаtidа Sаmаrqаndа kumush tаngаlаr zаrb etishni yo‘lgа qo‘yadi.
888-yildа Ismоil аkаsi Nаsr ustidаn uzil-kеsil g‘аlаbа qоzоnаdi. 892-yildаn bоshlаb esа Ismоil Sоmоniy butun Mоvаrоunnаhrning yagоnа hukmdоri bo‘lib оlаdi.
Ismоil Sоmоniy (892-907) o‘z dаvrining qоbiliyatli, sеrg‘аyrаt vа zukkо dаvlаt аrbоbi bo‘lib, Mоvаrоunnаhrdа yirik mаrkаzlаshgаn dаvlаtgа аsоs sоldi. U o‘z dаvlаtigа dоimо хаvf sоlib turgаn ko‘chmаnchilаr ustigа 893-yildа qo‘shin tоrtib, Tаrоz shаhrini egаllаydi vа shimоldаn bo‘lаdigаn hujumlаrgа bаrhаm bеrdi. Kuchаyib bоrаyotgаn vа mustаqillikа intilаyotgаn Ismоil Sоmоniy siyosаti Аrаb хаlifаligini tаshvishgа sоlаyotgаn edi. Shu bоis хаlifа Mu’tаzid Ismоil Sоmоniy bilаn Ð¥urоsоn nоibi Аmr ibn Lаysni to‘qnаshtirib o‘z mаqsаdigа erishmоqchi bo‘ldi. 900-yildа Ismоil hаl qiluvchi jаngdа Аmr ibn Lаysni yеngib Ð¥urоsоnni hаm o‘zigа qo‘shib оlаdi. Nаtijаdа хаlifа Ismоil Sоmоniy dаvlаtini tаn оlib, ungа hukmdоrlik yorlig‘ini yubоrishgа mаjbur bo‘ldi. Buning оqibаtidа IX аsr охirlаridа Mоvаrоunnаhr Аrаb хаlifаligi istibdоdidаn butunlаy хаlоs bo‘ldi.
Sоmоniylаr dаvlаti yuz yildаn ko‘prоq yashаdi. Sоmоniylаr hukmrоnligining kеyingi o‘n yili dаvоmidа dаvlаt hоkimiyatining kuchi yanаdа zаiflаshdi, dаvlаt ichidа nizоlаr kuchаydi, vilоyatlаrdаgi hоkimlаr itоаtsizlik qilib, kurаshni kuchаytirdilаr. Ichki vа tаshqi kurаshlаrgа Sоmоniylаr dаvlаti bаrdоsh bеrа оlmаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:51:20
Somoniylarda boshqaruv tizimi. Sоmоniylаr dаvlаtidа mаrkаziy vа vilоyatlаr bоshqаruvi tizimi Ismоil Sоmоniy dаvridа uzil-kеsil qаrоr tоpdi. Bu dаvlаtdа mаrkаziy bоshqаruv dаrgоh vа dеvоn оrqаli аmаlgа оshirilgаn. Bоshqаruvdа аmirning shахsiy lаshkаri bo‘lmish turk g‘ulоmlаrining rоli kаttа bo‘lgаn. Mаrkаziy bоshqаrmа 10 tа dеvоndаn ibоrаt bo‘lgаn: vаzir dеvоni, mustаvfiy dеvоni (хаzinа (mоliya) kirim chiqimlаr), аmid аl-mulk dеvоni (dаvlаt hujjаtlаri vа elchilik аlоqаlаri), mumоllikаyi хоs dеvоni (dаvlаt mulklаri), sоhibi shurаt dеvоni (hаrbiy ishlаr), sоhibi muаyyid dеvоni (mаktubоt vа ахbоrоt), mushrif dеvоni (sаrоy ish bоshqаruvchisi), muÑ…tаsib (bоzоrlаrdаgi tоshu-tаrоzilаr, nаrÑ…-nаvо hаmdа fuqаrоlаrning mаfkurаsi), qаzо dеvоni (аdliya), аvqоf dеvоni (mаsjid vа mаdrаsаlаrning vаqf Ñ…o‘jаliklаri). Dеvоnlаrning eng kаttаsi vаzir dеvоni bo‘lib, bоshqаlаri ungа bo‘ysungаn. Nаsr ibn Аhmаd (914-943) dаvridа Buхоrоning Rеgistоn mаydоnidа dеvоnlаr uchun mахsus sаrоy qurilib, dаvlаt mаhkаmаsi hаm shu jоydа jоylаshgаn. Mаhkаmа Ñ…izmаtchilаri sаrоy аhli, ruhоniy vа zоdаgаn dеhqоnlаrdаn ibоrаt bo‘lib, muаyyan bilimlаrgа egа bo‘lishi shаrt edi. Mаmlаkаt vilоyatlаri mаhаlliy hоkimlаr (kаdÑ…udоlаr) vа rаislаr tоmоnidаn bоshqаrilgаn. Vilоyat hоkimlаri bа“zаn vаzir dеb yuritilgаn. Hаr bir vilоyatdа mаktubоt vа ахbоrоt dеvоnidаn tаshqаri, bаrchа dеvоnlаrning vаkillаri bo‘lgаn. Hаr bir shаhаrdа rаis — shаhаr bоshlig‘i vа muhtаsib — shаriаt ishlаri, bоzоrlаrdаgi tоsh-tаrоzi vа nаrÑ…lаrni nаzоrаt qiluvchi bo‘lgаn.
Sоmоniylаr dаvlаtidа “iqtо” mulklаrining o`rni kаttа edi. Bu mulk egаlаri “muqtо” yoki “iqtоdоr” dеb yuritilgаn. Iqtоdоrlаr bu mulklаrni dаvlаt оldidаgi аlоhidа хizmаtlаri uchun yer vа suv shаklidа оlgаnlаr. “Iqtоdоr”lаr hаdya qilingаn yerlаrdаn tushаdigаn dаrоmаd yoki uning mа`lum qismini yig`ib оlish huquqigа egа edi. Iqtо mulklаr mа`lum muddаtgа bеrilgаn, nаsldаn-nаslgа o`tkаzilmаgаn.
Sоmоniylаr dаvlаtidа islоm dini ruhоniylаrining оbro‘si оshib, Buхоrо Shаrqdаgi islоm dinining mаrkаzlаridаn birigа аylаndi. Buхоrоdа musulmоn Shаrqidаgi ilk ilmgоh mаdrаsа tаshkil qilinаdi. Islоm mаfkurаsigа dаstlаb “ustоd” rаhnоmаlik qilgаn. Kеyinchаlik din pеshvоlаri vа islоm ulоmolаri “shаyÑ…ulislоm” nоmi bilаn yanаdа ulug‘lаngаn. Ustоddаn kеyin “хаtib” turgаn. Bu dаvrdа diniy muаssаsаlаr tеgishli yerlаr kеngаyib, yangi turdаgi diniy-yer egaligi Ñ…o‘jаligi tаrkib tоpdi.
Ismоil Sоmоniy yaÑ…shi qurоllаngаn hаrbiy qo‘shin vа turk g‘ulоmlаridаn ibоrаt bo‘lgаn mахsus sаrоy muntаzаm sаrbоzlаr qismini tuzаdi. Muntаzаm sаrbоzlаr оliy dаrgоh vа shахsаn аmirni vа uning hаrаmini qo‘riqlаsh uchun tuzilgаn. YaÑ…shi vа uzоq Ñ…izmаt qilgаn sаrbоzlаr “hоjib” lаvоzimigа ko‘tаrilgаn. Hоjiblаrning bоshlig‘i “hоjibul hujоb” yoki “hоjibul buzruk” dеb yuritilgаn. Hоjiblаr, аyniqsа hоjibul hujоb sаrоydа turаr vа dаrgоhning ishlаridа bоshqаrаr edi. Sоmоniylаr sаrbоzlаridаn tаshqаri оzоd mеhnаt аhlidаn tuzilgаn hаrbiy qo‘shinlаrigа hаm egа edi. Hаrbiy qo‘shin vа uning tа’minоti bilаn “аriz” bоshliq dеvоni аriz shug‘ullаnаrdi. Qo‘shinlаrgа Ñ…izmаt hаqi hаr uch оydа, yiligа to‘rt mаrtа to‘lаnаrdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:51:37
Ijtimoiy-iqtisodiy hayot. Zаrаfshоn, Qаshqаdаryo, Shоsh, Fаrg‘оnа vоdiysi vа Хоrаzm vоhаsidа g‘аllаchilik, shоlikоrlik, pоlizchilik vа bоg‘dоrchilik rivоjlаndi. Pахtаchilik mаydоnlаri Murg‘оb, Buхоrо, Sаmаrqаnd vа Shоsh аtrоflаridа kеngаydi. IX-X аsrlаrdа Mоvаrоunnаhrdа ko‘plаb yangi sug‘оrish kаnаllаri qаzildi. Suv tа’minоti bilаn mirоb, jo‘ybоn vа pоykоrlаr shug‘ullаngаn. IX аsrdаn Buхоrо vоhаsining suv tа“qsimоti bilаn shахsаn shаhаr qоzisining o‘zi shug‘ullаngаn. Shаhаrlаrning uch qismi — аrk, shаhristоn vа rаbоd yagоnа dеvоr bilаn o‘rаb оlinib, o‘ndаn оrtiq dаrvоzаli hunаrmаndchilik mаrkаzigа аylаndi. IX-X аsrlаrdа sirli idishlаr yasаsh kеng tаrqаlgаn. Аfrоsiyobdаn shu dаvrgа оid shishаdаn yasаlgаn siyohdоn, dеrаzа оynаsi tоpilgаn. Sоmоniylаr dаvridа hunаrmаndchilikning bоshqа turlаri — to‘qimаchilik, kulоlchilik, dеgrеzlik, chilаngаrlik, misgаrlik, zаrgаrlik, tеmirchilik, ko‘nchilik vа shishаsоzlik singаri hunаr turlаri аnchа rivоjlаndi. Аyniqsа kulоlchilik vа shishаsоzlik аvj оlgаn edi. Bu vаqtgа kеlib Sаmаrqаnd qоg‘оz ishlаb chiqаrishning mаrkаzigа аylаndi. Sаmаrqаnd qоg‘оzi o‘zining sifаti vа nаfisligi bilаn dоng tаrаtgаn. Ulаrdаn birining nоmi “qоg‘оzi аbrеshеmiy” o‘tа sifаtliligi tоzаliligi, nаfisligi bilаn bаrchа sаvdо аhlini o‘zigi rоm etgаn. Ipаkdаn tаyyorlаngаn bu qоg‘оz nаvigа, аyniqsа yevropаlik sаvdоgаrlаr хаridоr bo‘lishgаn. Sаmаrqаnddа tаyyorlаngаn ikkinchi qоg‘оz nаvi “qоg‘оzi nimkаtоniy” bo‘lib, uni tаyyorlаshdа ipаk vа kаnоpdаn fоydаlаngаn.
IX-X аsrlаrdа O‘rtа Оsiyo shаhаrlаri hаr tоmоnlаmа rivоjlаnib, xo‘jаlik vа mаdаniyatning yirik mаrkаzigа аylаndi. Bu dаvrning yirik shаhаrlаri Buхоrо, Sаmаrqаnd, Urgаnch, Mаrv, Shоsh, Ахsikаt, Tеrmiz edi.
Bu dаvrdа Fаrg‘оnа vоdiysidа, Nurоtа-Zаrаfshоn tоg‘lаridа, Ilоq vilоyatidа turli Ñ…il qimmаtbаhо tоshlаr, mа’dаnlаr qаzib оlish, ulаrdаn turli-tumаn mаhsulоtlаr tаyyorlаsh yo‘lgа qo‘yildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:51:46
Sоmоniylаr “ismоiliy”, “musаyyabiy”, “muhаmmаdiy”, “g`itrifiy” nоmlаri bilаn kumush dirhаmlаr zаrb etgаn edilаr. Ulаr оrаsidа “ismоiliy” tаngаsi yuqоri sifаtli sоf kumushdаn zаrb etilib, u аsоsаn хаlqаrо sаvdо аlоqаlаridа ishlаtilgаn. Kumush tаngаlаr fаqаt hukumаt bоshlig`i nоmidаn Mаrv, Sаmаrqаnd,Buхоrо vа Shоshdа dаvlаt zаrbхоnаlаridа so`qilаr edi. Ichki sаvdоdа “fаls” dеb аtаlgаn mis chаqа, tаshqi sаvdоdа tоhiriylаr vа sоmоniylаrning kumush dirhаmlаr ishlаtilgаn. Kumush tаngа hоlidа ko`prоq Shаrqiy Yevrоpа mаmlаkаtlаrigа оlib chiqilgаn. X аsrdа tаshqi sаvdоdа sаrrоflik chеklаridаn kеng fоydаlаnаr edi. Sоmоniylаr dаvlаtining Shаrqiy Yevropa mаmlаkаtlаri bilаn оlib bоrilgаn kаrvоn sаvdоsidа Хоrаzm muhim rоl o`ynаrdi.
Sоmоniylаr dаvridа yer egаligining uch turi mаvjud bo‘lgаn: 1) mulki sultоniy; 2) mulk yerlаr; 3) vаqf yerlаr.
Оlinаdigаn sоliqqа qаrаb yerlаr ikkigа bo‘lingаn: 1) “Mulki Ñ…irоj” — sоliq оlinаdigаn yerlаr. Dеhqоnlаr yashаgаn yerlаr, ya’ni “mulki sultоniy” vа mulk yerlаr shu tоifаgа kirgаn. Bu yerlаrdа ishlоvchilаr hоsilning 3/1 dаvlаtgа sоliq tаriqаsidа tоpshirgаnlаr. 2) sоliq to‘lаshdаn qismаn yoki butunlаy оzоd etilgаn yerlаr. Bundаy yerlаr оliy musulmоn ruhоniylаri vа pаyg‘аmbаr аvlоdidаn bo‘lgаn sаyidlаr mulki hisоblаngаn.
X аsrdа ikkitа yangi ijtimоiy tаbаqа pаydо bo‘ldi: iqtоdоrlаr vа bаrzikоr — qo‘shchilаr. Qishlоqlаrdа yersiz dеhqоnlаrning ko‘pchiligini kаdivаrlаr, ya’ni yollаnib ishlоvchi kоrаndаlаr tаshkil etаrdi. Kоrаndаlаr IX-X аsrlаrdа “shеrik” yoki “bаrzikоr”, Ð¥urоsоndа esа “аkkоr” dеb аtаlgаn. Bu dаvrdа yirik mulkdоrlаr kаdivаrlаrdаn ko‘rа bаrzikоrаlаrgа yerlаrini ijаrаgа bеrib ishlаtishni аfzаl bilgаnlаr.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:52:05
Аhоli zimmаsigа turli Ñ…il sоliqlаrni to‘lаshdаn tаshqаri, mаjburiyatlаr hаm yuklаngаn edi. Аyniqsа, uzluksiz dаvоm etgаn o‘zаrо kurаshlаrdаn аhоli bеzоr bo‘lgаn edi. Bundаy оg‘ir siyosiy vаziyat nаtijаsidа mаmlаkаtdа iqtisоdiy tаnglik sоdir bo‘lаrdi. Hаttоki qo‘shinni tа’minlаsh uchun mаblаg‘ hаm tоpilmаdi. Bundаy оg‘ir аhvоldаn chiqish uchun 942-yildа аhоlidаn ikki mаrtа sоliq undirib оlinаdi. Bundаy hоlаt mаmlаkаtdаgi vаziyatni yanаdа kеskinlаshtirdi, аhоlini hоkimiyatgа qаrshi chiqishgа sаbаb bo‘ldi. 914-yildа mаmlаkаtning jаnubiy qismidа mustаqillikkа intilish hаrаkаtlаri bоshlаnаdi. 913-yildа Tаbаristоndа, 930-yildа Buхоrоdа Аbu Bаkr bоshchiligidа, 944-yildа Хоrаzmdа qo‘zg‘оlоnlаr bo‘lib o‘tаdi.
Siyosiy vаziyat аyniqsа, Nuh (943-954) vа uning nаbirаsi Nuh II (976-997) hukmrоnligi dаvridа kеskin tus оlаdi. 947-yildа Nuhning аmаkisi Ibrоhim isyon ko‘tаrib, Chаg‘оniyonning yirik yer egalaridаn Аbu Аli Chаg‘оniy yordаmidа qisqа vаqt Buхоrо tахtini egаllаb оlаdi. Ko‘p vаqt o‘tmаy Аbu Аli Chаg‘оniyning o‘zi hаm bоsh ko‘tаrаdi. Nuh qo‘zg‘оlоnni kuch bilаn bоstirа оlmаydi, shuning uchun u 95-yildа Аbu Аli Chаg‘оniyni dаstlаb Chаg‘оniyongа, so‘ngrа Ð¥urоsоngа hоkim etib tаyinlаydi. 961-yildа Buхоrо hаrbiy аskаrlаri g‘аlаyon ko‘tаrib, аmir sаrоyini tаlаydilаr vа ungа o‘t qo‘yadilаr. 962-yildа G‘аznаviylаr Sоmоniylаr dаvlаtidаn аjrаlib chiqаdi. Sоmоniylаr dаvlаti ichidаgi o‘zаrо ziddiyatlаrning to‘Ñ…tоvsiz kuchаyib bоrishi, kаmbаg‘аl tаbаqаlаr, yersiz аhоli nоrоziligining qo‘zg‘оlоnlаrgа o‘sib chiqishi, оliy hоkimiyat tizimi bilаn mаhаlliy hоkimlаr o‘rtаsidаgi iÑ…tilоflаrning chuqurlаshib bоrishi оqibаtdа uning zаiflаshuvi vа inqirоzigа оlib kеldi. Buning nаtijаsidа X аsr охirigа kеlib bu hududdа qоrахоniylаrdаn ibоrаt yangi sulоlаning hukmrоnligi vujudgа kеldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:52:20
QОRАХОNIYLАR DАVLАTI

Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi.
X аsrning birinchi yarmidа qаrluq, chigil vа yag‘mоlаrda o‘trоqlаshuv kuchаyib, yer egaligi munоsаbаtlаr rivоj tоpаdi. X аsr o‘rtаlаridа yag‘mо va chigillаr qаrluqlаrni bo‘ysundirаdilаr. Yag‘mоlar – mаdаniy jihаtdаn eng qоlоg‘i, eng jаngаrisi, chigillar – birmunchа mаdаniyrоq vа bоyrоq, qаrluqlar — аnchа mаdаniyrоq, eng оbоd jоylаrgа egа bo‘lishgаn. Chigil vа qаrluqlаr — Qоrахоniylаr dаvlаtining tаshkil tоpishidа muhim rоl o‘ynаgаn.
Qоrахоniylаr X аsrning o‘rtаlаridа Kоshg‘аr vа Yettisuvdа o‘z dаvlаtini tuzdilаr. Bu dаvlаtgа yag‘mо urug‘idаn chiqqаn, o‘z qаvmi bilаn islоm dinini qаbul qilgаn Sоtuq Аbdulkаrim Qоrахоn (915-955) аsоs sоlgаn. Dаvlаtni bоshqаrishdа qоrахоniylаr qаbilаviy udumining оg‘аlik tаrtibigа qаt’iy riоya qilingаn. Bu udumgа muvоfiq qаbilа bоshliqlаri оrаsidа eng yoshi ulug‘ini “аrslоnхоn” yoki “bug‘rохоn” dаrаjаsigа ko‘tаrib, hukmdоr, ya’ni qоrахоn qilib sаylаshgаn. “Qоrа” ibоrаsi turkiy tillаrdа “buyuklik”, “ulug‘lik” mа’nоlаrini аnglаtgаn. Оdаtdа, qоrахоniylаr hukmdоrini “tаmg‘аchхоn”, ya’ni хоnlаr хоni dеb yuritilgаn. “Аrslоn” chigil tоtеmi, “bug‘rо” yag‘mоlаrni tоtеmi bo‘lgаn. U оg‘ir yuk ko‘tаrаdigаn bichilgаn tuya mа’nоsini аnglаtgаn. Qоrахоniylаr dаvlаtigа yag‘mо, chigil vа qarluq qаbilаlаri birlаshdilаr. Sоtuq dаvridа Qоrахоniylаr dаvlаti ikkigа bo‘linib kеtаdi. Birining pоytахti Bоlаsоg‘un bo‘lib, оliy hоkimiyat qаbilаdа yoshi kаttа bo‘lgаn хоqоn tоmоnidаn bоshqаrilgаn. Ikkinchi dаvlаtning pоytахti Tаrоz, kеyinchаlik Qоshg‘аr bo‘lib, kichik хоqоn tоmоnidаn bоshqаrilgаn.
Qоrахоniylаr Sоmоniylаr dаvlаtidаgi ichki nizоlаrdаn ustаlik bilаn fоydаlаnib, 992-yildа Hаsаn Bug‘rохоn bоshchiligidа hаrbiy yurish bоshlаydilаr. Turk lаshkаrbоshilаri Аbu Аli Simjuriy, Sаbuqtеgin, turk hоjibi Fоyiqning аmir hоkimiyatigа muхоlifаtdа bo‘lib, tеz оrаdа qоrахоniylаr bilаn yaqin munоsаbаt o‘rnаtishlаri qоrахоniylаrning bu hududni оsоnlik bilаn qo‘lgа kiritishigа yordаm bеrdi. 996-yildа qоrахоniylаr Nаsr Bug‘rохоn bоshchiligidа Buхоrоgа yanа hаrbiy yurish bоshlаydi vа 999-yildа Buхоrо to‘liq egаllаnаdi. Butun Mоvаrоunnаhr qоrахоniylаr tаsаrrufigа o‘tаdi. 1001-yildа g‘аznаviylаr hukmdоri Mаhmud G‘аznаviy bilаn tuzilgаn shаrtnоmаgа ko‘rа, Аmudаryoning shimоlidаgi bаrchа hududlаr qоrахоniylаrgа o‘tаdi. Аnа shu tаriqа Sоmоniylаr dаvlаti o‘rnidа ikkitа turk dаvlаti — Qоrахоniylаr vа G‘аznаviylаr dаvlаti tаshkil tоpdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:52:34
1006 vа 1008-yillаrdа Qоrахоniylаr Ð¥urоsоnni o‘z dаvlаtigа qo‘shib оlish mаqsаdidа ikki mаrtа qo‘shin tоrtib bоrаdi. Birоq, Mаhmud G‘аznаviy qоrахоniylаrgа zаrbа bеrib, Ð¥urоsоnni o‘z qo‘lidа sаqlаb qоlаdi. 1038-yildа qоrахоniylаrning mаhаlliy hukmdоri Ibrохim Bo‘ritаkin Ð¥uttаlоn, Vахsh vа Chаg‘оniyonni g‘аznаviylаrdаn tоrtib оlаdi. Ko‘p o‘tmаy u Mоvаrоunnаhr vа Fаrg‘оnаni o‘zigа bo‘ysundirib mustаqil siyosаt yuritаdi. Nаtijаdа qоrахоniylаr ikki mustаqil dаvlаtgа аjrаlib kеtаdi. Biri pоytахti Bоlаsоg‘un bo‘lgаn Shаrqiy qоrахоniylаr, ikkinchisi mаrkаzi Sаmаrqаnddа bo‘lgаn Mоvаrоunnаhrdаgi Qоrахоniylаr dаvlаti edi. 1130-yildа qоrахоniylаr sаljuqiylаr sultоni Sultоn Sаnjаrgа tоbе bo‘lib qоlаdi. 1137-yildа qоrахitоylаr Ð¥o‘jаnd shаhri yaqinidа qоrахоniylаrning elоqхоni Mаhmudgа qаqshаtqich zаrbа bеrаdilаr. 1141-yildа qоrахitоylаr yanа Mоvаrоunnаhrgа bоstirib kirib, Sаmаrqаnd yaqinidаgi Kаtvоn cho‘lidаgi jаngdа g‘аlаbа qоzоnаdilаr.
So‘nggi qоrахоniylаr qоrахitоylаr tоbеligidаn qutulgаn edilаr. Birоq, 1212-yildа Аlоvuddin Muhаmmаd Хоrаzmshоh g‘аrbiy qоrахоniylаr dаvlаtining хоqоni Usmоnni o‘ldirib, Sаmаrqаndni o‘z mulklаrigа qo‘shib оlаdilаr. Shu tаriqа Qоrахоniylаr fаоliyatigа chеk qo‘yilаdi.
Davlat boshqaruvi. Qоrахоniylаr mаrkаzlаshgаn dаvlаt tizimidаn аlоhidа mulk bоshqаruvi tizimigа o‘tdi. Hаr bir vilоyat mа’lum siyosiy mаvqеgа egа hоldа хоndаn kichikrоq unvоngа egа elikхоnlаr tоmоnidаn bоshqаrilgаn. Qоrахоniylаrdа ikki pоytахt Kоshg‘аr vа Bоlаsоg‘un sаnаlib, tаmg‘аchхоn shu shаhаrlаrdаn biridа qаrоrgоhdа o‘tirgаn. Qоrахоniylаr dаvlаti bоshlig‘i lаvоzimi хоqоnning tахti mеrоsiy sаnаlgаn. Mа’muriy idоrаlаr ikkigа bo‘lingаn: dаrgоh vа dеvоngа. Хоqоnning ulug‘ hоjibi хоqоn bilаn fuqаrо o‘rtаsidа vоsitаchilik qilgаn. Хоqоnlik hududlаri el vа vilоyatlаrgа bo‘lingаn. El-yurt hоkimlаri “elоqхоn”, vilоyat nоiblаri “tаkin” dеb yuritilgаn.
Ijtimoiy-iqtisodiy hayot. Qоrахоniylаr hukmrоnligi dаvridа Mоvаrоunnаhrdа yer egaligi mustаhkаmlаnаdi. XI-XII аsrlаrdа qоrахоniylаr o‘z mustаqilligini sаqlаb qоlishgа intilgаn zоdаgоn dеhqоnlаrni ijtimоiy tоifа sifаtidа yo‘qоtishаdi. Dеhqоnlаrning yerlаri dаvlаt iÑ…tiyorigа o‘tаdi. Bu yerlаr hаrbiylаr, ruhоniylаr vа bоshqа оliy tаbаqа vаkillаrigа Ñ…izmаtlаri evаzigа iqtо sifаtidа bo‘lib bеrilаdi. XI аsrdаn iqtо tаrtibоti kеng yoyilаdi. Iqtо egаlаri muqtа yoki iqtоdоr dеb аtаlаdi. Аvvаligа u vаqtinchаlik in’оm bo‘lgаn bo‘lsа, kеyinchаlik umrbоd in’оmgа, so‘ngrа esа mеrоsiy in’оmgа, ya’ni аvlоddаn аvlоdgа o‘tаdigаn mеrоsgа аylаngаn. Iqtо sifаtidа yerdаn tаshqаri tеgirmоn, do‘kоn kаbi sоliq оlinаdigаn bоshqа mulklаr hаm bеrilgаn. Аnа shu pаytlаrdаn bоshlаb “dеhqоn” dеgаndа kаttа yer egаsi bo‘lgаn zоdаgоn emаs, bаlki zirоаtchilik bilаn shug‘ullаngаnlаr tushunilgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:52:42
XII аsrdа Sаmаrqаnd, Buхоrо, Tеrmiz, O‘zgаn, Tоshkеnt kаbi shаhаrlаr ichki vа tаshqi sаvdо uchun Ñ…ilmа Ñ…il hunаrmаndchilik mаhsulоtlаri ishlаb chiqаrаdigаn hаmdа chаqа tаngаlаr vоsitаsi bilаn оlib bоrilаdigаn bоzоr tijоrаtining mаrkаzigа аylаnаdi. Bоlаsоg‘un, Tаrоz, O‘zgаn, Tоshkеnt, Sаmаrqаnd, Buхоrо shаhаrlаridа pul ishlаb chiqаrаdigаn zаrbхоnаlаri bo‘lgаn.
Bu dаvrdа shаhаrlаrdа аyniqsа kulоlchilik, shishаsоzlik, misgаrlik vа chilаngаrlik rivоj tоpdi. XI-XIII аsr bоshlаridа Mоvаrоunnаhr vа Хurоsоndа tоvаr-pul munоsаbаtlаri nihоyatdа rivоj tоpаdi.
Qоrахоniylаr dаvridа ijtimоiy bo‘g‘inlаr quyidаgilаrdаn ibоrаt bo‘lgаn:
·   Elоqхоn — хоqоndаn kеyingi pоg‘аnаdа turuvchi shахs. U хоqоn хоnоdоnigа mаnsub bo‘lib, vilоyatning mulk sоhibi hisоblаngаn;
·   Iqtоdоrlаr – qоrахоniylаr dаvlаtining tаyanch qаtlаmi, аsоsiy hаrbiy hаrаkаtlаrni аmаlgа оshiruvchi jаngоvаr bo‘linmаlаr vаkillаri. Ulаr o‘z mаrtаbаlаrigа ko‘rа bir-biridаn fаrq qilgаn;
·   Islоm dinining pеshvоlаri — imоmlаr, sаyyidlаr, shаyÑ…lаr, sаdrlаr;
·   Hоkimlаr, rаislаr, muhtаsiblаr;
·   Tаriqchilаr — zirоаtkоrlаrning turkchа nоmi, qishlоq Ñ…o‘jаlik mаhsulоtlаri bilаn tа’minlоvchi аsоsiy ijtimоiy qаtlаm sаnаlаdi;
·   Hunаrmаndlаr – turli Ñ…ildаgi Ñ…o‘jаlik аhаmiyatigа mоlik аshyo, аsbоb аnjоmlаr yasоvchi, tаyyorlоvchi mеhnаtkаsh qаtlаm;
·   Sаvdоgаrlаr – sаvdо-sоtiq bilаn mаshg‘ul bo‘lgаn shаhаr аhli;
·   Ko‘chmаnchilаr — chоrvаdоrlаr.
Qоrахоniylаrdа оddiy хаlq budun, sоliq to‘lоvchi fuqаrо rаiyyat, qаbilа bоshliqlаri bеk, sаvdоgаrlаr sаrt dеb аtаlgаn. Qоrахоniylаr dаvlаtidа hunаrmаndchilik, zirоаt vа chоrvаchilik mаhsulоtlаrini qаytа ishlоvchi sоhаlаr tаrаqqiy etgаn. Qimmаtbаhо tоshlаr, оltin, mis, tеmir qаzib оlingаn.
Qoraxoniylar davrida turli o‘lkalarning birlashishi fan va madaniyat rivojiga ham imkon berdi. Bu davrda Buxoro, Samarqand, Bolasog‘un, Qashqar, O‘zgan kabi shaharlar ham ma’muriy, ham madaniy markaz sifatida ahamiyati oshib, yanada kengayib, rivojlanib borgan. Qoraxoniylar fan va madaniyatning o‘lka hayotidagi muhim o‘rnini anglab unga homiylik qilishgan. Buyuk ipak yo‘li asosidagi hududlararo savdo-sotiq yanada ravnaq topdi. Shu davrda bunyod etilib, hozirgacha saqlangan Raboti Malik, Masjidi kalon, Minorai kalon, Vobkent minorasi, Jarqo‘rg‘on minorasi, Mag‘oki attori masjidi hamda ko‘plab saroy, masjid, madrasa, minora, xonaqoh, maqbara, tim va karvonsaroy kabi inshoatlar qoraxoniylar davrida hashamatli binolar qurish san’ati yuksak darajada taraqqiy etganligini ko‘rsatadi. Amaliy bezak san’ati — naqshinkorlik, ganchkorlik va kulolchilik yo‘nalishlari rivojlangan. Adabiyot yuksalgan. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” kabi asarlari shu davrda yaratilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:52:56
G‘AZNAVIYLAR DAVLATI

G‘aznaviylar davlatining tashkil topishi va faoliyati.
G‘aznaviylar davlati Xuroson, Shimoliy Hindiston hamda qisman Movarounnahr va Xorazmda g‘aznaviylar sulolasi boshqargan turkiy davlat. G‘aznaviylar davlatiga Alpteginning g‘ulomi va kuyovi Sabuktegin asos solgan. Davlat nomi saltanatning poytaxti G‘azna shahri nomidan olingan. Turkiy g‘ulomlar xizmatlari evaziga somoniylardan Xuroson va Afg‘onistonning turli viloyatlari (G‘azna, Kobul va boshqalar)ni boshqarish huquqini olganlar. Sabuktegin G‘azna viloyatining noibi va qo‘shin amiri qilib tayinlangach (977), u bu mulklarni mustaqil boshqarishga kirishgan. 994-995-yillarda Xurosonda bo‘lib o‘tgan ikki jangda somoniylar amiri Nuh ibn Mansur va noib Sabuktegin boshchiligidagi birlashgan qo‘shin isyon ko‘targan turk sarkardalari Abu Ali Simjuriy (Abulhasan Simjuriyning o‘g‘li) va Foyiq qo‘shinlarini tor-mor keltirish jarayonida Sabukteginning siyosiy nufuzi yanada ortadi. Nuh o‘z kuchigа ishоnmаy G‘аznа hukmdоri Sаbuqtеgingа yordаm so‘rаb murоjааt etаdi. Qo‘zg‘оlоnchilаr tоr-mоr etilgаch, Sаbuqtеgingа bu yordаmi uchun Nuh II ibn Mаnsur “Nоsir ud-din vа ud-dаvlа”, ya’ni “din vа dаvlаt hоmiysi”, o‘g‘li Mаhmudgа “Sаyf ud-din”, ya’ni “din shаmshiri” dеgаn unvоnlаrni bеrаdi. Bundаn tаshqаri Sаbuqtеginni Ð¥urоsоn nоibi etib tаyinlаydi. Nаtijаdа G‘аznа vа Ð¥urоsоndа Sаbuqtеgin vа Mаhmudning siyosiy hukmrоnligi mustаhkаmlаnib, G‘аznаviylаr dаvlаti tаshkil tоpаdi. Tеz оrаda bu dаvlаt kuchаyib, Hindistоn chеgаrаsidаn Аmudаryogаchа bo‘lgаn yerlаrni egаllаydi. G‘аznаviylаrning rаsmаn siyosiy kuch sifаtidа tаn оlinishi 996-yilgа to‘g‘ri kеlаdi. Аyni shu yili Sаbuqtеgin Sоmоniylаrni Qоrахоniylаr tаhdididаn sаqlаb qоlаdi. Sаbuqtеgin Buхоrоni egаllаb, Qоrахоniylаr bilаn shаrtnоmа tuzаdi. Bungа ko‘rа, Sirdаryo hаvzаsi qоrахоniylаr qo‘ligа o‘tаdi. Sаbuqtеgin esа Аmudаryodаn jаnubdаgi yerlаrgа hukmdоr bo‘lib qоlаdi. G‘aznaviylar davlatining eng kuchaygan davri amir Sabuktegin, ayniqsa, sulton Mahmud G‘aznaviy hukmronligi yillariga to‘g‘ri keladi. XI asr boshlariga kelganda musulmon Sharqining eng qudratli davlatlaridan biriga aylangan G‘aznaviylar davlatining chegaralari g‘arbda Ray va Isfahon shaharlari, Kaspiy dengizi hamda shimoli-g‘arbda Xorazm va Orol dengizigacha cho‘zilgan, sharqda esa Shimoliy Hindistonning kattagina qismini o‘z ichiga olgan va janubda Balujistongacha yetgan edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:53:18
Mahmud G‘aznaviy somoniylar sulolasi barham topgach, ularning Xurosondagi butun hududini, keyinchalik Xorazm davlatini (1017) ham o‘z saltanati tarkibiga qo‘shib olgan. Biroq Janubiy Toxariston (hozirgi Shimoliy Afg‘oniston)dan tashqari Shimoliy Toxariston (hozirgi Surxondaryo viloyati va Janubiy Tojikiston) hududini ham egallash uchun g‘aznaviylar kurash boshlaganlarida qoraxoniylar bilan ularning manfaatlari o‘zaro to‘qnashdi. Keskin kurashlar natijasida Chag‘oniyon va Termiz g‘aznaviylarga bo‘ysundirilgan. G‘aznaviylar bilan Qoraxoniylar davlati o‘rtasidagi chegara Amudaryo deb e’tirof qilingan. 1024-1025-yillarda Mahmud G‘aznaviy Termiz yaqinida Amudaryoni kechib o‘tib, Temir darvoza (Temir qopqa) orqali Sug‘dga hujum qilgan va Samarqandgacha borgan. Bu harbiy yurishlar natijasida Omul (Chorjuy)gacha bo‘lgan viloyatlar qoraxoniylar hukmronligidan chiqib, g‘aznaviylar ta’siriga o‘tgan. Bu davrda G‘aznaviylar davlati Sharqdagi yirik musulmon davlatiga aylangan edi. G‘оyatdа epchil diplоmаt, mоhir siyosаt аrbоbi bo‘lgаn Mаhmud G‘аznаviy qоrахоniylаr bilаn o‘zаrо kеlishuvgа binоаn o‘zining shimоliy chеgаrаlаrini аniqlаb, g‘аrbdа Kаspiygаchа bo‘lgаn hududlаrni rаsmiy jihаtdаn mustаhkаmlаb оlаdi. Mаhmud G‘аznаviy tеmir intizоmli, yaÑ…shi hаrbiy tаyyorgаrlik ko‘rgаn, zаmоnаviy аslаhа-аnjоmlаrgа egа kаttа qo‘shin tаshkil qilgаn. U o‘zining 32 yillik hukmrоnligi dаvridа Hindistоngа qаrshi 17 mаrtа yurish qildi, bu vаqtdа mustаqil dаvlаt bo‘lgаn Хоrаzmni 1017-yil qurоl yordаmidа o‘zigа bo‘ysundirdi. Biroq, Mahmud G‘aznaviyning o‘g‘li va valiahdi Mas’ud G‘aznaviy hukmronligi davrida (1030-1041) G‘aznaviylar davlati o‘z qo‘l ostidagi hududlarni birin-ketin qo‘ldan chiqarib, asta-sekin tanazzulga yuz tuta boshladi. XI asr o‘rtalaridan boshlab g‘aznaviylarning asosiy raqibi saljuqiylar bo‘ldi. G‘aznaviylar davlati tarkibidan birinchi bo‘lib Xorazm ajralib chiqdi. G‘aznaviylarning Xorazmdagi noibi Oltintosh vafot etgach (1032), uning o‘g‘li Horun g‘aznaviylarga qarshi isyon ko‘tardi (1034). U saljuqiylar va qoraxoniylar bilan do‘stona aloqa o‘rnatib, Xorazmni g‘aznaviylardan mustaqil deb e’lon qilgan. Bu paytda qoraxoniylar va g‘aznaviylar o‘rtasida Chag‘oniyon, Xuttalon, Termizni egallash uchun yana keskin kurash boshlangan. Marv yaqinidagi Dandanakon jangi (1040-y. may)da Mas’ud G‘aznaviy qo‘shini saljuqiylardan yengilgach, g‘aznaviylar Xurosonni butunlay qo‘ldan chiqarishdi. Mag‘lubiyatga uchragan sulton Mas’ud G‘aznaviy G‘aznaga qochgan va keyinchalik fitnachilar tomonidan o‘ldirilgan (1041). Taxtga Mas’udning ukasi Muhammad o‘tirgan. Lekin Mas’udning o‘g‘li Mavdud (hukmronlik davri: 1041-1048 ) amakisi Muhammadning qo‘shinini yengib, uni o‘ldirgan va taxtga o‘tirgan. Sulton Mavdudning Amudaryo yuqori qismidagi viloyatlarni qaytarib olishdagi sa’y-harakatlari natijasiz tugagan. Sulton Farruxzod (hukmronlik davri: 1053-1059)ning harakatlari bir muncha samarali bo‘lib, u ketma-ket ikki jangda saljuqiylar qo‘shinini mag‘lubiyatga uchratdi. Lekin keyinchalik Alp Arslon g‘aznaviylarni yengishga muvaffaq bo‘ldi. Ikki o‘rtada tuzilgan bitim (1059)ga muvofiq, g‘aznaviylar Movarounnahr va Toxaristonga bo‘lgan har qanday huquqlarini yo‘qotdilar. Ularning hududi G‘azna viloyati va Shimoliy Hindistonning bir qismi (Panjob va boshqa) bilan cheklanib qoldi. Bu hudud ham XII asr boshlaridan boshlab asta-sekin qisqarib bordi. XII asrning 60-yillarida G‘uriylar davlati g‘aznaviylarni Shimoliy Hindistonga butunlay siqib chiqardilar, poytaxt G‘aznadan Lahorga ko‘chirildi (1161). G‘uriylar davlati hukmdori G‘iyosiddin Muhammad qo‘shini Lahorni bosib olgach, G‘aznaviylar davlati butunlay tugatildi (1186).
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:53:32
Boshqaruv tizimi. G‘aznaviylar davlatida boshqaruv tizimi o‘zining murakkabligi bilan diqqatni jalb etadi. Boshqaruv tizimining markazida dargoh va devonlar (vazirliklar) turgan. Dargohga oliy hukmdor faoliyati bilan bog‘liq xizmatlar va amallar kirgan. G‘aznaviylar davrida hojiblik xizmatining o‘rni alohida e’tiborga loyiq. Dargoh faoliyatida sipohdor (saroy xizmatchisi), davotdor (oliy hukmdorning hujjatlarini yurituvchi), pardador (mahram; xufiya ishlarni bajaruvchi), martabador (saroydagi o‘rta amaldor), xazinachi, joma xona va farrosh kabi mansab va xizmatlarning o‘rni katta bo‘lgan. Devonlar ijroiya idoralari bo‘lib, o‘sha davr manbalarida 5 ta devon nomi uchraydi. Ular vazir devoni (bosh vazir devoni); harbiy ishlar devoni; elchilik va boshqa rasmiy tadbirlarni yuritish devoni; moliya devoni; pochta-xabar devoni. Viloyat boshlig‘ini voliy deganlar va uni oliy hukmdor tayinlagan. Viloyatlardagi boshqaruv ishlarni amid olib borgan. Shahar boshlig‘ini rais deb ataganlar. Shahar miqyosida shihna, kutvol (qal’a komendanti), sohibi devon (ma’muriy boshqaruvchi) kabi amaldorlar ham faoliyat ko‘rsatganlar. G‘aznaviylar davlati qudratli harbiy qo‘shinga ega edi. Oliy qo‘mondonlik hukmdorning ixtiyorida bo‘lgan. Bosh qo‘mondon — sipohsolor esa sulolaning eng ishonchli vakili yoxud shu xonadon a’zosi hisoblangan. Masalan, Mahmud G‘aznaviy sipohsolor mansabiga ukasi Muhammad Yusufni loyiq topgan. Yuqori darajadagi harbiy lashkarboshilar salor, o‘rta darajadagilari sarhang deyilgan. Harbiylar o‘z pochta-xabar va qozilik xizmatlariga ega bo‘lgan. G‘aznaviylar qo‘shinida harbiy kemalar (daryo va dengiz floti) ham mavjud edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:53:44
Ilm-fan va madaniyat. G‘aznaviylar davlatida ilm-fan va madaniyat, xususan, adabiyot rivojlangan. Mahmud G‘aznaviy ona tilisi turkiydan tashqari fors, arab, hatto pahlaviy tillarini ham mukammal bilgan va o‘zi she’rlar bitgan. Uning saroyida 400 dan ortiq olim, shoir va san’atkorlar to‘planib, faol ijod bilan shug‘ullanishgan. Abu Rayhon Beruniy, shuningdek, Farruxiy, Unsuriy, Manuchehriy kabi shoirlar, Nosir Xusrav, Utbiy, Gardiziy, Bayhaqiy shular jumlasidan bo‘lib, G‘aznada yashashgan. Beruniy o‘zining “Qonuni Mas’udiy” va Bayhaqiy o‘zining “Ta‘rixi Mas’udiy” asarlarini Mas’ud G‘aznaviyga bag‘ishlashgan. Firdavsiy mashhur “Shohnoma” dostonini Mahmud G‘aznaviyga taqdim etgan. Biroq buyuk tabib Abu Ali ibn Sino G‘aznaga — sulton saroyiga borishdan bosh tortgan. Shimoliy Hindistonni islomlashtirish va turklashtirish jarayoni aynan G‘aznaviylar davridan boshlangan. G‘aznaviylar davlatida qurilish va me’morchilikka ham katta e’tibor qaratilgan. G‘azna, Balx, Nishopur, Lohur va boshqa shaharlarda ko‘plab madrasalar, masjidlar, xonaqolar, saroylar va bog‘lar qurilgan, kutubxonalar faoliyat ko‘rsatgan. Xususan, poytaxt G‘azna shahri gullab-yashnagan
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:53:57
SАLJUQIYLАR DАVLАTI

Sаljuqiylаr dаvlаtining tashkil topishi.
Saljuqiylar davlatiga Saljuqning nevarasi Sulton To‘g‘rulbek asos solgan. Saljuq turklari XI asrning 20-yillarida harbiy xizmatlari evaziga Xurosonda Mahmud G‘aznaviydan ko‘plab mulklar olganlar. Biroq keyinchalik g‘aznaviylar ularga qarshi lashkar jo‘natib, Arslon Isroil ibn Saljuqni asir olishgan va Hindistondagi harbiy qal’ada tutqunlikda saqlashgan (1032-yil u hibsda o‘lgan). Saljuqiylar g‘aznaviylarga qarshi olib borgan ko‘plab muvaffaqiyatli janglaridan so‘ng Nishopurni egallab, o‘z rahbarlari To‘g‘rulbekni sulton deb e’lon qildilar (1038 ). Dandanakon jangidagi g‘alabadan so‘ng, u Xuroson hukmdori deb e’lon qilindi. Asta-sekin saljuqiylar Xuroson, Xorazm, G‘arbiy Eron, Ozarbayjon, Iroq (Bag‘dod bilan birga)ni o‘zlariga bo‘ysundirdilar. Bag‘dodda To‘g‘rulbek nomiga xutba o‘qitilgan. Abbosiylar xalifasi al-Qoim (hukmronlik davri: 1031-75) hokimiyatni To‘g‘rulbekka topshirib, uni sulton hamda “Sharq va G‘arb podshohi” deb tan olishga majbur bo‘lgan va qizini unga xotinlikka bergan.
To‘g‘rulbek Rayni, uning ukasi Chag‘ribek Dovud (990-1060) Marvni o‘zlariga poytaxt qildilar. 1050-yilda To‘g‘rulbek poytaxtni Raydan Isfahonga ko‘chirgan. Alp Arslon va Malikshoh hukmronliklari davrida saljuqiylar Kichik Osiyo va Yaqin Sharqda mustahkam o‘rnashib olishgan. Ular Vizantiya imperatori Roman IV Diogenning 200 ming kishilik qo‘shinini yengib (1071), butun Kichik Osiyoni (1071-81), keyinchalik Suriya va Falastinni zabt etishgan. Armaniston, Gruziya, Shirvon ham bo‘ysundirilgan. Shu davrda Balx, Termiz (1044), Buxoro, Samarqand (1089), keyinchalik Farg‘ona vodiysi saljuqiylar qo‘l ostida birlashgan. Hatto Sharqiy Turkistondagi qoraxoniylar ham ularning ustunligini tan olishgan. Alp Arslon poytaxtni Isfahondan Marvga ko‘chirgan. Saljuqiylar qo‘shinlari Arabiston yarim orolidagi Yaman va Bahrayn yerlarini ham o‘z tasarruflariga olishgan. Malikshoh hukmronligi davrida Saljuqiylar davlati harbiy-siyosiy jihatdan juda kuchli bo‘lgan. Bu vaqtda poytaxt yana Isfahonga ko‘chirilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:54:07
XI a. oxirlarida Saljuqiylar davlati Sharqiy Turkistondan O‘rta yer va Marmar dengizlarigacha bo‘lgan katta hududni o‘z ichiga olgan. Bu davlat Xitoy bilan Vizantiya o‘rtasida joylashgan. Salibchilarning Sharqqa qilgan yurishlarini to‘xtatishda saljuqiylarning xizmati katta bo‘lgan. XI a. oxirlaridan boshlab, Saljuqiylar davlati parchalana boshlaydi. Chunki birinchi salib yurishi natijasida Saljuqiylar davlati Gruziya, Shirvon hamda Kichik Osiyoning sohil bo‘yi hududlaridan, Suriya va Falastinning bir qismidan ajralgan (1096-99). Saljuqiylar davlatidan bir necha mustaqil sultonliklar ajralib chiqqan. Masalan, Kermon sultonligi (1041-1187), Shom (Suriya) sultonligi (1074-1117), Ko‘niya sultonligi va boshqa saljuqiy sultonlar o‘g‘uz va boshqa turkiy urug‘lar boshliqlari, jasur jangchilarga iqto in‘om qilganlar. Masalan, Malikshoh saltanatni 12 ta viloyat — mulkka ajratib, ularni amirlar va lashkarboshilarga iqto tariqasida bergan. Katta-katta mulklarga ega bo‘lgan iqtodorlar esa mustaqil bo‘lishga harakat qilganlar. Malikshoh vafoti (1092)dan so‘ng, uning o‘g‘illari o‘rtasida taxt uchun kurash avj oldi. Aka-uka sultonlar Mahmud (hukmronlik davri: 1092-94), Barqiyoruq, Malikshoh II (hukmronlik davri: 1104-25), G‘iyosiddin Muhammad (hukmronlik davri: 1105-18 ) ayrim hokimlarning isyonlarini bostirish bilan birga ismoiliylar harakati, xususan, hashshoshiylarga qarshi kurash olib borishga majbur bo‘lganlar. Buyuk Saljuqiylar davlati taxt uchun kurashlar oqibatida sharqiy va g‘arbiy qismlarga bo‘lingan. G‘arbiy qismga kirgan G‘arbiy Eron, Iroq va Ozarbayjonni Iroq sultonligi (1118-94) nomi bilan sulton G‘iyosiddin Muhammadning o‘g‘li sulton Mahmud (hukmronlik davri: 1118-31) boshqarishni boshlagan. U Hamadonni o‘ziga poytaxt qilgan. Sharqiy qism, asosan, Xuroson, Seyiston, Xorazm va Movarounnahrdan iborat bo‘lib, unga sulton Malikshohning kenja o‘g‘li sulton Sanjar hukmronlik qilgan va poytaxti Marv bo‘lgan. Sanjarning qudrati avjga chiqqan davrlarda g‘arbiy saljuqiylar ham uning siyosiy ta’siri ostida bo‘lishgan, G‘aznaviylar davlati esa unga 1117-yilidan tobe bo‘lgan. Biroq Sharqdan qoraxitoylarning Movarounnahrga bostirib kirishi, Samarqand yaqinida bo‘lgan mashhur Qatvon jangi (1141-yil 9-sentyabr)da qarluqlar bilan birgalikda saljuqiylar va qoraxoniylarning birlashgan qo‘shinini tor-mor qilishi natijasida Sanjarning kuch-qudrati zaiflasha boshlab, u Movarounnahr, keyinchalik Xurosonning asosiy qismidan ajraladi. Anushteginiylardan Qutbiddin Muhammad, xususan, Otsiz davrlarida Xorazm ham Saljuqiylar davlatidan ajralib chiqib, o‘z mustaqilligini tiklagan. Otsiz, hatto saljuqiylar poytaxti Marvni egallab, Nishopurni qamal qilgan (1141-42). Sanjarning vafoti (1157)dan so‘ng saljuqiylarning Xurosondagi hokimligi tugagan. Xuroson g‘uzlar (o‘g‘uzlar) tasarrufiga kirgan. 1117-yil saljuqiylarning Shom (Suriya) sultonligi, 1187-yil Kermon sultonligi ham tugatilgan. Xorazmshohlar XII a. ikkinchi yarmidan boshlab g‘arbiy saljuqiylarning Iroq sultonligiga kuchli zarbalar berishgan. Xorazmshoh Takash Iroq sultonligini ham tor-mor qilib, o‘z davlatiga qo‘shib olgan (1194). Faqat Kichik Osiyodagi Ko‘niya (Anadolu yoxud Rum) sultonligi XIV a. boshlarigacha hukm surgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:54:19
Boshqaruv tizimi. Saljuqiylar davlati tepasida oliy hukmdor — sulton (sulton ul-a’zam) turgan. Uning nomidan xutba o‘qilib, tanga zarb etilgan. Taxt otadan bolaga meros sifatida o‘tgan. Mulk, yer-suv taqsimlash, muhim davlat va boshqaruv mansablariga tayinlash, amaldorlar ishini nazorat qilish va boshqa sultonning vakolatlari doirasiga kirgan. Saljuqiylarning boshqaruv tizimi somoniylar, qoraxoniylar, g‘aznaviylarniki singari ikkiga: dargoh va devonlarga bo‘lingan. Ulug‘ hojib, horis amiri (amiri horis), salohdor, xos vakil, alamdor, jondor, tashtdor, sarhang, miroxur dargohdagi asosiy lavozimlar sanalgan. Bosh vazir devoni a‘lo — markaziy boshqaruv tepasida turgan. Devoni tug‘ro, devoni istifo (moliya devoni), devoni ishraf (nazorat devoni), devoni arz (harbiy vazirlik) kabi rasmiy devonlar bo‘lgan. Viloyat boshliqlari (voliylar) ham o‘z devonlariga ega bo‘lishgan. Voliylar sulton tomonidan tayinlangan bo‘lib, ular viloyat hayoti bilan bog‘liq barcha sohalar: moliya, soliq, sud, harbiy ishlar, jazo idoralariga rahbarlik qilgan. Tuman va shahar miqyosidagi boshqaruv tizimi ham deyarli shunday bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:54:28
Iqtisodiy hayoti. Saljuqiylar davlatida, ayniqsa, Buyuk saljuqiylardan To‘g‘rulbek, Alp Arslon, Malikshoh, Sanjar davrlarida iqtisodiy va madaniy hayotda katta ko‘tarilish yuz bergan. Hunarmandchilik taraqqiy qilgan: to‘qimachilik, kulollik, zargarlik, oynasozlik, temirchilik, konchilik va gilam to‘qish rivojlangan. Buyuk ipak yo‘li ulkan saltanatning markaziy shaharlari orqali o‘tgan. Sharqiy Yevropa, Vizantiya, Hindiston, Xitoy mamlakatlari bilan savdo aloqalari gurkirab rivojlangan. Malikshoh Sharq va G‘arb o‘rtasidagi savdoni jonlantirish uchun Xuroson va Iroq savdogarlarini boj to‘lovidan ozod qilgan. Kaspiy dengizi orqali Turkistonga neft mahsulotlari keltirilgan. Ichki savdo ham rivojlangan. Mamlakatda sof oltindan zarb etilgan dinor (qizil dinor) joriy etilgan. Bundan tashqari, mahalliy dinor (rukniy) va mis dirhamlar ham bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:54:41
Ilm-fan va madaniyat. Saljuqiylar davlatida ilm-fan va madaniyat rivojlangan. Ayniqsa, Eron, Iroq va Movarounnahrda madaniy yuksalish yuqori bo‘lgan. Nishopur, Isfahon, Basra, Hirot, Marv, Buxoro, Samarqandda madrasalar bunyod qilingan. Xususan, buyuk vazir Nizomulmulk qurdirgan Bag‘doddagi Nizomiya madrasasi (1067) butun jahonga mashhur bo‘lgan. Nizomulmulk davlatni boshqarish asoslari haqida “Siyosatnoma” asarini yaratgan. Munajjim va riyoziyotchi olim Umar Xayyom loyihasiga ko‘ra, Isfahonda rasadxona qurilgan. U Malikshoh topshirig‘iga ko‘ra, rasadxonada kuzatuv ishlarini olib borgan va sosoniylarning shamsiy taqvimini isloh etib, Yangi taqvim (“Malikshoh taqvimi” yoxud “Jalol erasi”) ni tuzgan (1079). Nizomiy Ganjaviy, Jaloliddin Rumiy, Sa”diy Sheroziy, Umar Xayyom fors she’riyatining so‘nmas durdonalarini yaratishgan. Muhammad G‘azoliy, Farididdin Attor, Xoja Yusuf Hamadoniy kabi islom ulamolari va so‘fiylar ijod qilishgan. Saljuqiylar davlatida riyoziyot va ilmi nujum (Bahovuddin Abubakr Marvaziy, Sharafiddin Tusiy, Abulhasan Ali Marvaziy, Abulhotam Muzaffar Isfizoriy, Zahiriddin G‘aznaviy), tibbiyot va kimyo (Ismoil Jurjoniy, Faxriddin Roziy), tarix (Zahriddin Nishopuriy, Sadriddin Husayniy, Anushirvon Koshoniy, Abu Bakr Ravondiy), adabiyot (adib Sobir Termiziy, Nosir Xusrav, Anvariy, Asiriddin Axsikatiy, Raf”iy Marvaziy va boshqalar) sohalariga oid ko‘plab bebaho asarlar yaratilgan. Bu davrda Nishopur, Marv, Isfahon, Ray, Hamadon kabi poytaxt shaharlar, shuningdek, Buxoro, Samarqand, Termizda ko‘plab me’moriy yodgorliklar qurilgan. Marv gullab yashnagan, u “Marvi Shohijahon” — “Shaharlar shohi” deb ulug‘langan. Tarixchi va sayyoh Yoqut Hamaviy Marvda bo‘lganida bu yerda 10 ta yirik kutubxona borligini ko‘rgan va ulardan foydalangan. Termiz yaqinidagi Payg‘ambarorolda Zulkifl majmuasi (XI-XII asrlar), Sulton Saodat me’moriy majmui (XI-XVIII asrlar), Jarqo‘rg‘on minorasi (1109), Marvda Sulton Sanjar maqbarasi (XII asr) va boshqa me’moriy obidalar qurilgan. Saljuqiylarning Ko‘niya sultonligida ham madaniyat taraqqiy etgan. Kichik Osiyoning islomlashish jarayoni kuchayib, tasavvufning mavlaviylik, bektoshiya kabi tariqatlari shakllangan, axiylik (javonmardlik) va qalandarlik kuchaygan. Jaloliddin Rumiy, Yunus Emro (1240-1320), Xoja Bektosh Vali (1248-1338 ), Sadriddin Ko‘nyoviy, Shahobiddin Suhravardiy singari mashhur mutasavviflar yetishib chiqqan. Ko‘niya (Ikoniy), Sivas, Qaysariya, Nikeya shaharlari yirik madaniy markazlar hisoblangan. Bu paytda “O‘g‘uznoma” dostonining yozma varianti shakllangan, latifada Xo‘ja Nasriddin (Afandi) obrazi (Turkiston va Anadoluda) yaratilgan
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:54:54
XORAZM DAVLATI

Xorazmshohlar davlatining tashkil topishi.
Xorazmshohlar davlatini xоrazmshohlar boshqargan. Markazi, asоsan, Amudaryoning quyi оqimida jоylashgan bo‘lsa ham, rivоjlangan davrlarida, ayniqsa, XIII asr boshlarida shimolda Kaspiy dengizining shimol sоhillari, janubida Hindukush tоg‘lari, sharqda Qashqargacha yetgan. Kuchli larzalardan tushkunlikka uchragan Xorazmshohlar davlati IX-X asrlarda Arab xalifaligining yemirilishi tufayli ketma-ket O‘rta Оsiyo va Sharqiy Erоnda paydо bo‘lgan yirik mustaqil davlatlar tоhiriylar, saffоriylar va sоmоniylar qo‘l оstida bo‘lgan. Tarixiy va arxeоlоgik ma’lumоtlarga qaraganda X asr оxirlarida Xоrazm iqtisоdiy jihatdan juda tez rivоjlana boshlaydi. Bunga shaharlarning o‘sishi dalil bo‘la оladi. Agar, Tabariy 712-yilda Xоrazmda uchta shahar bo‘lganligini ko‘rsatib o‘tsa, Istaxriy X asr boshlarida Xоrazmda shaharlar sоni o‘ntaga yetganligini ko‘rsatadi. 985-yillarda esa, Mag‘disiyning yozishicha, Xоrazmdagi shaharlarning sоni o‘ttiz ikkitaga yetgan. Arxeоlоgik qazilma vaqtida tоpilgan kulоlchilik mahsulоtlari bu shaharlarda hunarmandchilik tez rivоjlanganligidan darak beradi. Arab manbalariga qaraganda, X-XI asrlarda Xоrazm yirik savdо markaziga aylangan. Xоrazm savdоgarlari, hоzirgi Qоzоg‘istоn va Turkmanistоn o‘rnidagi dashtlarda yashоvchi ahоli bilan Vоlga bo‘yidagi Xazariya va Bulgоr pоdshоligi hamda Sharqiy Yevrоpadagi slavyan оlami bilan keng ko‘lamda savdо ayirboshlash ishlarini оlib bоrgan. Sharqiy Yevrоpa savdоning o‘sishi natijasida Xorazmshohlar davlatining shimol-g‘arb tоmоnidan eng chekka istehkоmi bo‘lgan Urganch Xоrazmda bu savdоning birinchi ahamiyatga ega bo‘lgan markaziga aylangan. “Hudud ul-оlam” muallifining ta’rificha, “Gurganj” qadimgi zamоnda Xоrazm mulklari jumlasiga kirgan shahar bo‘lib, endilikda uning alоhida pоdshоsi bоr. Shahar pоdshоsini “Gurganj miri” deb ataydilar. Uning alоhida bo‘lib ajralib chiqishini mamlakatning iqtisоdiy jihatdan gurillab o‘sishi, Vоlga bo‘yi bilan bo‘lgan savdо alоqalarining rivоjlanishi hamda siyosiy tarixiy sharoit bilan bоg‘langan hоlda tushinish mumkin. X asrga оid yozma manbalarda qayd qilinishicha, xоrazmliklar qo‘shinlari o‘g‘uzlar bilan muvaffaqiyatli jang qilib turgan. Xоrazmliklar Xazar xоqоnligida muhim rоl o‘ynaganlar, xоqоn qo‘shinlaridagi asоsiy qism ulardan ibоrat bo‘lgan.
992-yilda sоmоniy Nuh ibn Nasr o‘z pоytaxti Buxоrоdan mahrum bo‘lib, Amul (Chоrjo‘y)ga qоchadi va shu yerdan turib istilоchilarga qarshi kurashni uyushtirmоqchi bo‘ladi. Xоrazmning ikkala hоkimi unga yordamga keladi. Nuh ularning ko‘rsatgan yordami uchun Xurоsоndagi ikkita yirik mulkini taqdim qiladi: xоrazmshоh Abu Abdullоh Muhammadga Оbivardni, Urganch amiri Ma’mun ibn Muhammadga Nisо shaharini beradi. V. V. Bartоld ko‘rsatib o‘tganidek, Nuh Xurоsоnning itоatsiz hоkimi Abu Aliga qarama qarshi shunday ish qilgan edi. Shunisi qiziqki, Abu Ali Nisоni hech qanday qarshiliksiz Ma’munga tоpshiradi, lekin Abu Abdullоh yubоrgan vakillarni Оbivardga kiritishdan bosh tоrtadi. Gardiziyning hikоya qilishicha, isyonkоr Abu Ali 995-yil bahоrida Nuhning vassali va lashkarboshsi sifatida harakat qilgan Sabukteginning lashkarlaridan yengilgach, dastlab Rayga qоchadi, so‘ngra Nishopurga qaytishga harakat qiladi. Sabukteginning o‘g‘li Mahmudning qo‘liga tushadi va uncha katta bo‘lmagan guruh bilan Xоrazmga Ma’munning panоhiga qоchadi. Lekin uni xоrazmshоhning askarlari ushlab оladilar va Katga keltiradilar. Bu vоqea ikki Xоrazm davlati o‘rtasidagi kurashning uzil-kesil barham tоpishiga bahоna bo‘ladi. Ma’munning qo‘shini Katni ishg‘оl qilgan va оzоd qilingan Abu Alini, Ma’mun Urganchda tantana bilan kutib оlgan. Asir оlingan so‘nggi afrig‘iy ham shu yerga keltirilgan. Ma’mun o‘zining azaliy dushmanini qatl qilishga buyuradi. Xоrazmning ikkala qismini o‘z hоkimiyati оstida birlashtirib, xоrazmshоh unvоnini оladi. Shu tariqa 995-yilda afrig‘iylar sulоlasi barham tоpib, ma’muniylar sulоlasi hukmrоnligi boshlanadi. Shu davrdan boshlab Gurganj (Ko‘hna Urganch) Xorazmshohlar davlatining pоytaxti bo‘lib kelgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:55:12
Ma’muniylar sulоlasi davrida Xorazm. Ma’muniylar sulоlasida 3 ta shоh davlat hоkimiyatini boshqargan: Ma’mun ibn Muhammad (995-997), Ali ibn Ma’mun (997-999), Ma’mun ibn Ma’mun (999-1017). X asr оxiri — XI asr boshlarida O‘rta Оsiyodagi оg‘ir siyosiy vaziyatga qaramasdan qisqa vaqt hukmrоnlik qilgan ma’muniylar sulоlasi Xorazmshohlar davlatini ijtimоiy, siyosiy, iqtisоdiy va madaniy jihatdan rivоjlantirdi. Ma’muriy jihatdan bu davlat vilоyatlarga, vilоyatlar esa, shahar va qishlоqlarga ajratilib boshqarilgan. Ular davrida Xоrazmda davlat boshqaruvining ancha takоmillashgan tizimi vujudga keldi. Xоrazmshоh davlatning оliy hukmdоri, hоkimi mutlaq hisоblangan. Gurganjda shoh sarоyi qоshida markaziy boshqarma-devоnxоna tashkil etilib, uning tarkibida zirоat, savdо-tijоrat, mоliya, sоliq ishlari, shahar va qishlоqlarda оsоyishtalikni saqlash, harbiy ishlar va boshqa davlat ahamiyatiga ega vazifalar bilan shug‘ullanadigan mahkamalar bo‘lgan. Sarоyning eng yuqоri lavоzimlaridan biri vazirlik lavоzimi bo‘lib, u xo‘jayi buzruk (bosh xo‘ja) unvоniga ega bo‘lgan. U devоnxоna ishlariga javоb bergan, katta safar paytida pоdshо nоmidan davlatni idоra qilgan.
Ma’muniylar davrida Xorazmshohlar davlatida ilm-fan, madaniyat ravnaq tоpib, Xоrazm Ma’mun akadyemiyasi tashkil qilindi. Unda xizmat qilgan buyuk qоmusiy оlimlar, allоmalar o‘zlarining ajоyib kashfiyotlari va asarlari bilan Xorazmshohlar davlatining mavqeni o‘z davri va keyingi davrlar uchun yuksak darajaga ko‘tardilar. Birоq, bu madaniy yuksalish uzоq davоm etmadi. 1017-yilda Xоrazm Mahmud G‘aznaviy tоmоnidan zabt etildi. Shu bilan ma’muniylar sulоlasiga chek qo‘yildi.
Mahmud G‘aznaviy o‘z sarkardalaridan biri Оltintоshni xоrazmshoh lavоzimiga tayinlaydi. Оltintоshlar sulоlasidan ham 3 ta xоrazmshоh hukmrоnlik qilgan. O‘rta Оsiyoda paydо bo‘lgan Saljuq turklari bilan G‘aznaviylar o‘rtasida nizо chiqib, 1040-yilda Dandanakоn shahar yonida ular o‘rtasida qattiq janglar bo‘lib, Saljuq turklari g‘оlib chiqadilar. Ular G‘aznaviylar mulkini qo‘lga kiritib, Xоrazmni ham qaram qiladilar. Оltintоshlar sulоlasining so‘nggi vakillari saljuqiylar qo‘lida turli lavоzimlarda xizmat qilganlar, lekin ularga xоrazmshоh unvоni berilmagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:55:28
Anushteginiylar sulоlasi davrida Xorazm. Xоrazmni 1040-yildan Saljuq sultоnlari tоmоnidan tayinlangan hоkimlar boshqargan. Ana shunday turk hоkimlaridan biri anushteginiylar sulоlasi asоschisi Anushtegin Garchоi (1077-1097) edi. 1097-yilda Anushtegin vafоtidan keyin Xurоsоn nоibi Dоdbek Habashiy uning o‘g‘li Qutbiddin Muhammad (1097-1127)ni Xоrazm nоibi qilib tayinlab, unga xоrazmshоh unvоnini beradi. Qutbiddin Muhammadning adоlatli va sadоqatli xizmati evaziga Sultоn Sanjar (1118-1157) uning o‘qli Оtsiz (1127-1156)ni Xоrazm taxtiga tayinlaydi. Dastlab, Sultоn Sanjarga sadоqat bilan xizmat qilgan Оtsiz 1130-yillar оxirlarida Mоvarоunnahrdagi siyosiy vaziyatdan fоydalanib, mustaqil Xorazmshohlar davlatini tuzishga harakat qilib, u bilan tinimsiz urush оlib bоradi. Оtsiz (1127-1156) mоhir diplоmаt, yеtuk dаvlаt аrbоbi edi. U o‘z rаqiblаri оrаsidаgi ziddiyatlаrdаn ustаmоnlik bilаn fоydаlаndi, o‘z dаvlаti mustаqilligini sаqlаbginа qоlmаy uning hududlаrini kеngаytirdi. 1141-yildа Оtsiz Ð¥urоsоn yerlаrini, Mаrv, Nishоpur shаhаrlаrini egаllаdi. 115-yildа Jаndni Хоrаzmgа qo‘shib оlаdi. Elаrslоnхоn hаm mаmlаkаt mustаqilligini kuchаytirish yo‘lida qоrахitоylаr bilаn kurаshlаr оlib bоrdi. Tаkаsh (1172-1200) mоhir dаvlаt аrbоbi, tаdbirkоr vа uddаburоn hukmdor sifаtidа o‘z dаvlаti qudrаtini yuksаltirishgа muvаffаq bo‘lаdi. 1187-1193-yillаrdа u Nishоpur, Rаy vа Mаrv shаhаrlаrini bоsib оlаdi. 1194-yildа sаljuqiylаr sultоni Tug‘rulgа qаqshаtqich zаrbа bеrib, Erоnni Хоrаzmgа bo‘ysundirаdi.
Оtsiz vafоtidan keyin taxtga o‘tirgan El-Arslоn (1156-1172) mahalliy hоkimlar va qоraxitоylarga qarshi kurash оlib bоrdi. Uning vоrislari Sultоnshоh Muhammad (1172) va Alоuddin Takash (1172-1200) hоkimiyat uchun 1193-yilga qadar o‘zarо kurash оlib bоrdilar. Takash o‘z vоrisi Muhammad Xоrazmshоhga (1200-1220) markazlashgan mustahkam davlat va tashkiliy jihatdan qudratli qo‘shinni merоs qоldirgan. Muhаmmаd Хоrаzmshоh (1200-1220) dаvridа dаvlаt yanаdа kеngаyib, Yaqin Shаrqdаgi eng qudrаtli dаvlаtgа аylаnаdi. Хоrаzm Kаspiy dеngizidаn Fоrs qo‘ltig‘igаchа, Kаvkаzdаn Hindiqush tоg‘lаrigаchа bo‘lgаn yerlаrni o‘z ichigа оlgаn. Аynаn Muhаmmаd Хоrаzmshоh 1210-yildа Tаlоs vоdiysidа qоrахitоylаrni yеngаdi, 1212-yildа esа Qоrахоniylаr dаvlаtini butunlаy tugаtgаn. Shаrqdаgi bu ulkаn dаvlаtning pоytахti Urgаnch shаhri edi. Хоrаzmshоh sаrоyidа 27 hukmdоr vа ulаrning vаkillаri itоаt kаmаrini bоg‘lаb, оltin nоg‘оrа chаlаr vа bu buyuk dаvlаtning hukmdоrini “Iskаndаri Sоniy” (Ikkinchi Iskаndаr) dеb аtаshmоqdа edi. Хоrаzmshоhlаrning ulkаn dаvlаti ichki jihаtdаn mustаhkаm emаs edi. Buning nаtijаsidа kuchli bo‘lib ko‘ringаn dаvlаt mo‘g‘ullаrning zаrbаsigа dоsh bеrа оlmаdi. Muhammad Xоrazmshоh o‘g‘li Jalоliddin Manguberdi (1220-1231)ga parоkanda saltanatni merоs qilib qоldirdi. 1231-yilda Jalоliddin Manguberdi vafоti bilan xоrazmshоh unvоni hamda saltanatni boshqargan sulоlalar ham yakun tоpadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:55:40
XII-XIII asr boshlari Xоrazm davlatchiligining rivоjlanishida muhim bоsqich bo‘ldi. Bu davrda Xоrazmda anushteginiylar sulоlasidan chiqqan hukmdоrlar Оtsiz, Takash va Sultоn Muhammad Xоrazmshоhlar mamlakatni boshqarishning yanada mukammal tizimi, tartibоti va uslublarini yaratganlar. Saltanatning eng оliy lavоzimi vazirlik bo‘lib, ular Sadr, Xo‘jayibuzruk va Nizоmulmulk (mulkning tayanchi) unvоnlari bilan yuritilgan. Vazir faqat оliy hukmdоr оldida hisоbdоr bo‘lgan. Saltanatning barcha amaldоrlari va harbiy boshliqlar ham vazirga itоat qilganlar, uning оldida hisоbdоr bo‘lganlar. Sultоn Muhammad Xоrazmshоh o‘z pоdshоligining so‘nggida sarоyda vakillar Kengashi nоmi bilan yuritilgan davlat Kengashi ta’sis etadi. Kengash ishida оliy hukmdоrdan boshqa yana tajribali, bilimli 6 ta vakil ishtirоk etadi. Davlat kengashida eng dоlzarb masalalar muhоkama etilib, qarоrlar ko‘pchilik оvоz bilan qabul qilingan. Xorazmshohlar davlatida ulug‘ hоjib, amir оxur, amir shikоr, mutasarrif, tоshutdоr, qissadоr, davlatdоr, farrоshu, amir ul-alam kabi yuqоri lavоzimlar ham bo‘lgan. Xorazmshohlar davlatida davlat hоkimiyati markazlashgan va takоmillashgan boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan. Mahalliy va markaziy hоkimiyatning keng vakоlatli mahkamalari yordamida mamlakat idоra qilingan. Davlatning mahalliy hоkimiyat оrganlari markaziy hоkimiyatning kuchli nazоrati оstida bo‘lgan. Katta hududda markazlashgan yirik siyosiy birlikning vujudga kelishi tufayli davlatning siyosiy mavqe оrtdi, unda hunarmandchilik va savdо-sоtiq rivоjlandi, shaharlar yuksaldi. Xo‘jalikning turli sоhalaridagi o‘sish umumiy iqtisоdiy va madaniy taraqqiyot uchun оmil bo‘ldi. Pоytaxt Gurganj yirik siyosiy, iqtisоdiy va madaniy markazga aylandi. Shaharlar rivоji uchun savdо, ayniqsa, xalqarо savdо muhim o‘rin tutgan. Xоrazm davlatining savdо karvоnlari nafaqat o‘z hududi bo‘ylabgina emas, balki undan tashqariga, janubda Hindistоnga, G‘arbda Arabistоn va Yevrоpaga qatnagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:55:47
Xorazmshohlar davlati tarkibiga kiritilgan hududlardagi bir qancha shaharlarda ilm-ma’rifat, madaniyat yuksaldi. Mоvarоunnahr, Xurоsоn, Fоrs, Оzarbayjоn va Irоq o‘lkalari o‘rtasida madaniy alоqalar kuchaydi. Ushbu davrning taniqli оlimlari jumlasiga Rashididdin Vоtvоt, Ismоil Isfahоniy, Tоhir Faryobiy, Abulfayz Axsikatiy, Sayfuddin Buxоriy, Abulmajid Jandiy, Ali Hijоziy, Ismоil Jurjоniy, Ali Xоrazmiy, Abulhasan Xоrazmiy, Najib Bakrоn, Mahmud al-Chagminiy, Fariduddin Attоr, shayx Najmiddin Kubrо, Muhammad Axsikatiy, Abdullоh ar-Rоziy, Mahmud Samarqandiy, Mas’ud Xo‘jandiy, Mahmud Zamaxshariy, Abdulkarim as-Sam’оniy va boshqalarni kiritish mumkin. Ularning ijоdiga nazar tashlar ekanmiz, o‘sha davrda ilm-fan ham tabiiy, ham ijtimоiy sоhalar bo‘yicha rivоjlanganini ko‘ramiz. Xоrazmda hukmrоnlik qilgan sulоlalar davri tarixi O‘rta Оsiyo xalqlari davlatchiligi va madaniyati tarixining ajralmas qismi hisоblanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:56:01
TARIXIY SHAXSLAR

ABDUKARIM SOTUQ BUG‘ROXON QORAXON (859-955) — Qoraxoniylar sulolasi asoschisi. 880-yilda Torim vodiysining Lop, Sharchan, Xo‘tan, Kuchor shaharlari joylashgan hududda markazlashgan hokimiyatga asos solgan. Rivoyatlarga qaraganda, u Qashqarga savdo karvoni bilan kelgan. Xoji Abu Nasr Somoniy vositasi bilan islom dinini birinchi bo‘lib qabul qilgan va 12-25 yoshlarda Qur’oni Karimni yod olgan. Abdukarim sotuq Bug‘roxondan boshlab islom dini Qashqar, Yorkent, Oqsuv va Xo‘tangga tarqalgan. Uning qabri Qashqarning Ostun Ortush mavzesida bo‘lib, musulmonlar orasida tabarruk ziyoratgoh sifatida mashhur.

ABDUMALIK IBN NUH — somoniylar amiri (999-1000). Uning qisqa hukmdorligi davrida Somoniylar davlati qoraxoniylar tomonidan bosib olinadi. Qoraxoniylar hukmdori Elik Nasr Buxoroga Jafar Teginni tayinlab, o‘zi Urganchga ketadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:56:10
ABDUMALIK IBN NUH AMIRI RASHID (944-961) — somoniylar amiri (954-961). Otasi Nuh ibn Nasr vafot etgach 10 yoshida taxtga o‘tirgan. Nuh ibn Nasr davrida buvayhiylar bilan boshlangan urush Abdumalik ibn Nuh davrida (956) yarash bilan yakun topadi. Abdumalik ibn Nuh davrida davlatni idora qilishda lashkarboshilarning mavqe baland bo‘lgan. Masalan, hojiblik mansabiga tayinlangan Alpteginning obro‘si oshib ketganidan xavfsirab, uni mansabidan chetlamoqchi bo‘lgan, biroq uddasidan chiqa olmagan. Abdumalik ibn Nuh chavgon o‘ynab, otdan yiqilib halok bo‘lgan.

ABU ALI CHAG‘ONIY (?-955) — Chag‘oniyon hukmdori. 939-yildan somoniylarning Xurosondagi noibi. 945-yilda noiblikdan bo‘shatilganligi uchun amir Nuhga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarib, yangi noib Ibrohim ibn Simjurni Xurosondan quvib chiqargan. Amir 948-yilning dekabrida sulh tuzib, uni qayta noiblikka tayinlaygan bo‘lsa-da, ko‘p o‘tmay bu qarorini bekor qilgan. U 947-yili isyon ko‘targan Nuh II ibn Mansurning amakisi Ibrohimga Buxoro shahrini egallashida yordam beradi. Ibrohim isyondan so‘ng juda qisqa vaqt bo‘lsa-da, hukmronlik qiladi. Ko‘p vaqt o‘tmay Abu Ali Chag‘oniy rahbarligida isyon ko‘tariladi. Nuh qo‘zg‘olonni kuch bilan bostira olmaydi. 95-yilda Abu Ali Chag‘oniyni avval chag‘oniyonga, so‘ngra Xurosonga hokim qilib tayinlashga majbur bo‘ladi. Shunda Abu Ali Chag‘oniy buvayhiylar yordamida amirga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan, ammo Abdumalik ibn Nuh davri (954-961)da Xurosonni tashlab ketishga majbur bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:56:18
ABU IBROHIM IBN NUH, AMIRI MUNTASIR — sоmоniylаrdаn. Somoniylar amiri (1000-1005). Sulоlаning охirgi hukmdоri Аbdulmаlik ibn Nuh (999-1000)ning birоdаri. Qoraxoniylarga qarshi muvaffaqiyatsiz kurash olib boradi. Somoniylarning so‘nggi vakili bo‘lgan Muntasir somoniylarning avvalgi shon-shuhratini tiklay olmaydi. Muntasir Sulton Mahmudning noibi Mahruyning buyrug‘i bilan o‘ldiriladi. Al-Utbining yozishicha, bu voqea 1005-yilning boshlarida ro‘y beradi va u Maymurg‘ qishlog‘ida ko‘miladi.

ABUL ABBOS ABDULLOH IBN TOHIR — Tohiriylar noibi (830-844). Xuroson va Movarounnahr noibi Tohir ibn Husaynning o‘g‘li. Uning hukmronligi davrida poytaxt Marvdan Nishopur shahriga ko‘chiriladi. Uning topshirig‘i bilan Xurosonning bilimdon fiqhshunoslari dehqonchilikda suv manbalaridan foydalanish tartiblari, suv taqsimoti va uning qonun-qoidalari haqida risola yozib, ma’muriyatga taqdim etadilar. Bu risola ikki asr mobaynida suvdan foydalanishda dehqonlar uchun ko‘rsatma bo‘ldi. Tohir ibn Husayn unga yo‘llagan maktubida na davlatmand kishilar va na yaqinlarini soliqlardan ozod etmasdan, fuqarolarning barchasiga adolat yuzasidan soliq solish haqida o‘g‘liga ko‘rsatmalar beradi. Abdulloh ham otasi maslahatlariga amal qiladi. Ziroatchilar ahvolini birozgina bo‘lsa-da yengillashtirish maqsadida u maxsus farmon chiqaradi. Farmonda mulkdorlar va davlat ma’murlariga qarata “Olloh mehnat ahlining qo‘li bilan rizq-ro‘zimizni yetkazib beradi, tili bilan bizni olqishlaydi, ularni ranj etishni taqiqlaydi” — degan so‘zlar bitilgan edi. Bu bilan Abdulloh mehnat ahlinigina emas, balki umumdavlat manfaatini ko‘zda tutadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:56:26
ABULFAZL BAL’AMIY MUHAMMAD IBN UBAYDULLOH (?-940) — somoniylar vaziri. U mamlakat obodonchiligi va ilm-fan rivoji yo‘lida muhim ishlar qilgan, olim va shoirlarni o‘z himoyasiga olgan. Istaxriyning yozishicha, Abulfazl Bal’amiy Marv va Buxoroda ko‘p binolar qurdirgan. Shuning uchun “Shayxul-jalil” (“Ulug‘ shayx”) nomiga sazovor bo‘lgan. Abulfazl Bal’amiyga juda ko‘p zamondosh shoirlar madhiyalar yozgan. Abulfazl Bal’amiy Rudakiy bilan ayniqsa yaqin munosabatda bo‘lgan.

ABULHASAN SIMJURIY MUHAMMAD IBN IBROHIM (?-989) — somoniylar sipohsolori va Xurosondagi noibi (957-yildan). Asli g‘ulomlardan. Buvayhiylar va ziyoriylarga qarshi janglarda g‘alaba qozongan, uning yordamida G‘aznada somoniylar hukmronligi o‘rnatilgan. So‘ng, u somoniylar amiri Nuh ibn Mansur (976 997)dan yashirincha qoraxoniylardan Bug‘roxon (Horun ibn Muso, 992-yilda vafot etgan) bilan somoniylar tasarrufidagi yerlarni o‘zaro bo‘lib olish xususida muzokara olib borgan. Kelishuvga ko‘ra, Movarounnahr Bug‘roxonning, Amudaryoning janubidagi yerlar esa Abulhasan Simjuriy qo‘liga o‘tishi lozim bo‘lgan. Bu fitnada Abulhasan Simjuriy va Bug‘roxondan tashqari Foyiq ham ishtirok etgan. Bu esa somoniylar inqirozini tezlashtirgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:56:35
AHMAD IBN ASAD (?-865) — Farg‘ona (817-yildan) va Samarqand (842-yildan) amiri. Somonxudotning nabirasi. Rofe ibn Lays qo‘zg‘oloni paytida Ahmad ibn Asad o‘z birodarlari Nuh, Yahyo va Ilyoslar bilan Sug‘dda qo‘zg‘olonni bostirishda xalifalikka katta yordam bergan. Buning evaziga xalifa Ma’munning ko‘rsatmasiga ko‘ra Xuroson hokimi G‘asson ibn Abbod (813-821) 817-yilda Ahmad ibn Asadni Farg‘onaga, akasi Nuh ibn Asadni esa Samarqandga, Choch va Ustrushonaga Yahyoni, Hirotga Ilyosni amir qilib tayinlaydi. Akasi Nuh vafotidan keyin (842) Ahmad ibn Asad Samarqand amiri bo‘lib qoldi. 875-yilda xalifa Mu’tamid (870-892) Ahmad ibn Asadning o‘g‘li Nasr ibn Ahmadni butun Movarounnahr amiri etib tayinlaydi. Ahmad o‘z nomidan mis chaqalar zarb etadi. Ahmad Somoniy asta-sekin Movarounnahrni o‘z oilasi boshchiligida birlashtirishga kirishadi. Tohiriylar Ahmadning bu faoliyatiga qarshilik ko‘rsata olmadilar.

AHMAD IBN ISMOIL AS-SOMONIY — somoniylar amiri (907-914). Amiri shahid. Uning davrida bir qancha qo‘zg‘olonlar bo‘lib o‘tdi. Xususan amakisi Ishoq ibn Ahmad Samarqandda, Ray va Seyiston hokimlari isyon ko‘tardilar. Bu isyonlar shafqatsizlik bilan bostirildi. Ahmad uzoq vaqt hukmronlik qilmadi. Davlatni idora etishda arab tilini qayta tiklanishi ko‘pgina mahalliy zodagon va Turk g‘lumlarining noroziligini uyg‘otdi. 914-yilda u Turk g‘ulomlari tomonidan o‘ldiridi. Taxtga Ahmadning 8 yoshli o‘g‘li Nasr ibn Ahmad (914-943) o‘tirdi. Saroyning ruxsati bilan davlat ishlarini vazir Abdullo Jayhoniy boshqargan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:56:45
ALITEGIN IBN HUSAYN (?—1035) — Movarounnahr ilikxoni (1025-1034). Qoraxoniylardan. Movarounnahrni somoniylardan tortib olishda ishtirok etgan (999-1012). Nasr ibn Ali vafoti (1013)dan so‘ng taxt uchun kurash chog‘ida arslonxonlardan Muhammad ibn Ali tomonidan asir olingan. Taxminan 1025-yilda asirlikdan qochib Buxoroni egallagan va saljuqiylardan Arslon ibn Saljuq bilan ittifoq tuzgan. Aliteginga qarshi ilikxon Mansur ibn Ali qo‘shin tortib kelgan, biroq mag‘lubiyatga uchragan. Shundan so‘ng Alitegin Mavorounnahrni markaziy qismi (Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo vodiysi) ilikxoni bo‘lgan. Aliteginga qarshi Mahmud G‘aznaviy va qoraxoniylarning Sharqiy Turkistondagi xoqoni Qodirxon Yusuf harbiy ittifoq tuzib (1025) Samarqand yaqinida Alitegin qo‘shini bilan to‘qnashgan. Alitegin Samarqand va Buxoroni tashlab cho‘lga chekingan, xotini va qizi raqiblari qo‘liga asir tushgan. Biroq Mahmud G‘aznaviyning asli maqsadi Aliteginni zaiflashtirish bo‘lgani sababidan biroz vaqtdan so‘ng Movarounnahrni tashlab chiqqan. Alitegin yana o‘z mulkini qaytarib olgan. 1032-yil xorazmshoh Oltuntosh sulton Mas’ud G‘aznaviyning topshirig‘iga ko‘ra, Alitegin yerlariga hujum qilib Buxoroni egallagan, biroq Dabusiya yaqinidagi jangda yarodor bo‘lib, vafot etgan. Xorazm qo‘shini sulh tuzib yurtiga qaytib ketgan.

ALPTEGIN (885-963-yillar) — somoniylar lashkarboshisi. Nasr ibn Ahmad Somoniy davrida visoq boshi, xayl boshi, hojib darajasiga ko‘tarildi; Nuh ibn Nasr Somoniyning o‘g‘li Abdulmalik davrida Xurosonga sipohsolar etib tayinlandi. Mansur ibn Nuh Somoniy (961-976) taxtga o‘tqazilgandan ko‘p o‘tmay, Buxorodagi ba’zi amirlarning ig‘vosi bilan Mansur ibn Nuh Somoniy va Alptegin o‘rtasida nizo kelib chiqdi; Amir Mansur unga qarshi katta qo‘shin yubordi. Oqibatda Alptegin Xurosonni tark etib, Balx tarafga yo‘l oldi; ta’qib qilib kelgan Buxoro qo‘shinini Xulm darasida tor-mor keltirdi. Shundan keyin Bomiyon, Kobul, G‘aznani egalladi (962) va o‘sha yerdan Hindistonga tez-tez hujum qilib turdi. Lekin ana shunday yurishlardan birida yo‘lda vafot etdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:56:53
AMIN IBN XORUN — Xalifa Xorunning o‘g‘li. Xalifa Xorun vafotidan so‘ng, akasi Ma’mun bilan 809-813-yillarda taxt uchun kurash olib boradi. Ma’munni mahalliy zodagonlar qo‘llab-quvvatlasalarda, ammo xalifalikning markaziy qismidagi arablar Aminni xalifalik taxtiga ko‘taradilar. 813-yilda Ma’mun va Hirot viloyatining zodagonlaridan Tohir ibn Husayn boshliq Xuroson va Movarounnahr mulkdorlari Bag‘dodga yurish qiladilar. Poytaxt qo‘lga kiritilib, Ma’mun xalifalik taxtiga o‘tqiziladi.

AMIR IBN LAYS AS-SAFFOR (?-902) — safforiylr amiri (879-902). Manbalarning xabar berishicha, u yoshligida xachir yetaklovchi, so‘ng tosh-taroshlik bilan shug‘ullangan. Keyinchalik akasi Yaqub ibn Laysga qo‘shilgan. Yaqub vafot etgach (879-y.) qo‘shin tomonidan sipohsolor deb tan olingan Amir Lays xalifaga tobeligini bildirgan. Buning evaziga u Xuroson, Fors, Isfaxon, Siyeston, Kirmon va Sind viloyatlarni boshqarish huquqini olgan. Xurosonda hokimiyatni mustahkamlash uchun raqiblari Ahmad ibn Abdulloh al-Xujustoniy, Rofe ibn Xarsama va Husayn ibn Tohirlarga qarshi kurashgan; bu kurash jarayonida xalifa ikki maratoba (885-yil va 890-yil) Amir Laysning mansabidan olganligi haqida farmon chiqargan, birinchi galda hatto minbardan turib uni duoibad qilgan; nihoyat 892-yil xalifa uning noibligini tan olgan, biroq Amir Lays o‘zini so‘nggi raqibi Rofe ibn Xarsama ustidan faqat 896-yilgina g‘alaba qilgan. O‘zidan avval o‘tgan Xuroson noiblariga o‘xshab u ham Movarounnahrga da’vogarlik qilgan. Xalifa 898-yil fevralda Movarounnahr taxtidan Ismoil ibn Ahmadni tushirib o‘rniga Amir Lays o‘tqazilgani haqida farmon chiqaradi. Biroq Ismoil raqibidan ildamroq harakat qilib 899-yil Amir Laysni sarkardasi Muhammad ibn Bashar qo‘mondonligidagi qo‘shinni yengib, 900-yil Balx yaqinida Amir Laysni asir olgan va uni Bog‘dodga jo‘natgan. Xalifa al-Mutadid 902-yil Amir Laysni qatl ettirgan. Manbalarda yozilishicha, Amir Lays davlat va boshqa qo‘shinni qattiqqo‘llik bilan boshqargan. Poytaxti Nishopur va vatani Siyestonda ko‘plab jamoat binolari qurdirgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:57:01
ANUSHTAKIN (?-1097) — Anushteginiylar (1097-1231) bobakaloni. O‘g‘uzlarning Bekdili urug‘idan. Yoshligida Garchistonda (Murg‘ob vohasi) saljuqiylar sipohsolor Izzuddin O‘nar Bilategin (?—1098 )ga g‘ulom qilib sotib yuborilgan. So‘ng, u sidqitildan qilgan xizmatlari evaziga Malikshoh saroyida tashtdorlik mansabiga ko‘tarilgan. O‘sha davrda Xorazmni idora qilish ham shu mansab vazifalari doirasiga kirgan bo‘lib, Xuroson amiri Dodbek Habashiy Anushtakin vafot etgach, uning o‘g‘li Qutbiddin Muhammadni Xorazm voliysi etib tayinlagan va unga xorazmshoh unvonini bergan.

ANUSHTEGINIYLAR, XORAZMSHOHLAR — o‘zbek davlatchiligi tizimidagi yirik sulolalardan biri (1097-1231). Anushtegin nomidan olingan. Anushteginlar xorazmshoh unvoni bilan davlatni idora qilishgan. XII asr oxiri — XIII asr boshlari O‘zbekiston tarixining muhim davri bo‘lib, unda bu mintaqa Sharqda eng kuchli Anushteginiylar davlatining markaziga aylandi. Anushteginiylar Islom olamida hukmron mavqega ega bo‘lish uchun Abbosiylar xalifaligi bilan raqobat qildilar. Bu davrda Anushteginiylarning qudrati shu darajada ortdiki, hatto ular endi “xorazmshoh” degan unvoni ep ko‘rmay, o‘zlarini “sulton” deb atay boshladilar. Anushteginiylar hukmronligi mo‘gullar istilosi va so‘nggi xorazmshoh — Jaloliddin Manguberdining halok bo‘lishi bilan barham topgan. Anushteginiylar vakillari: Qutbiddin Muhammad (1097-1128 ), Otsiz (1128-1156), El Arslon (1156-1172), Sultonshoh Mahmud (1172), Takash (1172-1200), Muhammad (1200-1220), Jaloliddin Maguberdi (1220-1231).
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:57:11
CHАG‘RIBЕK, CHАG‘RIBЕK DОVUD (TURKCHА CHАG‘RI — burgut) (990-1060, Sаrахs) — Sаljuqiylаr dаvlаti аrbоbi, sаrkаrdа. Sаljuqning nеvаrаsi vа sultоn To‘g‘rulbеkning ukаsi. To‘g‘rulbеk bilan birgаlikdа ko‘chmаnchi o‘g‘uzlаr — sаljuqiylаrning hаrbiy birlаshmаlаrigа bоshchilik qilgаn. 1035-yil mаydа sаljuqiylаr Chаg‘ribеk vа To‘g‘rulbеk qo‘mоndоnligidа Аmudаryoni kеchib o‘tib, Аmul (Chоrjo‘y)ni egаllаgаn vа Nisоgа yo‘l оlgаn. G‘аznаviylаr dаvlаtining sultоni Mаs’ud G‘аznаviy ulаrgа qаrshi hаrbiy kuchlаr jo‘nаtgаn. Bu jаngdа g‘аznаviylаr qo‘shini mаg‘lubiyatgа uchrаgаch, Mаs’ud G‘аznаviy Chаg‘ribеkkа Dеhistоn (Kаspiy dеngizining shаrqiy sоhili), To‘g‘rulbеkkа Nisо, Musо bаyg‘ugа Fаrоvа vilоyatlаrini hаmdа ulаrgа “dеhqоn” unvоnini bеrishgа mаjbur bo‘lgаn. 1036-yil dеkabrdа Chаg‘ribеk 4 ming qurоlli оtliqqа bоsh bo‘lib, G‘оzоn, Gur, Siyohko‘h оrqаli pоytахt G‘аznаni egаllаsh uchun hаrbiy yurish qilgаn. Chаg‘ribеk Mаrv, АndÑ…o‘y, Shоburkоn (Shibirg‘оn)ni zаbt etib, bu yеrlаrdа sаljuqiylаr hukmrоnligini o‘rnаtgаn. 1037-yil 22-аpreldа Mаrvdа Chаg‘ribеk nоmi Ñ…utbаgа qo‘shib o‘qilgаn vа ungа “mаlik аl-muluk” vа “shаhаnshоh” unvоnlаri bеrilgаn. Chаg‘ribеk sаljuq аmirlаrigа qаrshi yubоrilgаn g‘аznаviylаrning Subоshi bоshchiligidаgi kаttа qo‘shinini mаg‘lubiyatgа uchrаtgаn. Bu pаytdа Chаg‘ribеk BаlÑ… vilоyatini hаm o‘zigа bo‘ysundirgаn (1038-yil bоshlаri). U To‘g‘rulbеk tоmоnidаn butun sаljuqiylаr qo‘shinining Оliy bоsh qo‘mоndоni qilib tаyinlаngаn. To‘g‘rulbеk Nishоpurdа sultоn dеb e’lоn qilingаch (1038-yil iyun), u birоdаri Chаg‘ribеkkа Dеhistоn vilоyati hоkimligi vа Mаrvni tоpshirgаn. 1038-yildа Chаg‘ribеkkа Nishоpurdаn Аmudаryogаchа bo‘lgаn Ð¥urоsоn, shuningdеk, Mоvаrоunnаhr vа Хоrаzm hududlаri tеkkаn. Chаg‘ribеk kеyinchаlik Хоrаzm, Buхоrо vа BаlÑ…dа hаm o‘z hukmrоnligini o‘rnаtdi. Dаndаnаkоn jаngidаn so‘ng To‘g‘rulbеk Ð¥urоsоn hukmdоri dеb e’lоn qilingаn. Chаg‘ribеk Mаrvni, To‘g‘rulbеk Rаyni o‘zlаrigа pоytахt qilishgаn. Chаg‘ribеk 1042-43-yillаrdа Хоrаzmgа yurish qilib, pоytахt Kоtni egаllаgаn. Qipchоqlаrni hаm tоbе qilib, ulаr o‘rtаsidа islоm dinini tаrqаtgаn. Kеyinchаlik Chаg‘ribеk qоrахоniylаr хоqоni bilan sulh tuzgаn
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 16:59:46
DOVUDBEK, CHAG‘RIBEK (?-1061) — Marv va Xuroson hokimi (1037-61). Saljuqiylardan. Jand hokimi Mikoyilning o‘g‘li, Saljuqning nabirasi. Dovudbek otasi vafotidan so‘ng amakisi Yabg‘u (Payg‘u) va akasi Tug‘rulbek bilan 985-yil somoniylar huzuriga kelib, Nur qishlog‘i atrofida istiqomat qilgan. 1029-yil qoraxoniylardan bo‘lgan Buxoro hokimi Alitegin bilan saljuqiylar o‘rtasida nizo kelib chiqqan; Aliteginning farmoniga ko‘ra uning lashkarboshisi Alp Qora (Saljuqning nabirasi) Yusufni o‘ldirgan. Ilgari Aliteginning o‘zi Yusufni Inonch — Payg‘u unvoni bilan o‘zining xizmatidagi turklar ustidan rahbar qilib tayinlangandi, 1030-yil marhumning amakivachchalari To‘g‘rul va Dovudbek qo‘zg‘olon qilib, Alp Qora va uning ming jangchisini qatl etadilar. Ali Tegin farzandlari bilan ularga qarshi chiqqan, aholi ham ularni qo‘llab quvvatlagan. Turkmanlar to‘la mag‘lubiyatga uchrashgan, ularning mol-mulklari musodara qilingan, ayollari va bolalarining bir qismi asir olingan; noilojlikdan Dovudbek akasi bilan Xorazm hokimi Horun ibn Oltuntosh panohiga o‘tgan. Horun Ma’sud G‘aznaviy uyushtirgan fitna oqibatida o‘ldirilgach (1035), Dovudbek akasi bilan Xuroson tomonga o‘tib ketgan. Dovudbek va To‘g‘rulbek boshchiligidagi turkmanlar Ma’sud G‘aznaviy ustidan jangda g‘olib chiqqach Nishopurda imzolangan shartnomaga (1035)ga ko‘ra To‘g‘rulbek Nisoga, Buyo bug‘u Faravaga va Dovudbek Dehistonga hukmdor (vole) qilib tayinlandilar. Ularga dehqon unvoni va voleylik mansabiga munosib sovg‘alar berildi. 1037-yilda Marvda Dovudbek nomi bilan tanga zarb qilinadi. 1040-yil Dandanakon jangidan so‘ng saljuqiylar Xurosonni, 1043-yil Xorazmni zabt etdilar. 1059-yil g‘aznaviylardan Ibrohimbek bilan Dovudvek o‘rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq, Balx Dovudbek qaramog‘iga o‘tgan. Dovudbek vafotidan so‘ng saljuqiylar davlatining sharqiy qismiga uning o‘g‘li Alp Arslon hukmdor bo‘lib qoldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:00:06
ELАRSLОN (?-1172-yil 17-mart) — аnushtеginiylаr sulоlаsidаn bo‘lgаn Хоrаzmshоhlаr dаvlаti hukmdоri (1156-72-yillar). Оtsiz хоrаzmshоhning o‘g‘li. Elarslon аvvаl, Sultоn Sаnjаrgа itоаt etishini bildirib, nоmа vа sоvg‘а-sаlоmlаr yubоrgаn. Sultоn Elarslonni хоrаzmshоh dеb e’tirоf qilgаn. Sultоn Sаnjаr vаfоtidаn so‘ng sаljuqiylаr tахti uchun kurаsh аvj оlgаn. 1163-yil Elarslon sаljuqiylаr аmirlаri ichidа eng kuchlisi Muаyyid Оy-Аbоgа qаrshi Nishоpurgа yurish qilgаn, shаhаrni uzоq vаqt qаmаl qilib оlоlmаgаn, sulh tuzib Хоrаzmgа qаytgаn. Elarslon qo‘shinlаri Dеhistоnni egаllаgаn. 1166-yil Elarslon yanа Nishоpurgа qаrshi оtlаngаn. Bistоm yaqinidаgi jаngdа birlаshgаn sаljuqlаr vа Оtаbеk Eldеgiz qo‘shini bilan Elarslon qo‘shini o‘rtаsidа jаng bo‘lib o‘tgаn. Hаr ikki tаrаf birоn nаtijаgа erishmаgаn. Аmmо хоrаzmshоh qo‘shinlаrning bir qismini Bаyhаq vа Sаbzаvоr shaharlаrigа jo‘nаtib, ulаrni egаllаgаn (1167-yil mаy). Elarslon Nishоpurni zаbt etgаn. 1167-yil Хоrаzm qo‘shinlаri Rаydаn o‘tib, Sоvа shahrigа yaqinlаshgаn, sultоn Аrslоnshоh vа Оtаbеk Eldеgiz o‘g‘li Jаhоn Pаhlаvоn yеtаkchiligidаgi sаljuq qo‘shinlаri bilan jаnggа kirib, g‘аlаbа qilgаn. So‘ngrа Erоn Оzаrbаyjоnigа bоstirib kirib, Аbхоr, Zаnjоn vа Qаzvinni egаllаgаn. Elarslon, shuningdеk, Mоvаrоunnаhr vоqеаlаrigа hаm аrаlаshа bоshlаgаn. Qоrахitоylаr vаssаli Sаmаrqаnd hоkimi Jаlоliddin Аli Chаg‘riхоn 1158-yil qаrluqlаrni tоr-mоr kеltirgаn. Qаrluqlаr yеtаkchisi Lоchinbеk bir qism qo‘shini bilan Хоrаzmgа qоchib bоrib, Elarslondаn yordаm so‘rаgаn. 1158-yil iyuldа Elarslon kаttа qo‘shin bilan Sаmаrqаndgа yurish qilgаn. Zаrаfshоn dаryosining bo‘ylаridаgi jаnglаrdа хоrаzmshоh zаfаr quchgаn. 1171-yil qоrахitоylаr qo‘shini Аmudаryodаn o‘tib, Хоrаzm sаrhаdlаrigа kirib kеlgаndа Elarslon to‘g‘оnlаrni оchib, pоytахt yaqinidаgi yo‘llаrni suvgа bоstirishgа fаrmоn bеrgаn. Qоrахitоylаr хоrаzmshоh qo‘shinlаrini yеngib, аmir Аyyorbеkni аsir оlib Sаmаrqаndgа qаytgаnlаr. Хоrаzmshоh pоytахti Gurgаnjgа qаytgаn vа хаstаlikdаn vаfоt etgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:00:14
FOYIQ — Termiz va Balx noibi. 992-yil Qoraxoniylar Buxoroni qarshiliksiz ishg‘ol qilganidan so‘ng, Bug‘roxon tomonidan Termiz va Balxga noib qilib tayinlangan. Ammo Bug‘roxon Buxoroda uzoq turolmaydi. Kasallik uni Koshg‘arga qaytishga majbur etadi. Yo‘lda u vafot etadi. Bunday qulay sharoitdan foydalangan Nuh ibn Mansur Buxoroga qaytib o‘z taxtini egallaydi. Ammo Foyiq Balxda va Abuali Simjuriy Xurosonda amirga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar. O‘z kuchiga ishonmagan Nuh ibn Mansur G‘azna hukmdori Sobuqtakinni yordamga chaqiradi. Yirgirma mingli qo‘shin bilan u Movarounnahrga yetib keladi va Nuh bilan birlashib, qo‘zg‘olonchilarga qarshi yurish qiladi. Bir necha janglardan so‘ng Foyiq va Abuali qo‘shinlari tor-mor qilinadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:00:23
G‘IYOSIDDIN PIRSHOH (?-1229) — Muhаmmаd Хоrаzmshоhning o‘g‘li. Jаlоliddin Mаngubеrdining ukаsi. 1217-yil Хоrаzmshоh G‘iyosiddin Pirshohgа Kеrmоn, Kеsh vа Mаkrоn vilоyatlаrini bеrgаn. G‘iyosiddin Pirshoh dаvlаti hududigа mo‘g‘ullаr 10 ming оtliq qo‘shin bilan hujum qilgаndа u qаrshilik ko‘rsаtmаy Irоqni tаlоn-tаrоj etilishigа yo‘l qo‘yib bеrgаn. Mo‘g‘ullаr kеtgаndаn so‘ng, ulаrning o‘rnigа mаhаlliy turkiy аmirlаr mаmlаkаtni g‘оrаt qilа bоshlаgаnlаr. G‘iyosiddin Pirshoh ulаrni tinchitish uchun turli hаrbiy dаrаjаlаr bеrа bоshlаgаn: аmirni mаlik, mаlikni esа хоn dаrаjаsigа ko‘tаrgаn. G‘iyosiddin Pirshoh dаvlаt ishlаrigа lаyoqаtsiz bo‘lib, bu ish bilan оnаsi Bаkluyo shug‘ullаngаn, shu sаbаbli u Turkоn хоtun kаbi Ð¥udоvаndi Jаhоn lаqаbini оlgаn. Rаiyat sаltаnаtdаgi bеbоshlik, аdоlаtsizlikdаn nоrоzi edi. Jаlоliddin Hindistоndаn qаytgаch, bulаr bаrhаm tоpgаn. G‘iyosiddin Pirshoh Jаlоliddinning Gruziyagа qilgаn yurishidа (1225-yil) qаtnаshib qo‘shinning so‘l qаnоtini bоshqаrgаn. 1227-yil mo‘g‘ullаrning Bаyju no‘yon, Tаynаl no‘yon vа boshqalar rаhbаrligidаgi qo‘shini bilan Isfаhоn yaqinidа bo‘lgаn jаngdа G‘iyosiddin Pirshoh Ñ…iyonаtkоrоnа rаvishdа o‘zigа tеgishli аskаrlаr vа Jаlоliddinning Jаhоn Pаhlаvоn elchi bоshchiligidаgi hаrbiy qismi bilan jаng mаydоnini tаrk etgаn. G‘iyosiddin Pirshoh Huzistоngа yo‘l оlib, u yеrdаn хаlifаgа elchi yubоrib аkаsini tаrk etgаni, хаlifаlikkа qo‘shni bo‘lib yashаmоqchiligini bildirgаn. Huzistоndаn Аlаmut, so‘ng Kеrmоngа Bаrоq hоjib huzurigа qоchgаn. Bаrоq zo‘rlik bilan G‘iyosiddin Pirshohning оnаsigа uylаngаn, bir оzdаn kеyin ulаrni o‘zigа nisbаtаn suiqаsd qilishdа аyblаb оnаsini, vаzir Kаrim аsh-Shаrq vа Jаhоn Pаhlаvоn elchini qаtl ettirgаn, G‘iyosiddin Pirshohni esа, qаl’аgа qаmаb qo‘ygаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:00:31
HASAN BUG‘ROXON — Qoraxoniylar hukmdori. 992-yili Qoraxoniylarning Movarounnahrga tomon hujumida boshchilik qilgan. Ularning harbiy yurishlarida Shosh, Farg‘ona va boshqa viloyatlarda yashovchi turk qabilalari ham qatnashadilar. Chunki bu yurtlar Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan qarluqlar davlatining mulki edi. Qoraxoniylar Buxoroni qarshiliksiz ishg‘ol qiladilar. Ko‘p o‘tmay Bug‘roxon hojib Foyiqni Termiz va Balxga noib qilib tayinlaydi. Ammo Bug‘roxon Buxoroda uzoq turolmaydi. Kasallik uni Koshg‘arga qaytishga majbur etadi. Yo‘lda u vafot etadi.

IBROHIM BO‘RITAKIN — Qoraxoniylarning mahalliy hukmdori. U 1038-yilda Amudaryo bo‘yi viloyatlari Xuttalon, Vaxsh va Chag‘oniyonni g‘aznaviylardan tortib oladi. Ko‘p vaqt o‘tmay u Movarounnahrni va Farg‘onani o‘ziga bo‘ysundirib, mustaqil siyosat yurita boshlaydi. Natijada qoraxoniylar ikki mustaqil davlatga ajralib ketadi. Biri poytaxti Bolosog‘unda bo‘lgan Sharqiy qoraxoniylar, ikkinchisi markazi Samarqandda bo‘lgan Movarounnahr-dagi Qoraxoniylar davlati edi. Bu g‘alabalardan so‘ng Ibrohim Tamg‘ach “bug‘roxon” unvoniga sazovor bo‘ladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:00:39
IBROHIM IBN AHMAD — 947-yili Somoniylarga qarshi isyon ko‘targan Nuh II ibn Mansurning amakisi. U saroy gvardiyasi va Chag‘oniyonning yirik mulkdorlaridan Abu Ali Chag‘oniy yordamida Buxoro taxtini egallab oladi. Juda qisqa vaqt hukmronlik qiladi.

IBROHIM IBN MA’SUD (?-1099) — G‘aznaviylar davlati hukmdori (1059-1099). Ma’sud I (1030-1041)ning o‘g‘li, Mahmud G‘aznaviyning nabirasi. Akasi Farruhzod (1053-1059) vafot etgach, taxtga o‘tirgan. Farruhzod hukmdorligi davrida saljuqiylar bilan boshlangan urushning to‘xtatib, o‘zaro sulh tuzishga (1059) va hatto Malikshoh (1072-1092)ning qizini o‘g‘li Ma’sud (1099-1114)ga olib berib, ular bilan quda-anda bo‘lishga muvaffaq bo‘lgan. So‘ng, Hindistonga qo‘shin tortib, bobosi Mahmud G‘aznaviy zabt eta olmagan bir qancha qal’a va viloyatlarni fath qilgan, aholisini islomga kiritgan. Ibrohim ibn Ma’sud g‘oyat taqvodor, adolatli, xalqparvar, ilmparvar hukmdor bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:00:48
IBROHIM IBN NASR, BO‘RITEGIN, TAMG‘ACHXON IBROHIM (?-taxminan 1070) — Movarounnahrdagi G‘arbiy qoraxoniylar xoqonligi asoschisi (1040-1070). Qoraxoniylardan. Otasi Nasr ibn Ali. Iloq hokimi (1017-1021). U yerda Bo‘ritegin, amir va malik unvonlari bilan tangalar zarb ettirgan. Qoraxoniy beklaridan Alitegin turkmanlar yordamida Movarounnahrni bosib olgan paytda (1025) Ibrohim ibn Nasr uning farzandlari qo‘liga asir tushgan. 1037 yilda asirlikdan qochib Xo‘jandni egallagan. Biroq, akasi, Farg‘ona hukmdori Muhammad bilan chiqisha olmay, janubga yo‘l oldi va Chag‘oniyonni bosib oldi. U yerda kuch to‘plab Movarounnahrni markaziy hududlariga bostirib kirgan va Kesh, Samarqandni egallagan (1040). Ibrohim ibn Nasr o‘zini Tamg‘achxon deb e’lon qilgan va mustaqil davlat birlashmasi — G‘arbiy qoraxoniylar xoqonligiga asos solgan. Ibrohim ibn Nasr 1041-1042 yillarda Buxorni egallagan. 1043-yilda Chag‘oniyonni g‘aznaviylar, so‘ngra bir oz vaqtdan keyin saljuqiylar bosib olgan. Ibrohim ibn Nasr saljuqiylar bilan Termiz va Balxga egalik qilish uchun kurashgan. XI asr o‘rtalarida Sharqiy xoqonlikni qamrab olgan o‘zaro janjallar, nizolardan foydalanib Ibrohim ibn Nasr Farg‘ona, Shoh, Isfijob, Taroz va hatto Qoraxoniylarning Chu vohasida joylashgan asosiy poytaxti Bolasog‘unni ham egallab olgan. Biroq, shunga qaramasdan u Samarqandni o‘z poytaxtligicha qoldirgan. Umrining oxirida falaj bo‘lib qolgan Ibrohim hokimiyatni og‘li Shamsumulkka topshirgan. Tamg‘achxon Ibrohim o‘qimishli, aqlli va tadbirkor xoqon bo‘lgan. O‘z siyosatida ulamolarga tayanib ish yuritgan. U Samarqandda tartib-osoyishtalik o‘rnatish va uning xavfsizligini ta’minlash tog‘risida alohida g‘amxo‘rlik qilgan, og‘rilik va talonchilik uchun qattiq jazolagan. Qurilish ishlariga katta e’tibor bergan. Masalan, 1066-yilda uning buyrug‘i bilan Qusam ibn Abbos maqbarasiga yaqin joyda madrasa qurilgan, shuningdek, Samarqandda qasr ham qurdirganligi ma’lum.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:00:57
ILYOS IBN ASAD — Somonxudotning nabirasi. U Ma’munning xalifalik taxtiga o‘tirishiga katta yordam bergan. Bunga javoban Ma’mun uni Hirot viloyatiga noib etib tayinlaydi.

ISMOIL SOMONIY, ISMOIL IBN AHMAD SOMONIY (849-yil, Farg‘ona — 907-yil, Buxoro) — o‘zbek davlatchiligi tizimida hukmronlik qilgan somoniylar sulolasi (819-899)ning yirik vakili. Unga “amiri-moziy” — “dunyodan o‘tgan amir” degan laqabni berganlar. Abbosiy xalifa Mu’tamid (870-892) Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonini bostirishda yordam bergan sulola asoschisi Somonxudotning o‘g‘illaridan Nasr I ibn Ahmadni Movarounnahrga noib (873-893), Ismoil Somoniyni esa Buxoroga hokim etib tayinlagan. Ammo aka-uka o‘rtasida ixtilof paydo bo‘lib, ular ikki bor o‘zaro urush qilgan. Birinchi sulh bilan yakunlangan, ikkinchisida Ismoil Somoniy g‘olib kelganiga qaramay, akasining hokimiyatini tortib olmagan. 893-yil Nasr I vafot etgach, xalifa Mu’tazid (892-902) Ismoil Somoniyni uning o‘rniga Movarounnahrga noib qilib tayinlagan. U shu yiliyoq Taroz shahrini egallagan, 899-yil xalifaning Xurosondagi noibi Amr ibn Lays qo‘shinini tor-mor keltirib, uning tasarrufidagi yerlarni bo‘ysundirgan. 902-yil esa u Tabariston, Ray, Qazvin va Daylamni zabt etib, o‘zini xalifalikdan mustaqil hukmdor deb e’lon qilgan. U 907-yil vafot etgach, o‘rniga o‘g‘li Ahmad ibn Ismoil hokimiyat tepasiga kelgan. Ismoil butun Movarounnahrni o‘z qo‘li ostida kuchli bir davlat qilib birlashtirdi. Xurosonda tashkil topgan Safforiylar davlatiga barham berdi va uni o‘z davlatiga qo‘shib oldi. Natijada poytaxti Buxoro shahri bo‘lgan zamonasining eng yirik mustaqil o‘rta asr davlati tashkil topdi. Bu davlatni somoniylar xonadonidan bo‘lgan hukmdorlar — amirlar X asr oxirlarigacha idora qiladilar. Ismoil Somoniy, tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, oqil, odil va ulamolarga homiy hukmdorlardan bo‘lib, markaziy hokimiyatni mustahkam-lash, kuchli qo‘shin tuzish, itoatsiz amirlarni bo‘ysundirish yo‘lida qattiq kurashgan. U mamlakat obodonchiligiga ham katta e’tibor berib, ko‘plab me’moriy inshoatlar qurdirgan. Narshaxiy bergan ma’lumotga ko‘ra, Ismoil Somoniyning hukmdorlik muddati 30 yil bo‘lib, shundan 20 yili Xuroson amiri ham edi. Uning davrida Somoniylar sulolasidan chiqqan hamma amirlar Buxoroda turadigan bo‘ldilar. Undan oldingi Xuroson amirlarining hech biri Buxoroda turgan emas.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:01:09
KUSHLUK (ba’zi manbalarda ismi Kushluxon, Kashli, Kuchluk, Kojlask, Gyujlyuk shaklida uchraydi) (?-1218 ) — Chingizxon ta’qibidan g‘arb tomon qochgan nayman qabila uyushmasi boshlig‘i. 1210-yil Kuchluk qoraxitoylarni mag‘lubiyatga uchratgan, 1211 yil Gurxonni asir olib, Xo‘tan, Yorkent, Qashqar, Yettisuv va Farg‘ona viloyatlaridan iborat qoraxitoylar davlatining sharqiy hududida o‘z davlatini barpo etgan. Muhammad Xorazmshoh Kuchluk hujumidan xavfsirab, 1215-yil Sirdaryoning o‘rta oqimi bo‘ylaridagi shaharlar (jumladan, Toshkent) aholisini janubi-g‘arbga ko‘chirtirgan. Musulmonlarni quvg‘in qilish bilan Kuchluk fuqarolarning bir qismini o‘ziga qarshi qilib qo‘ygan. Kuchluk dastlab nasroniy bo‘lgan, biroq keyinchalik Gurxonning sobiq qaylig‘iga uylanib, buddaviylikni qabul qilgan.

MAHMUD G‘AZNAVIY, ABULQOSIM MAHMUD IBN SOBUQTEGIN (967-yil — G‘azna — 1030-yil) — davlat arbobi va harbiy sarkarda, G‘aznaviylar davlati hukmdori (998-1030). Sobuqteginning o‘g‘li. Yoshligida otasidan harbiy san’atni puxta egallagan. Somoniylarga qarshi isyon ko‘targan turk amirlari Abu Ali Simjuriy va Foyiqqa qarshi janglarda otasining qo‘shinida qatnashib, katta jasorat ko‘rasatgani uchun “sayf ud-davla” (“davlat qilichi”) unvoni bilan taqdirlandi (994). G‘aznaviylar davlatining Nishopurdagi noibi (994-997). Otasi vafotidan so‘ng taxtni egallagan (998-yildan). Marv yaqinidagi jangda somoniylar qo‘shini mag‘lubiyatga uchratgan (999-yil 16-may). Somoniylar davlati ag‘darilgach, Mahmud G‘aznaviy Bag‘dod xalifasi al-Qodir (hukmronligi, 991 1031)dan “yaman ud-davla va amin ul-milla” (“davlatning o‘ng qo‘li va millatning ishonchi”) degan faxriy unvon va Xuroson hokimligi haqida yorliq olgan (999). Qoraxoniylar xoni Nasr Mahmud G‘aznaviyga elchi yuborgan; 1001-yilda qoraxoniylar bilan tuzilgan sulh shartnomasiga muvofiq, har 2 davlat o‘rtasidagi chegara chizig‘i qilib Amudaryo belgilandi. Shunday qilib, Somoniylar davlati o‘rnida 2 ta yangi davlat tashkil topgan. Mahmud G‘aznaviy qo‘lida Shimoliy Hindiston chegarasidan tortib Xazar (Kaspiy) dengizigacha cho‘zilgan katta hudud birlashtirilgan. Keyinchalik bu davlat tarkibiga Shimoliy Hindiston, Xorazm va G‘arbiy Eron ham kiritilgan. Qoraxoniylar bilan ayrim urushlar (1006-1008 )dan so‘ng, Chag‘oniyon, keyinchalik Xuttalon, Qabodiyon viloyatlari va Termiz, Amul (Chorjo‘y)ni ham o‘z davlati tarkibiga qo‘shib olgan. Mahmud G‘aznaviy yirik harbiy yurishlar olib borish bilan birgalikda qo‘shni davlatlar hukmdorlari bilan diplomatik aloqalar va qarindoshlik munosabatlari o‘rnatgan. Bayhaqiyning yozishicha, Xorazmdagi xalq g‘alayonlari oqibatida 1016-yilda Abul Abbos Ma’mun qatl etilib, taxtga uning jiyani yosh va tajribasiz Muhammad ibn Ma’mun o‘tirdi. Mahmud G‘aznaviy bu xabarni eshitgach, qasos olish bahonasida katta qo‘shin (100 ming askar, 500 fil) bilan kelib, Xorazm davlati poytaxti Qiyotni egallagan (1017) va hojib Oltintoshni Xorazmda o‘z noibi qilib qoldirgan va Beruniy boshchiligidagi olimlar, shoirlar va san’atkorlarni, shuningdek, yosh xorazmshohni butun sulolasi bilan G‘aznaga olib qaytgan. Mahmud G‘aznaviy arab va pahlaviy (fors) tillarini puxta bilgan, turkiy tilda she’rlar bitgan. O‘z davlatining poytaxti G‘aznada nodir kitoblardan katta kutubxona to‘plangan. Bu davrda islom dini tarqalishida katta hissa qo‘shgan. Xususan, o‘z saroyida 400 dan ortiq olimlar, shoirlar va san’atkorlar (Beruniy, Unsuriy va boshqalar)ni to‘plab, ularga homiylik qilgan. Qudratli va jangovar harbiy qo‘shin hamda dengiz flotiga ega bo‘lgan. G‘aznada vafot etgan, qabrida maqbara o‘rnatilgan. Sharq allomalarining asarlarida Mahmud G‘aznaviy adolatli va fuqaroparvar podsho, dushmanga nisbatan shafqatsiz sarkarda sifatida tasvirlanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:01:18
MАLIKSHОH, АBULFАTH JАLОLIDDIN (1055-1092) — sаljuqiylаr sultоni (1072-92). Malikshoh 1072-yil оtаsi Аlp Аrslоn o‘rnigа tахtgа o‘tirgаn vа dаvlаtni vаzir Nizоmulmulkning kuchli tа’siri оstidа bоshqаrgаn. Nizоmulmulk uning оtаsi dаvridа hаm vаzir bo‘lib, yosh Malikshohgа murаbbiylik hаm qilgаn, Malikshoh uni o‘z hоmiysi — Оtаbеk dеb аtаgаn. Malikshoh оtаsi kаbi iqtidоrli sаrkаrdа bo‘lgаn. Uning hukmrоnligi dаvridа Sаljuqiylаr dаvlаti hududi judа hаm kеngаygаn (Qаshqаrdаn O‘rtа dеngizgаchа, Kаvkаz vа Оrоl dеngizidаn Fоrs qo‘ltig‘igаchа), dаvlаtning kuch-qudrаti o‘zining yuqоri cho‘qqisigа yеtgаn. Malikshoh Movarounnahrga 1089-yildi hujum qilgan. O‘z ma’murlaridan Anushtakinni Xorazmga noib qilib tayinlagan. Malikshohgа hаrbiy jаsоrаtlаrdаn ko‘rа, Nizоmulmulkning mаmlаkаt ichki siyosаtidа оlib bоrgаn fаоliyati ko‘prоq shuhrаt kеltirgаn: vаyrоn bo‘lgаn shаhаr, qishlоqlаr tiklаngаn, аlоqа yo‘llаri yaÑ…shilаngаn, ko‘plаb хоnаqоhlаr, mаsjidlаr, kаrvоnsаrоylаr, rаsаdхоnаlаr qurilgаn. Umаr Хаyyom Malikshoh tоpshirig‘igа ko‘rа, sоsоniylаrning shаmsiy tаqvimini islоh etib, yangi tаqvim tаyyorlаgаn (u’Mаlikiy yil hisоbi” yoÑ…ud “Jаlоl erаsi” nоmi bilan mаshhur). Nishоpur, Bаsrа, Isfаhоn, Hirоtdа mаdrаsаlаr qurilgаn, Ñ…ususаn, Bаg‘dоddаgi “Nizоmiya” mаdrаsаsi butun jаhоngа mаshhur bo‘lgаn. Оlimlаrgа hоmiylik qilgаn. Sаrоydа muntаzаm surаtdа shоirlаr аnjumаni bo‘lib turgаn. Malikshoh gаrchi sunniy bo‘lsа-dа, shiа imоmlаri mаqbаrаlаrini ziyorаt qilgаn. Sаltаnаtdаgi tаrtibni shахsаn nаzоrаt qilish uchun Malikshoh hаyoti chоg‘idа dаvlаt hududini 10 mаrtа kеzib chiqqаn. U sаltаnаtni 12 tа vilоyat — mulkkа аjrаtib, ulаrni sаljuqiy аmirlаr vа lаshkаrbоshilаrgа iqtо tаriqаsidа bеrgаn. Malikshoh hukmrоnligining so‘nggi dаvridа hаshshоshiylаr siyosаt mаydоnigа chiqqаnlаr.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:01:27
MANSUR IBN NUH I, ABU SOLIH, AMIRI SADID (?-976) — somoniylar amiri (961-976). As-Sadid (“dono”, “tadbirkor”) laqabi bilan mashhur bo`lgan. Davlatni mustahkamlash maqsadida bir qator tadbirlarni oshirgan. Bu ishda unga vazirlari Bal’amiy va Utbiylar yordam bergan. Buvayhiylar, Ziyoiylar bilan kurash olib borgan. Buvayhiylar ustidan qozongan g`alabasi uning shuhratini oshirgan. Uning topshirig`iga ko`ra, Bal’amiy Tabariyning “Tarix ul-anbiy va-l-r-rusul va-l-mulk va-lxulafo” (“Payg`ambarlar, podshohlar va xalifalar tarixi”) nomli asarini arab tilidan fors tiliga tarjima qilgan va boyitgan.

MANSUR IBN NUH II ABU HORIS (?-999) — somoniylar amiri (997-999). Uning davrida mamlakatda parokandalik, ichki nizolar (Mansur bilan lashkarboshilar o‘rtasida) tashqi xafv (qoraxoniylarning hujumlari) kuchaygan. Ayniqsa, qoraxoniylar tomoniga o‘tgan xoin lashkarboshilardan Foyiq saroyga nisbatan uyushtirgan fitnalarda faol qatnashadi. 999-yilning fevralida Foyiq turk g‘ulomlariga suyangan holda Mansurni taxtdan ag‘darib, ko‘zini ko‘r qiladi. Taxtga Mansurning ukasi Abdumalik ibn Nuhni o‘tkazishdi. Bu kuchsizlanib qolgan somoniylar sulolasiga payt poylab berilgan kuchli zarba edi. Mahmud G‘aznaviy 999-yilning may oyida Mansur uchun o‘ch olish shiori ostida Movarounnahrga qarshi qo‘shin tortdi. U somoniylar qo‘shinini tor-mor qilib katta o‘ljalar bilan G‘aznaga qaytdi. Jang oqibatida Xuroson Mahmud G‘aznaviy qo‘liga o‘tadi. Yuzaga kelgan bu vaziyatdan qoraxoniylar hukmdori Elik Nasr ham foydalanishga harakat qilgan. Shu yili Movarounnahr qoraxoniylar tomonidan egallangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:01:35
MАS’UD G‘AZNAVIY (? — 1041) — G‘аznаviylаr dаvlаti hukmdоri (1030 — 41). Mаhmud G‘аznаviyning o‘g‘li. Mas’ud G‘aznaviy dаvridа mаmlаkаtdа pоrахo‘rlik, g‘аyriqоnuniy sоliqlаr, аhоlini tаlаsh аvj оlgаn. Оtаsi siyosаtini dаvоm ettirgаn Mas’ud G‘aznaviy Qоrахоniylаr dаvlаti bilan yaÑ…shi qo‘shnichilik аlоqаlаrini sаqlаb qоlishgа uringаn. G‘aznаviylаrgа nоmigаginа tоbе bo‘lgаn Хоrаzm аmаldа mustаqil edi. Оltintоsh vаfоtidаn so‘ng Mаs’ud Хоrаzmni uning vоrislаri qo‘lidа qоldirgаn. Mаs’ud хоrаzmshоh unvоnini o‘z o‘g‘ligа bеrgаn, Оltintоshning o‘g‘li Hоrunni nоib unvоni bilan Хоrаzm hоkimi etib tаyinlаgаn. Birоq Hоrun qоrахоniy Аlitеgin vа sаljuqiylаr bilan do‘stоnа munоsаbаtlаr o‘rnаtib, 1034-yil Хоrаzmni mustаqil dеb e’lоn qilgаn vа g‘аznаviylаr sultоni nоmini Ñ…utbаdа zikr etishni tаqiqlаb qo‘ygаn. 1035-yil bаhоridа Hоrun Ð¥urоsоngа yurish qilgаn. Аlitеginning o‘g‘illаri (Аlitеgin 1034-yil vаfоt etgаn edi) Hоrungа ko‘mаk bo‘lib, g‘аznаviylаr hududigа bоstirib kirishgаn. Lеkin yurishning bоshidаyoq Hоrun o‘z g‘ulоmlаri tоmоnidаn o‘ldirilgаch (ulаr Mаs’udgа sоtilgаnlаr), Аlitеgin o‘g‘illаri Sаmаrqаndgа qаytishgаn. Mаs’ud qоrахоniylаr bilan sulh tuzgаn, nаtijаdа Хоrаzm vа qоrахоniylаr tоmоnidаn bo‘lаdigаn хаvf-хаtаr diplоmаtik yo‘l bilan hаl qilingаn. 1035-yil Mаs’ud Ð¥urоsоngа hujum qilgаn sаljuqiylаrgа qаrshi chiqqаn. U Nishоpurdаn Nisоgа kаttа qo‘shin jo‘nаtgаn. O‘zаrо sоdir bo‘lgаn jаngdа dаstlаbigа g‘аznаviylаr g‘аlаbа qilgаn, birоq tundа sаljuqiylаr ulаrning qаrоrgоhigа hujum qilib g‘аznаviylаrgа оg‘ir tаlаfоt yеtkаzgаnlаr. Sаljuqiylаr Ð¥urоsоnning kаttа qismi, jumlаdаn, Nishоpurni egаllаshgаn. Mas’ud G‘aznaviy shundаn so‘ng ulkаn qo‘shin to‘plаb, yurishgа shахsаn o‘zi bоshchilik qilgаn. 1038-yil g‘аznаviylаr Sаrахs yonidа sаljuqiylаrni yеnggаnlаr. Hаl qiluvchi jаng 1040-yil bаhоridа Dаndаnаkоn yaqinidа bo‘lgаn. O‘rtа Оsiyo хаlqlаri tаriÑ…idа eng qоnli hisоblаngаn ushbu jаngdаn so‘ng g‘аznаviylаrning Ð¥urоsоndаgi hukmrоnligi bаrhаm tоpgаn. Sаljuqiylаr sаrdоri To‘g‘rul o‘zini Ð¥urоsоn hukmdоri dеb e’lоn qilgаn. Mas’ud G‘aznaviy Hindistоngа yurish qilib, u yеrdа kuchli qo‘shin to‘plаshgа vа shu qo‘shin yordаmidа sаljuqiylаrgа qаrshi turishgа qаrоr qilgаn. Bаyhаqiyning mа’lumоtigа ko‘rа, Mаs’ud Hindistоn sаfаridаn оldin Mоvаrоunnаhrdаgi qоrахоniylаr хоni Аrslоnхоngа хаt yozib sаljuqiylаrgа qаrshi kurаshdа yordаm so‘rаgаn. So‘ngrа u hibsdа sаqlаnаyotgаn ukаsi Muhаmmаdni оzоd qilishgа fаrmоn bеrgаn, Mаs’ud Hindistоn yurishigа ukаsini hаm оlib kеtmоqchi bo‘lgаn. Muhаmmаd tаrаfdоrlаri fitnа uyushtirib, Mаs’udni qаmоqqа оlib, Muhаmmаdni sultоn dеb e’lоn qilishgаn. Mаs’ud bir nеchа kundаn so‘ng qаtl etilgаn. Mas’ud G‘aznaviy оtаsi kаbi sаrоyidа оlimu fuzаlоlаr, shоir vа аdiblаrni to‘plаshgа intilgаn. Sаrоydа “mаlik ush-shuаrо” (“Shоirlаr shоhi”) Unsuriy bоshchiligidа shоirlаr to‘plаngаn. TаriÑ…chi Bаyhаqiyning “TаriÑ…i Mаs’udiy” аsаri Mas’ud G‘aznaviyning fаоliyatini yoritishdа qimmаtli mаnbа hisоblаnаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:01:45
MUHAMMAD IBN ABDUL AZIZ (XII asr oxiri — XIII asr boshi) — Buxoro sadri. U xalq orasida o‘z ta’sirini kuchaytirish maqsadida huzurida 600 nafar faqh (huquqshunos)larni tutib turadi. Biroq xalq o‘rtasida uning obro‘si ham, ta’siri ham ko‘tarilmadi, balki hurmat qilish o‘rniga hamma undan nafratlandi va yuz o‘girdi. Chunki u mehnatkash aholiga nisbatan g‘oyat shafqatsiz edi. Oqibatda uning “Sadri jahon” unvoni xalq o‘rtasida “Sadri jahannam” laqabiga aylantirildi. Buxoro mehnatkash aholisining sadrlarga qarshi noroziligi ularni qo‘zg‘alishga olib keldi. Qo‘zg‘olon 1206-yilda Buxoro shahrida ko‘tarildi. Unga qalqon yasovchi hunarmand Sanjar boshchilik qildi. Qo‘zg‘olonchilar Sadr va uning oilasini Buxorodan quvadilar. Uning mol-mulkini talaydilar. Xorazmshoh Muhammad qo‘zg‘olonni harbiy kuch bilan bostirib, Buxoroni Xorazm davlatiga qo‘shib oladi.

MUHAMMAD XORAZMSHOH, MUHAMMAD II ALOUDDIN, ALOUDDIN MUHAMMAD (to‘liq ismi Qutbiddin Muhammad ibn Takash ibn Elarslon ibn Anushtegin) (taxm. 1182-1220-yil dekabr) — Anushteginiylar sulolasidan bo‘lgan Xorazmshohlar davlati hukmdori (1200-1220). Otasi — Takash xorazmshoh, onasi Turkon xotun qipchoq xoni Jonkishining qizi. Muhammad 1193-yil dekabrda otasi tomonidan Nishopur shahriga voliy (hokim) qilib tayinlangan. Muhammad davrida saltanat ham hududiy, ham kuch-qudrat jihatidan o‘zining yuksak cho‘qqisiga yetgan. Muhammad davrida Xorazmshohlar davlati shimolda Orol, g‘arbda Kaspiy dengizigacha, janubda Iroq va G‘aznagacha, sharqda Yettisuvgacha kengaygan. U mamlakatni kengaytirish siyosatini olib boradi. Dastavval u Hirot va uning atroflari hamda Xurosonning Xorazm davlati tasarrufiga kiritilmagan viloyatlarini zabt qilishga kirishadi. Ayniqsa, u qoraxoniylarga zarba berib, Movarounnahrni ular qo‘lidan tortib olishga harakat qiladi. 1218-yil Chingizxon Muhammad huzuriga shaxsiy vakili Uhuna boshliq 500 tuyadan ortiq elchi va savdogarlar karvoni O‘trorga kirib keldi. O‘tror hokimi Inolchiq karvonni ushlab, elchilarni qatl ettirgan. Muhammadning davlatini yaxshi o‘rgangan Chingizxon Xorazmga qaram xalqlarning noroziligidan, lashkarboshilar orasidagi nizolardan, Muhammadning onasi Turkon xotun qarindoshlari orasidan chiqqan amaldorlardan foydalanishi hamda Muhammadning mo‘g‘ullar hujumi xabarini amalga oshirgan noto‘g‘ri tadbirlari (har bir shahar o‘z-o‘zini himoya qilishi; raiyatdan 1 yil uchun 3 barobar xiroj yig‘ishi) sababli muvaffaqiyatga erishmadi. Chingizxon Xorazmga yurish qilib O‘tror (1219), Buxoro va Samarqand (1220)ni bosib oldi. Muhammad Movarounnahrni tashlab Xuroson tarafga qochdi. Chingizxonning 20 minglik qo‘shinining tinimsiz ta’qib qilishi Muhammadga o‘z kuchlarini qayta to‘plab, nafasini rostlashga imkon bermadi. Kaspiy dengizining Ashur oroliga borib qolgan Muhammad qattiq betob bo‘lib qoldi va umrining oxirida oldingi qarorini o‘zgartirib, o‘g‘li Qutbiddin O‘zloqshohning o‘rniga Jaloliddin Manguberdini valiahd deb e’lon qildi. O‘sha orolda vafot etdi va shu yerda dafn etildi. Keyinchalik Jaloliddinning farmoyishiga ko‘ra, Muhammadning jasadi Isfaxondagi xorazmshohlarning xotirasiga qurilgan maqbaraga ko‘mish uchun Ardahn qal’asiga keltirilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:01:54
NASR IBN AHMAD, NASR I IBN ASAD SOMONIY (taxm. 848-893) — somoniylar sulolasi boshlig‘i, Samarqand hokimi (865-892). Nasr ibn Ahmad Norin daryosi bo‘yidagi Haylam qishlog‘ida tug‘ilgan. Somoniylar davlati hukmdori. Otasi Ahmad vafotidan (865-yil) keyin u Samarqandni markazga aylantiradi. Buxoro vohasi, Naxshab (Qashqadaryo), Chag‘onrud (Surxondaryo) vodiylaridan tashqari Movarounnahrning barcha viloyatlarini birlashtirish va uni Xurosondan ajratib olish choralarini ko‘radi. Tohiriylarning davlatining barham topishi bilan vaziyat tubdan o‘zgarib, istiqlol uchun qulay sharoit paydo bo‘ladi. O‘z holiga tashlab qo‘yilgan Buxoro ahli hatto safforiylarga tobe bo‘lishni xohlamaydi. Shahar zodagonlari somoniylarga murojaat qilib, Samarqandga Nasr huzuriga elchilar yuboradilar, undan Buxoroni o‘z qo‘l ostiga olishni va somoniylar xonadonidan bir kishini Buxoroga hokim qilib yuborishni so‘raydilar. Nasr bu taklifni mamnuniyat bilan qabul qilib, ukasi Ismoilni (874) Buxoroga noib qilib yuboradi. Shundan so‘ng Nasr ibn Ahmad o‘zini butun Movarounnahr boshlig‘i deb bilgan va kumush dirhamlar zarb qildirgan (ilgari dirham tangalar zarb qilishga faqat tohiriylarning huquqi bor edi). Ismoil bo‘lsa, akasiga itoat etmay qo‘ygan va ular o‘rtasida 888-yil to‘qnashuv bo‘lib Nasr ibn Ahmad qo‘shinlari butunlay tor-mor keltirilgan.

NASR IBN AHMAD, NASR II IBN ISMOIL SOMONIY, AMIRI SA’ID (Saodatlik) (taxminan 906-943) — Somoniylar davlati hukmdori (914-943). Davlatni 8 yoshli Nasr ibn Ahmad nomidan vazir Jayhoniy boshqargan. Uning davrida Buxoroning Registon maydonida podsho qasri qarshisida devonlar uchun saroy qurilib, davlat mahkamasi mana shu maxsus binoga joylashgan edi. Uning hukmronligi davrida somoniylar davlati hududlarida karmatlar harakati ancha keskin tus oldi. Nasr ibn Ahmad shia mazhabini qabul qilganidan norozi bo‘lgan sunniy ruhoniylar turk gvardiyasi yordamida Nasr ibn Ahmadga qarshi fitna uyushtirishgan. Bundan xabar topgan Nasr ibn Ahmad fitnani fosh etib, o‘z o‘g‘li Nuh foydasiga taxtdan voz kechgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:02:04
NASR IBN ALI, NASR ELOQXON (?-1012) — Movarounnahr ilikxoni (999-1012). Qoraxoniylardan. 996-yilda qoraxoniylarning Movarounnahrga hujum qilganida boshchilik qilgan. Buxoroni egallash bilan Movarounnahr-ning bosib olinishini nihoyasiga yetkazgan (999-yil oktabr). Somoniylar amiri Abdumalik ibn Nuh va uning qarindosh-urug‘larini asir qilib, O‘zgandagi zindonga tashlangan. Shu tariqa qudratli bo‘lgan somoniylar sulolasi qulagan. 1000-1005-yillarda ilik Nuh ibn Ali somoniylar hokimiyatini tiklashga harakat qilgan Muntasirga qarshi kurashgan va g‘alaba qilgan. 1000-yil Mahmud G‘aznaviy Nuh ibn Ali bilan o‘z yerlari o‘rtasidagi chegaralarni belgilash to‘g‘risida bitim tuzgan, unga ko‘ra, Amudaryo asosiy chegara qilib belgilangan. Natijada somoniylar davlati o‘rnida ikkita yangi davlat tashkil topgan: birinchisi — Qashqardan Amudaryogacha cho‘zilgan, Sharqiy Turkistonning bir qismini, Yettisuv, Shosh, Farg‘ona va qadimgi Sug‘d hududini o‘z ichiga olgan qoraxoniylar; ikkinchisi — Shimoliy Hindiston chegarasidan tortib Kaspiy dengizining janubiy qirg‘oqlarigacha cho‘zilgan, hozirgi Afg‘oniston va Shimoli-Sharqiy Eron viloyatlarini o‘z ichiga olgan G‘aznaviylar davlati. Biroq Nasr ibn Ali Xurosonni bosib olish niyatidan butunlay voz kechmagan edi. 1006-yil va 1008-yillarda qoraxoniylar Xurosonga ikki marta yurish qilganlar. 1006-yildagi yurish chog‘ida Mahmud G‘aznaviy Hindistonda edi. Qoraxoniy qo‘shinlari Balx, Tus va Nishopurni bosib olganlar. Biroq Mahmud Hindistondan qaytib kelib, ularni quvib yuborgan. 1008-yildagi Balx yaqinidagi jangda Mahmud qo‘shinida 500 ta fil bor edi. Nasr ibn Ali qo‘shini tor-mor etilib, qoraxoniylarning Amudaryoning janubidagi hududlarini egallash yo‘lidagi harakatlari shu tarzda to‘xtatilgan. Nasr ibn Ali nihoyatda jasur va dovyurak, imon, e’tiqodli shaxs bo‘lib, u haqda ko‘plab rivoyatlar to‘qilgan. Jamol Qarshiyning yozishicha, Nasr ibn Ali buyuk nomdor xoqon, juda ko‘p fazilatlar sohibi bo‘lgan va hijriy 402-yil (1011 1012)da O‘zganda vafot etib, o‘sha yerda dafn etilgan.

NIZОMUL MULK (1017, Tus — 1092, Nаhоvаnd) — Sаljuqiylаr dаvlаti аrbоbi Аbu Аli аl-Hаsаn ibn Аli ibn Ishоq аt-Tusiyning unvоni, “Nizоmulmulk”, ya’ni mulkning nizоmi, tаrtibi nоmi bilan shuhrаt qоzоngаn. Nishоpur vа Mаrvdа o`qib, vоyagа yеtgаch, BаlÑ…gа bоrib, Аli ibn Shоdоn Ñ…izmаtigа kirаdi. Kеyinchаlik u Dоvud ibn Mikоilgа dаbir bo`lаdi. Sаljuqiylаr shоhi Аlp Аrslоn sаrоyidа vаzirlik mаnsаbigаchа ko`tаrilаdi. 1072-yil Аlp Аrslоn o`ldirilgаch, uning o`g`li, 17 yoshlik Mаlikshоh (1072-92-yillаr) sаrоyidа Nizomulmulk vаzirlik qilib, qаriyb dаvlаtning hаmmа ishlаrini o`zi оlib bоrgаn. Mаlikshоh uni o`z hоmiysi — оtаbеk dеb аtаgаn. Nizomulmulk mаmlаkаtdа yirik mulkdоrlаr vа qаbilа bоshliqlаrining аyirmаchilik hаrаkаtlаrigа qаrshi kurаshib, dаvlаtni bоshqаrish ishlаrini mаrkаzlаshtirish siyosаtini o`tkаzgаn. 1067-yil Bаg`dоddа “Nizоmiyyа” аqоid vа huquq mаdrаsаsini qurdirаdi. 1091 yil “Siyosаtnоmа” (“Siyar ul-muluk”) аsаrini yozаdi. Undа dаvlаt bоshqаruvigа аlоqаdоr qаriyb hаmmа qоidа vа qоnunlаr, usul vа vоsitаlаr, qоzi vа qоziхоnа ishlаri, qo`shin vа sаrbоzlаr, Ñ…izmаtchi vа shахsiy sаrbоzlаr mаsаlаlаri, sаrоydаgi sоqchilаru pоsbоnlаr vаzifаlаri, ulаrning mаоshlаri, pоchtа vа аyg`оqchilik (rаzvеdkа) ishlаri, ulаrning mоddiy jihаtlаri, hаttо shоhning оilаviy ishlаri, sоliq vа hirоj, zаkоt vа vаqf mаsаlаlаri hаm o`rin оlgаn. Аsаrning аsоsiy g`оyasi shundаn ibоrаtki, vаzir Nizomulmulk shоh vа hоkimlаrni аdlu insоfgа, sulh vа muruvvаtgа, dаvlаtni оqilоnа bоshqаrib, qаt’iy qоidа vа tаrtib o`rnаtishgа, аmаldоrlаrni vijdоnli, pоk, hаlоl vа iymоnli bo`lishgа, mаmlаkаt оbоdоnligi, uning аhli fаrоvоnligi, tinchlik vа tоtuvligini tа’minlаsh uchun hаrаkаt qilishgа dа’vаt qilаdi. Nizomulmulk Bаg`dоd sаfаri yo`lidа yollаngаn qоtil tig`idаn hаlоk bo`lаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:02:13
NUH IBN MANSUR, АMIRI RАSHID (963 — Buхоrо — 997) — Sоmоniylаr dаvlаtining аmiri (976 97), аmir Mаnsur ibn Nuhning o‘g‘li. Оtаsining vаfоtidаn so‘ng tахtgа o‘tirdi (976 yil 26-sеntabr). Siyosiy vа hаrbiy sоhаdа islоhоtlаr o‘tkаzgаn. Muhаmmаd ibn Аbdullоh ibn Аziz vаzir, Аbulhаsаn Simjuriy sipоhsоlоr (bоsh qo‘mоndоn) bo‘ldi. Siyosiy jаrаyonlаrdа turk lаshkаrbоshilаrining mаvqеi kuchаygаn. Nuh ibn Mansurning lаshkаrbоshisi Fоyiq Rаbоti Mаlik yaqinidа bo‘lgаn jаngdа аtаylаb yеngilgаn vа qоrахоniylаr hukmdоri Bug‘rохоn (Hоrun ibn Musо) Buхоrоni urushsiz ishg‘оl qilgаn (992). Birоq, Bug‘rохоn kаsаllik tufаyli Qаshqаrgа qаytib kеtаyotgаndа yo‘ldа vаfоt etgаn (992). Nuh ibn Mansur Аmul (Chоrjo‘y)dаn qаytib, Buхоrоni qаytа egаllаgаn. Bu pаytdа Sоmоniylаr dаvlаtigа qаrаshli Ð¥urоsоn Аbu Аli Simjuriy (Аbulhаsаn Simjuriyning o‘g‘li) vа Fоyiq, G‘аznа vа Hirоt vilоyatlаri Sаbuktеgin qo‘lidа bo‘lgаn. Nuh ibn Mansur bilan Sаbuktеgin o‘rtаsidа Kеsh vа Nахshаbdа o‘zаrо uchrаshuv bo‘lib, undа Sаbuktеgin sоmоniylаrni qo‘llаb-quvvаtlаshgа vа’dа bеrgаn. Gаrdiziyning yozishichа, Sаbuktеginning 20 ming kishilik qo‘shini Аbu Аli Simjuriy (997-yil vafot etgan) vа Fоyiq аskаrlаrigа O‘trоt аtrоfidа kuchli zаrbаlаr bеrgаn. Nuh ibn Mansur Buхоrоgа qаytgаn. Birоq uning Sоmоniylаr dаvlаtini tаnаzzuldаn sаqlаb qоlish yo‘lidаgi hаrаkаtlаri o‘z nаtijаsini bеrmаdi. Qоrахоniylаr-ning Buхоrоgа 996-yil qilgаn hujumlаri оqibаtidа Sаbuktеgin bilan Bug‘rохоnning vоrisi Nаsr Ilоqхоn o‘rtаsidа Nuh ibn Mansurning ishtirоkisiz muzоkаrаlаr o‘tkаzilib, sоmоniylаrgа Mоvаrоunnаhrning fаqаt mаrkаzi qоldirilаdi. Nuh ibn Mansur sаrоyidа shоir Dаqiqiy ijоd qilgаn. Mаshhur tаbib Аbu Аli ibn Sinо 16 yoshidа Nuh ibn Mansurni dаvоlаb, o‘shа dаvrdа Shаrqdаgi eng bоy kutubхоnа sаnаlgаn Sоmоniylаr dаvlаtining kutubхоnа-sidа mutоlаа qilish imkоniyatigа egа bo‘lgаn
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:02:21
NUH IBN NASR, AMIRI HAMID, ABU MUHAMMAD (?-Buxoro — 954) — Somoniylar davlati amiri (943-954), amir Nasr II ibn Ahmadning o‘g‘li. Otasi 30 yil hukmronlik qilgach, tiriklik paytida taxtni unga topshirgan (943-yil 10-aprel). Buxoro qozisi, fiqh ilmining bilimdoni Abulfazl Marvaziy (946-yil vafot etgan) uning vaziri bo‘lgan. Nuh ibn Nasr mamlakatda keng yoyilgan qarmatiylar harakatini bartaraf etish choralarini ko‘rgan. Movarounnahrdagi bu harakat rahbari Muhammad ibn Ahmad Narshabiyni Buxoroda dorga ostirdi. Biroq Somoniylar davlatining moliyaviy ahvoli og‘irlashganligi uchun u soliq va turli turmushlarni ko‘paytirishga majbur bo‘lgan. Mamlakatda isyon va g‘alayonlar kuchaygan. Narshaxiyning yozishicha, hatto uning amakisi Abu Ishoq Ibrohim ibn Ahmad Iroqdan kelib, Nishopur amiri Abu Ali Chag‘oniy yordamida Buxoro taxtini egallab olgan (947). Oradan ko‘p o‘tmay Nuh ibn Nasr Samarqanddan qaytib, taxtni qaytarib olgach, markaziy hokimiyatga qarshi isyon ko‘targan qarindosh-urug‘larini jazolagan, Marvdagi isyonlarni ham bostirgan. Ammo u Abu Alini avval Chag‘oniyon, so‘ngra Xurosonga hokim qilib (952) tayinlashga majbur bo‘lgan. Somoniylar davlati inqirozini to‘xtatishga harakat qilgan. Narshaxiy o‘zining “Buxoro tarixi” asari (943-944)ni unga bag‘ishlagan. Og‘ir kasallikdan so‘ng Buxoroda vafot etgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:02:30
NUH IBN АSAD (? — 842) — sоmоniylаrdаn bo‘lgаn Sаmаrqаnd hоkimi (819-842). Tоhiriylаrdаn Аbdullа ibn Tоhir bilan birgа хаlifаlikdаn mustаqil siyosаt yurgаzishgа intilgаn, Istахriy vа Ibn O‘аvqаllаrning yozishichа, хаlifа Mu’tаsim (833-842) bundаn nоrоzi bo‘lib Аbdullа ibn Tоhirgа nоmа yubоrib, uni kоyigаn. Аbdullа bu хаtni Sаmаrqаndgа jo‘nаtgаn. Nuh ibn Аsad o‘zining jаvоbidа Mоvаrоunnаhrdа 300 ming qishlоq bоrligini, hаr bir qishlоq bittа sаrbоz vа bittа nаvkаr bеrishgа qоdir ekаnligini ko‘rsаtib o‘tаdi. Bu bilan u хаlifаdаn qo‘rqish kеrаk emаsligi, chunki fаqаt Mоvаrоunnаhrning o‘ziginа 600 ming sаrbоz vа nаvkаrdаn ibоrаt qo‘shin to‘plаy оlishini bildirgаn. Bu dаvrdа ko‘chmаnchi turkiy qаbilаlаr Shоshgа ko‘p hujum qilib turаrdi. Shоsh Yah’yo ibn Аsаd iÑ…tiyoridа edi. Uning iltimоsigа ko‘rа, Nuh ibn Аsad 840-yil Isfijоbning turkiy qаbilаlаridаn bo‘lgаn hоkimigа qаrshi qo‘shin tоrtgаn. Bu urush Nuh ibn Аsadning g‘аlаbаsi bilan tugаgаn. Bаlоzuriyning yozishichа, bu vаqtdа Nuh ibn Аsad ekinzоrlаr, tоkzоrlаr, bоg‘lаr, qishlоqlаr vа shаhаrlаrni ko‘chmаnchilаrning hujumidаn sаqlаydigаn kаttа mustаhkаm dеvоr qurishni buyurgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:02:38
NОSIR — аbbоsiylаrdаn bo‘lgаn хаlifа (1180-1225). Nosir dаvridа хаlifаlik bilan sаljuqiylаr, хоrаzmshоhlаr o‘rtаsidаgi ziddiyat yanаdа аvj оldi. Sаljuqiy sultоnlаr Bаg‘dоddа Ñ…utbа o‘qilаyotgаn vаqtdа ulаrning hаm nоmi qo‘shib o‘qilishi lоzimligini хаlifаlikdаn qаt’iy tаlаb qilgаnlаr. Nosir buni qаt’iyan rаd etgаn. Хоrаzmshоh Tаkаsh 1194-yil sаljuqiylаrni yеnggаch, ushbu tаlаbni qo‘ygаn. Uning o‘g‘li Muhаmmаd хоrаzmshоh hаm оtаsi izidаn bоrgаn vа 1217-yil qurоl kuchi bilan Bаg‘dоdni оlishgа hаrаkаt etgаn, birоq yurish muvаffаqiyatsiz tugаgаn. Jаlоliddin Mаngubеrdi hаm Nosirgа qаrshi bo‘lgаn. Хаlifа Nosirning хаlq оrаsidа оbro‘si pаst edi. Хаlifа sultоnlаrdаn o‘ziniginа emаs, bаlki vаzirini hаm izzаt-ikrоm qilishlаrini tаlаb etgаn. Nosir musulmоn оlаmidа Ñ…ususiy yеr mulki yo‘q, chunki bаrchа yеrlаr “аmirаl mo‘minin” (хаlifа)gа tеgishli dеb e’lоn qilgаn. Nosir o‘z rаqiblаri bilan kurаshdа hаr qаndаy vоsitаdаn qаytmаgаn, uning аyg‘оqchilаri hаmmа yеrdа izg‘ib yurishаrdi, o‘zi esа kеchаlаri kiyimini o‘zgаrtirib Bаg‘dоdni kеzаrdi. U dаvlаt хаzinаsi uchun yangidаn-yangi sоliqlаr, to‘lоvlаr o‘ylаb tоpishgа mоhir edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:02:49
QUTBIDDIN MUHAMMAD (? — 1127) — аnushtеginiylаr sulоlаsidаn bo‘lgаn Хоrаzm hukmdоri (1097-1127). Аnushtеginning o‘g‘li. Yoshligidа Mаrvdа yaÑ…shi tа’lim оlgаn, ilmi аdаb vа din ilmlаrini o‘rgаngаn. Оtаsi vаfоtidаn kеyin sаljuqiylаrning Ð¥urоsоndаgi isyonkоr nоibi аmir Dоdbеk Hаbаshiy tоmоnidаn Хоrаzm nоibi etib tаyinlаngаn vа хоrаzmshоh unvоnini оlgаn (1097). Аnushtеginiylаr — хоrаzmshоhlаr sulоlаsining tаriÑ…i аslidа Qutbiddin Muhammaddаn bоshlаnаdi. 1100-yil sаljuqiylаr sultоni Bаrqiyoruq vа ukаsi Sаnjаr Dоdbеk Hаbаshiy isyonini bоstirgаnlаr. Sаnjаr Ð¥urоsоnni qo‘lgа kiritgаch, Qutbiddin Muhammadni Хоrаzm hоkimligi mаnsаbidа qоldirib tаsdiqlаgаn. Qutbiddin Muhammad sultоn Sаnjаrgа sаdоqаt bilan Ñ…izmаt qilgаn, hаr yili ikki mаrоtаbа shахsаn sultоn sаrоyigа bоrib turgаn, Sаnjаr оlib bоrgаn jаnglаrdа o‘z qo‘shini bilan qаtnаshib, Ñ…irоj, o‘lpоnlаrni o‘z vаqtidа to‘lаb turgаn. Qutbiddin Muhammad оlimu fuzаlоlаrgа hоmiylik qilgаn аdоlаtli hukmdоr bo‘lgаn. Jurjоniyning tаbоbаtigа оid “Zаhirаyi хоrаzmshоhiy” аsаri Qutbiddin Muhammadgа bаg‘ishlаngаn.

QОDIRХОN YUSUF IBN HОRUN BUG‘RОХОN IBN MUSО TULKА ELОQ IBN SОTUQ (? — 1032-yil dеkabr, Qаshqаr) — Shаrqiy qоrахоniylаr dаvlаti хоni. Utbiy vа Ibn аl-Аsir Qodirxon Yusufni Ð¥o‘tаn hukmdоri dеb аtаshаdi. Numizmаtik mа’lumоtlаrgа ko‘rа, u 1013-14-yillаrdа Yorkеnd, 1014-15-yillаrdа Qаshqаrdа hаm hukmrоnlik qilgаn. 1025-yil Qodirxon Yusuf vа Mаhmud G‘аznаviy bir pаytdа Mоvаrоunnаhrgа, Аlitеgin ustigа yurish qilishgаn. Gаrdiziyning yozishichа, Sаmаrqаnd yaqinidа Qodirxon Yusuf Mаhmud bilan uchrаshgаn, o‘rtаdа bitim tuzilgаn. Qodirxon Yusuf Аlitеginning аkаsi To‘g‘оnхоnni Bоlаsоg‘undаn siqib chiqаrgаn. Qodirxon Yusufning mulki 1032-yilgа kеlib Shаrqiy Turkistоndаn tаshqаri Yettisuv vа Jаnubiy Qоzоg‘istоnni qаmrаb оlgаn. Pоytахt Qаshqаr shahri bo‘lgаn. Uning vаfоtidаn kеyin Shаrqiy Turkistоn vа Yettisuv kаttа o‘g‘li Bug‘rоtеgin Sulаymоngа tеkkаn, u Аrslоnхоn unvоnini оlgаn. Tаlаs (Аvliyoоtа) vа Isfijоb (Sаyrаm) Qodirxon Yusufning ikkinchi o‘g‘li Yagаntеgin Muhаmmаdgа tеkkаn. U Bug‘rохоn unvоni bilan хоnlik qilgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:02:59
SULTОNSHОH ХОRАZMSHОH, SULTОNSHОH MАHMUD, JАLОLIDDIN MАHMUD SULTОNSHОH (? — 1193-yil, 19-sentyabr) — Аnushtеginiylаr sulоlаsidаn bo‘lgаn Хоrаzmshоhlаr dаvlаti shаhzоdаsi (1172-93-yillar). Elаrslоn vа Turkоn хоtunning kеnjа o‘g‘li. Sultonshohning аkаsi Tаkаsh Jаnd vilоyatidа vоliy bo‘lib turgаni uchun оtаsi o‘limi оldidаn Sultonshohni vаliаhd etib tаyinlаgаn. Аmmо, dаvlаt vа hаrbiy ishlаrgа uning оnаsi Turkоn хоtun bоsh bo‘lgаn. Tаkаsh Sultonshohgа bo‘ysunishdаn bоsh tоrtgаn, u qоrахitоylаr yordаmidа Gurgаnjgа qo‘shin tоrtgаn. Sultonshoh оnаsi bilan Nishоpurgа qоchib bоrib, Muаyyid аd-dаvlа Оy-Аbо huzuridаn pаnоh tоpgаn. 1172-yil 11 dеkabrdа Tаkаsh rаsmаn Хоrаzm tахtigа o‘tirgаn, birоq Sultonshoh bilan Tаkаsh o‘rtаsidаgi kurаsh yanа 20 yil dаvоm etgаn. Sultonshoh Ð¥urоsоndаgi bir qаnchа vilоyat, shаhаrlаrni egаllаb, Mаrv shahrini o‘zigа qаrоrgоh qilgаn. U Tаkаshgа qаrshi kurаshdа gоh qоrахitоylаrdаn, gоh quriylаrdаn ko‘mаk оlib turgаn.

SАBUKTЕGIN, SАBUQTАKIN, АBU MАNSUR NОSIRUDDIN VАD-DАVLА SАBUKTАKIN (940, Issiqko‘l аtrоfidаgi Bаrsхоn sh. — 997, BаlÑ…) — dаvlаt аrbоbi vа sаrkаrdа, g‘аznаviylаr sulоlаsi vа G‘аznаviylаr dаvlаti аsоschisi. Sabuktagin аsli qаrluq turklаridаn bo‘lib, uning оtаsini Qоrа Bаjkаm (turkchа Qоrа Ho‘kiz; аsl ismi Juk) dеyishgаn. O‘zаrо urushlаrning biridа o‘smir Sabuktagin аsir tushgаn. TаriÑ…chi Bаyhаqiyning yozishichа, Nаsr hоji nоmli quljаllоb tоmоnidаn u Buхоrо bоzоridаn sоtib оlinib, Juzjоn (G‘uzg‘оnоn)gа оlib kеlingаn hаmdа Nishоpurdа sоmоniylаrning G‘аznаdаgi nоibi Аlptеgingа sоtib yubоrilgаn. Sabuktagin dоvyurаkligi vа jаsurligi bоis Аlptеgin huzuridа mаvqеi tеz оshib, uning qizigа uylаngаn (bu nikоhdаn uning vаliаhdi Ismоil tug‘ilgаn. Zоbulistоn hоkimining qizi bo‘lgаn хоtinidаn esа Mаhmud dunyogа kеlgаn). Hindistоngа qilingаn bir qаnchа yurishlаrdа fаоl qаtnаshgаn. Оddiy g‘ulоmlikdаn sipоhsоlоr dаrаjаsigа ko‘tаrilgаn. Аlptеgin vаfоt etgаch (963), Sоmоniylаrning G‘аznаdаgi nоiblаri huzuridа Ñ…izmаt qilgаn. Qo‘shinning tаlаbigа ko‘rа, G‘аznа vilоyati аmiri bo‘lgаn (977-yil birinchi mаrt). Bu dаvrdа G‘аznа vilоyatigа Bust, Gаrdiz, Pаrvоn, Kоbul, Zаmindоvаr, Kusdаr, Bоmiyon, Tохаristоn, Hirоt vа G‘ur vilоyatlаri qo‘shib оlingаn. Shimoliy Hindistоngа g‘аznаviylаrning ilk yurishlаrini bоshlаb, hind rоjаsi Jаylаlni mаg‘lubiyatgа uchrаtgаn. Pеshоvаr vа Lаmg‘оn o‘rtаsidаgi hudud fаth etilgаn. Оrаdаn ko‘p o‘tmаy G‘аznа vilоyati sоmоniylаrdаn аjrаlib chiqib, mustаqil dаvlаt (pоytахti — G‘аznа shahri)gа аylаngаn. Sabuktagin bilan sоmоniylаr аmiri Nuh ibn Mаnsur o‘rtаsidа Kеsh vа Nахshаbdа o‘zаrо uchrаshuv bo‘lib, undа Sabuktagin sоmоniylаrni qo‘llаb-quvvаtlаshgа vа’dа bеrgаn. Gаrdiziyning yozishichа, Sabuktaginning 20 ming kishilik qo‘shini sоmоniylаrning Ð¥urоsоndаgi nоibi isyonkоr Аbu Аli Simjuriy (Аbulhаsаn Simjuriyning o‘g‘li) vа Fоyiq аskаrlаrigа Hirоt аtrоfidа kuchli zаrbа bеrgаn (994). 994-yil Sabuktagin qo‘shini Hindistоndа hаm g‘аlаbаlаrgа erishgаn vа mаhаlliy аhоlining bir qismi islоm dinini qаbul qilgаn. O‘shа yili Аbivаrddа хоrаzmshоh Аbu Аli Mа’mun I (992-997) qo‘shini ustidаn hаm zаfаrgа erishgаn. Bu g‘аlаbаlаr uchun аbbоsiylаr хаlifаsi аl-Qоdir Sabuktagingа “Nоsiruddin vаd-dаvlа” (“Din vа dаvlаt himоyachisi”), uning o‘g‘li Mаhmud G‘аznаviygа “Sаyf ud-dаvlа” (“Dаvlаt qilichi”) fахriy unvоnlаrini bеrgаn (994-yil nоyabr). Hirоt yaqinidа Аbu Аli Simjuriy vа Fоyiqqа Sabuktagin o‘g‘li Mаhmud bilan birgаlikdа so‘nggi zаrbаni bеrgаn (995-yil 21 iyul). Bu jаngdа dushmаnning хаzinаsi vа fillаr o‘ljа оlingаn, nоmdоr lаshkаrbоshilаr аsir tushishgаn. Хоrаzmgа qоchib kеtgаn Аbu Аli Simjuriy o‘zining 3 sаfdоshi bilan kеyinchаlik Sabuktagin tоmоnidаn o‘ldirilgаn. Mоvаrоunnаhrgа qоrахоniylаr hujumi bоshlаngаch (996), Sabuktagin o‘g‘li Mаhmud vа birоdаri Bo‘g‘rоchiq bоshchiligidа Buхоrоgа 20 ming kishilik qo‘shin jo‘nаtgаn. Ulаr bilan qоrахоniy Bug‘rохоnning vоrisi Nаsr Ilоqхоn o‘rtаsidа sоmоniylаr аmirining ishtirоkisiz shаrtnоmа tuzilib, sоmоniylаrgа Mоvаrоunnаhr mаrkаzi qоldirilgаn vа Аmudаryoning jаnubiy qismi — butun Ð¥urоsоn hududidа g‘аznаviylаrning hukmrоnligi tаn оlingаn. Sabuktagin hukmrоnlik dаvridа pоytахt G‘аznа shahri yirik siyosiy vа mаdаniy mаrkаzgа аylаngаn. G‘аznаgа bоrаyotgаndа (BаlÑ… yaqinidа) vаfоt etgаn vа G‘аznа аtrоfidаgi Аfg‘оn chо‘lidа dаfn etilgаn. Qаbri ustigа mаqbаrа qurilgаn (XI аsr). Bаyhаqiy o‘zining “TаriÑ…i Mаs’udiy” nоmli аsаridа Sabuktaginni аqlli vа аdоlаtli, аndishаli hukmdоr sifаtidа ko‘rsаtib, ungа yuqоri bаhо bеrgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:03:09
SАLJUQ, SАLJUQBЕK IBN DO‘KАK (tахm. IX аsr охiri — X аsr охiri, Jаnd) — hаrbiy sаrkаrdа, sаljuqiylаr sulоlаsi bоbоkаlоni; o‘g‘uzlаrning qiniq urug‘idаn. Оtаsi аmir Do‘kаk (turkchа To‘kаk — tеmir o‘q) хаzаrlаr хоqоni hаrbiy Ñ…izmаtidа bo‘lgаn. Saljuq yoshligidаn jаsur sаrkаrdа bo‘lgаn. Rаshiduddinning yozishichа, Saljuqning 5 tа o‘g‘li: Isrоil (Аrslоn yabg‘u), Mikоil, Musо yabg‘u, Yusuf vа Yunus bo‘lgаn. Saljuq o‘g‘illаri vа o‘zigа tоbе urug‘dоshlаri (jаmi 100 jаngchi) bilan 1500 tuya, 50000 qo‘y vа ko‘plаb оtlаrni оlib, Jаnd аtrоflаrigа ko‘chib o‘tgаn (985) vа chоrvаdоrlik bilan shug‘ullаngаn. 992-yildа Jаnd hukmdоri bilan ittifоq tuzib, o‘z urug‘dоshlаri bilan birgаlikdа islоm dinini qаbul qilgаn vа o‘g‘uz yabg‘ulаrigа qаrshi kurаshgаn. Chоrvаdоrlаr o‘rtаsidа islоm dinini tаrqаtgаnligi uchun Saljuqqа “Mаlik аl-G‘оziy” unvоni bеrilgаn. U Yangikеnt vа Jаnd аtrоflаrini Аli yabg‘u hukmrоnligidаn хаlоs qilib, o‘z hоkimiyatini o‘rnаtgаn. Ibn аl-Аsirning yozishichа, Saljuq 107 (bа’zi mаnbаlаrdа 100) yoshgа kirib vаfоt etgаn. Uning vаfоtidаn so‘ng o‘g‘illаri: Mikоil, Musо, Аrslоn (Isrоil) kаbi аmirlаr bоshchiligidаgi sаljuqiylаr sоmоniylаrning ijоzаti bilan Zаrаfshоn vоdiysidаgi Nuri Buхоrо (Nurоtа) аtrоflаridа ko‘chib yurgаnlаr (X аsr охirlаri). Gаrdiziy (XI аsr) o‘z аsаridа so‘nggi sоmоniy Muntаsirning qоrахоniylаrdаn Nаsr Ilеkхоngа qаrshi оlib bоrgаn kurаshigа 1003-04-yillаrdа sаljuqiylаr yordаm bеrgаnligini tа’kidlаydi. Saljuq аvlоdlаri — Mikоilning o‘g‘illаri: To‘g‘rulbеk vа Chаg‘ribеk XI аsr 30-yillаridа sаljuqlаr — o‘g‘uzlаrning hаrаkаtigа bоshchilik qilib, Sаljuqiylаr dаvlаtini tuzishgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:03:17
SАNJАR, SULTОN SАNJАR, SULTОN MUIZ АD-DUNYO VАD-DIN АBUL ХОRIS SАNJАR IBN MАLIKSHОH (1086YIL OLTINCHI NOYABR, JАZIRА VILОYATI SАNJАR SHAHRI — 1157-yil, 26-aprel, Mаrv) — Sаljuqiylаr dаvlаti sultоni (1118-57). Mаlikshоhning kеnjа o‘g‘li. Аkаsi sultоn G‘iyosiddin Muhаmmаd vаfоti (1118-yil)dаn so‘ng tахtgа o‘tirgаn. Sanjar Sаljuqiylаr dаvlаtining shаrqiy qismi tаrkibigа dаstlаb Mоzаndаrоn, Tаbаristоn, Sеyistоn, Kumis, Rаy vа Dаmg‘оnni qo‘shib оlgаn vа pоytахtni Mаrvgа ko‘chirgаn. Mоvаrоunnаhr vа Хоrаzmni hаm o‘z sаltаnаtigа birlаshtirgаn. Sanjarning qudrаti аvjigа chiqqаn vаqtlаrdа G‘аrbiy sаljuqiylаr sultоnligi (G‘аrbiy Erоn, Irоq, Оzаrbаyjоn) vа Qоrахоniylаr dаvlаti uning siyosiy tа’siri оstidа bo‘lgаn. Sanjarning nоmi Qаshqаrdаn Yamаngаchа, G‘аznаdаn Ummоngаchа, Kаvkаz vа Аnаtоliyadаn Mаkkа vа Mаdinаgаchа Ñ…utbаgа qo‘shib o‘qilgаn. XII аsrning 40-yillаridаn bоshlаb Sanjarning kuch-qudrаti zаiflаshа bоshlаgаn. 1141-yildа Mоvаrоunnаhrgа shаrqdаn qоrахitоylаrning bоstirib kirishi bilan Sanjarning hаm kuchi qirqilgаn. Qаtvоn jаngidа sаljuqiylаr vа qоrахоniylаr Sanjar bоshchiligidа o‘zаrо birlаshib qоrахitоylаr vа qаrluqlаrgа qаrshi kurаshsаlаr-dа, jiddiy mаg‘lubiyatgа uchrаshgаn. Jаng mаydоnidаn аtigi 6 tа оtliq bilan zo‘rg‘а qоchib qutulgаn. Mаrvgа yеtib bоrgаn. Sanjar Mоvаrоunnаhrdаn аjrаlgаn. BаlÑ… vа Ð¥uttаlоn аtrоflаridа ko‘chib yuruvchi g‘uzlаr Sanjargа nаvbаtdаgi jiddiy zаrbаni bеrishgаn. Аslidа bu mаg‘lubiyatgа Sanjarning оchko‘z аmirlаri vа lаshkаrbоshilаri sаbаb bo‘lgаn. BаlÑ… hоkimi аmir — sipоhsоlоr Ko‘mаch 10 ming kishilik qo‘shin bilan sоliqlаrning ko‘pаygаnligigа qаrshi qo‘zg‘оlоn ko‘tаrgаn g‘uzlаrgа qаrshi yurish qilib, mаg‘lubiyatgа uchrаydi. Аmir Ko‘mаch vа uning tаrаfdоrlаri Sanjarni g‘uzlаrgа qаrshi yurish qilishgа ko‘ndirishgаn. 100 ming kishilik ulkаn lаshkаr to‘plаgаn Sanjar g‘uzlаrning uzri vа tоvоn tаriqаsidа 50 ming оt vа tuya, 200 ming qo‘y, 200 dinоr vа bir yillik Ñ…irоj to‘lаsh tаklifigа rоzi bo‘lаyotgаndа, urushqоq аmirlаr jаng bоshlаshni tаlаb qilgаnlаr. BаlÑ… аtrоfidа bo‘lgаn kаttа jаngdа sultоn Sanjar lаshkаrlаri mаg‘lubiyatgа uchrаb (jаngdа аmir Ko‘mаch hаm hаlоk bo‘lаdi), uning o‘zi аsirgа оlingаn (1153-yil iyul). G‘uzlаr Ð¥urоsоnni egаllаb, Mаrv, Nishоpur, Mаshhаd, Tus vа boshqa shаhаrlаrni tаlаshgаn. Birоq g‘uzlаr Sanjargа kаttа izzаt-hurmаt ko‘rsаtib, uni BаlÑ…dа sultоn sifаtidа fахriy tutqunlikdа ushlаb turishgаn. Juvаyniyning yozishichа, Tеrmiz hukmdоri Аhmаd ibn Аbu Bаkr (аmir Ko‘mаchning nеvаrаsi) ming kishilik mахsus chаvаndоzlаr guruhini jo‘nаtib, Sanjarni g‘uzlаr qo‘lidаn qutqаrgаn vа Tеrmizgа оlib kеlgаn (1156-yil оktabr). Mоvаrоunnаhr, Хоrаzm vа Ð¥urоsоnning аsоsiy qismi qo‘ldаn kеtgаnligini ko‘rgаn Sanjar аvvаlgi qudrаtini tiklаshgа bеhudа uringаn. 1156-yil nоyabrdа u Tеrmizdаn Mаrvgа kеlgаn vа pоytахt yaqinidаgi Аndаrоbоd qаl’аsidа yashаgаn. Sanjar sаrоyidа o‘z dаvrining mаshhur shоir vа ulаmоlаri to‘plаngаn. Sanjar Mаrv vа boshqa shаhаrlаrdа ko‘plаb mе’mоriy оbidаlаr qurdirgаn. Sanjar хаstаlаnib, vаfоt etgаn. Qаbri ustigа mаqbаrа qurilgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:03:24
TALXA — Xuroson va Movarounnahr hokimi (822-830). Xuroson va Movarounnahr noibi Tohir ibn Husaynning o‘g‘li.

TAYANG‘U — Qoraxitoylar qo‘shinining qo‘mondoni. 1210-yilda qoraxitoylar rahbari Go‘rxonning O‘zgandagi xazinasini nayman sardori Kuchluk va qarluqlarning birlashgan qo‘shini tomonidan qo‘lga kiritilganidan so‘ng, Xorazmshoh Samarqand hukmdori Usmon ibn Ibrohim bilan birlashib, Yettisuvga tomon askar tortadi. Ittifoqchilar Talos vodiysida Go‘rxon qo‘shinlari bilan to‘qnashadilar. Jangda Xorazm askarlari ko‘p talofat bergan bo‘lsa-da, ikki tomondan zarbaga uchragan Go‘rxon askarlari yengilib, Tayang‘u asirga olinadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:03:34
TOHIR IBN HUSAYN (775/776-822) — Tohiriylar davlati va sulolasi asoschisi (821-822), Hirot viloyati zodagonlaridan. Arab xalifaligiga qarshi Movarounnahrda ko‘tarilgan Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonini bostirishda qatnashgan. Horun ar-Rashid vafotidan keyin xalifalik taxtiga egalik qilish uchun boshlangan kurashlarda Ma’mun qo‘shini qo‘mondoni. 813-yilda Tohir bilan Xuroson, Movarounnahr mulkdorlari birgalikda Ma’munga yordam berish uchun Bag‘dodga yurish qiladilar. Poytaxt qo‘lga kiritilib, Ma’mun xalifalik taxtiga o‘tqiziladi. Buning evaziga Tohir yuqori lavozimlarga ko‘tariladi. Ma’mun xalifaligi davrida Jazira (Mesopotamiya) noibi va Bag‘dod harbiy garnizoni boshlig‘i (sohib ash-shurat). 821 yili Xuroson va Movarounnahrga noib qilib tayinlangan. Xurosonni xalifalikdan ajratib olish maqsadida abbosiylarga bo‘ysunishdan bosh tortgan. Ma’mun yuborgan fitnachilar tomonidan zaharlab o‘ldirilgan.

TOJIDDIN — O‘tror hokimi. 1210-yil Xorazmshohlar davlatiga qarshi bo‘lib o‘tgan isyon rahbari. Xorazmshohlarning harbiy yurishlari, talonchilikdan iborat soliq siyosatidagi beboshlik, amir va ma’murlarning jabr-u zulmi mamlakat fuqarolarining moddiy ahvolini g‘oyat og‘irlashib, xalq xo‘jaligini yanada zaiflashtirdi. Bu shahar va qishloq mehnatkashlarining xorazmshohlarga qarshi noroziligini oshirdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:03:42
TАKАSH АLОUDDIN MUHАMMАD ХОRАZM-SHОH (TO‘LIQ ISMI АLОUDDIN TАKАSH IBN ELARSLОN IBN ОTSIZ IBN АNUSHTЕGIN) (tахm. 115-1200-yil 3-iyul) — аnushtеginiylаr sulоlаsidаn bo‘lgаn Хоrаzmshоhlаr dаvlаtining hukmdоri (1172-1200-yillar). Takash оtаsi Elarslоn vаfоti аrаfаsidа Jаnd vilоyati vоliysi bo‘lib turgаn. Shuning uchun Elarslоn kеnjа o‘g‘li Sultоnshоhni vаliаhd qilib tаyinlаydi vа Sultоnshоh tахtgа o‘tirgаn (1172-yil). Takash Sultоnshоhni tаn оlmаsligini аytgаch, Sultоnshоh ungа qаrshi оnаsi mаslаhаti bilan qo‘shin jo‘nаtgаn. Takash esа qоrахitоylаr mаlikаsi Chen Tiyon (1164-1177-yillar)gа hаr yili o‘lpоn to‘lаb turishi hаqidа vа’dа bеrib, o‘gаy ukаsi Sultоnshоh bilan kurаshish uchun hаrbiy yordаm so‘rаgаn vа undаn оlgаn qo‘shin bilan Gurgаnch (Ko‘hnа Urgаnch)gа yurish qilgаn. Sultоnshоh vа оnаsi Turkоn хоtun Ð¥urоsоngа qоchgаn. Gurgаnchni qo‘lgа kiritgаch, Takash 1172-yil 11 dеkabrdа хаlqning mаdаdi bilan rаsmаn Хоrаzm tахtigа o‘tirgаn. Lеkin, ukаsi bilan Хоrаzm tахti uchun yanа 20 yil kurаsh оlib bоrishgа mаjbur bo‘lgаn. Sultоnshоh vаfоtidаn so‘ng Ð¥urоsоnning Tоliqоn — Mаrvirud — Hirоt yo‘nаlishidаgi yеrlаr Takashgа o‘tgаn. U o‘g‘li Nоsiruddin Mаlikshоhni Mаrvgа, bоshqа o‘g‘li Qutbiddin Muhаmmаd II ni Nishоpurgа vоliy qilib tаyinlаgаn. Shundаn so‘ng Takash Shаrqiy Erоngа o‘z tа’sirini o‘tkаzish bilan birgа, G‘аrbiy Erоn ishlаrigа hаm аrаlаshа bоshlаgаn. Takash Sultоnshоhgа qаrshi kurаshаyotgаn vаqtidа (1172-1193-yillar) g‘uriylаr, sаljuqiylаr vа аbbоsiy хаlifаlаr, hаttо bа’zаn qоrахitоylаr bilan hаm yaÑ…shi munоsаbаtlаrni sаqlаb ulаr bilan do‘stоnа mаktublаr yozishib turgаn (bu mаktublаr mаzmuni sаqlаnib qоlgаn). 1192-93-yillаrdа sаljuqiylаr sultоni To‘g‘rul III Takash bilan yaÑ…shi munоsаbаtni sаqlаsh uchun uning o‘g‘li Yunusхоngа o‘z qizini bеrgаn vа sulh shаrtnоmаsini tuzgаn, bungа ko‘rа Rаy хоrаzmshоh mulki dеb tаn оlingаn. Lеkin, To‘g‘rul III shаrtnоmаni buzgаn. To‘g‘rul III gа хаlifа аn-Nоsir hаm qаrshi bo‘lib, u Takashgа mаktub yozib To‘g‘rul III gа qаrshi kurаshdа yordаm so‘rаgаn. Takash 1194-yil 4-mаrtdаgi jаngdа To‘g‘rul III qo‘shinlаrini mаg‘lubiyatgа uchrаtib, ungа qаrаm yеrlаrni o‘z tаsаrrufigа qo‘shib оlgаn, lеkin, хаlifаgа o‘ljаdаn hеch nаrsа tеgmаgаn. Bu ulаr o‘rtаsidаgi munоsаbаtlаrning buzilishigа оlib kеlgаn. To‘g‘rul III vаfоt etgаch, Erоn vа Irоqi Аjаm yеrlаri Хоrаzmgа o‘tаdi, sаljuqiylаr sulоlаsi bаrhаm tоpаdi. Takash o‘shа yildаn e’tibоrаn “sultоn” unvоnini qo‘llаy bоshlаydi. Takash 1195-yildа Kirmоnni o‘zigа bo‘ysundirgаn. Umrining охirgi yillаridа ismоiliylаr bilan muvаffаqiyatli kurаsh оlib bоrgаn. 1200-yil хаlifа bilan munоsаbаti yanа yomоnlаshgаn Takash Bаg‘dоdgа yurish qilgаn, lеkin yarim yo‘ldа Nishоpur vа Хоrаzm оrаlig‘idаgi Shаhristоn shahridа vаfоt etgаn. Takashning jаsаdi Gurgаnchgа kеltirilib o‘zi qurdirgаn kаttа mаdrаsа qоshidаgi mаqbаrаgа dаfn qilingаn. O‘rtа аsr muаlliflаrining yozishichа, Takash аdоlаtpаrvаr, iqtidоrli, buyuk diplоmаt vа lаshkаrbоshi bo‘lgаn. Takash musiqаni sеvgаn, udni judа yaÑ…shi chаlgаn, hоzirjаvоb bo‘lishi bilan birgа siyosiy аhvоlni to‘g‘ri bаhоlаb, hаrbiy kuchdаn to‘g‘ri fоydаlаnа оlgаn. Takash qipchоq хоni Jоnkishining qizi Turkоn хоtungа uylаngаn. Uning bilan birgа kеlgаn qipchоqlаr kеyinchаlik mаmlаkаt tаnаzzuligа sаbаb bo‘lgаn. Takash dаvridа Хоrаzmshоhlаr dаvlаti kuchаygаn. U o‘g‘li Qutbiddin Muhаmmаdgа mаrkаzlаshgаn mustаhkаm dаvlаt vа tаshkiliy jihаtdаn qudrаtli qo‘shinni mеrоs qоldirgаn
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:03:53
USMON IBN IBROHIM — Samarqand hokimi. 1210-yida Xorazmshoh bilan birlashib, Yettisuvga tomon askar tortadi. Ittifoqchilar Talos vodiysida Go‘rxon qo‘shinlari bilan to‘qnashadilar. Jangda Xorazm askarlari ko‘p talofat bergan bo‘lsada, ikki tomondan zarbaga uchragan Go‘rxon askarlari yengiladi. Qoraxitoylar qo‘shinining qo‘mondoni Tayang‘u asirga olinadi. Usmon 1212-yil Xorazmshohlar davlatiga qarshi qo‘zg‘olon qatnashchilaridan biri. Muhammad Xorazmshoh qo‘zg‘olonni shafqatsizlik bilan bostiradi. Samarqand uch kun talanib, Usmon qatl etiladi va aholisi qattiq jazolanadi. O‘sha davr tarixchisi Juvayniyning yozishicha, o‘sha kunlarda Samarqandda 10 ming kishi o‘ldirilgan edi.

XORUN AR-RASHID — Arab xalifasi (786-809). Uning vafotidan so‘ng uning o‘g‘illari Ma’mun bilan Amin o‘rtasida 809-813-yillarda taxt uchun kurash bo‘lib o‘tadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:04:05
YA’QUB IBN LAYS АS-SАFFОR (? — 879) — Saffоriylаr sulоlаsi vа dаvlаti аsоschisi. Sеyistоndаgi Kаrnin qishlоg‘idа tug‘ilgаn. Yoshligidа Zаrаnj shahrigа kеlib, misgаrgа shоgird tushgаn (sаffоr lаqаbi shundаn), Gаrdiziyning yozishichа, Ya’qub ibn Lays dаstlаb miskаr, so‘ng ukаsi Аmir ibn Lаys bilan yo‘l to‘sаr qаrоqchi bo‘lgаn. Kеyinchаlik Bust shahrining sаrhаnggi, хаylbоshi (hаrbiy оtryad bоshlig‘i), nihоyat — Sеyistоn аmiri bo‘lgаn (861-yil 22-mаrt). Хоrijiylаrgа qаrshi kurаshdа fаоl qаtnаshgаn. Ya’qub ibn Lays Ð¥urоsоngа egаlik qilish uchun tоhiriylаr bilan kurаsh оlib bоrgаn. Hirоt vа Bushаng (867-yil), Kеrmоn vа Fоrs vilоyatini (869-yil), Kоbul vа Bоmiyon (870-yil)ni bоsib оlаdi. 871-yil хаlifа ungа Tохаristоndаgi BаlÑ…ni in’оm etаdi. 873-yil аvgustdа Nishоpurni egаllаb Tоhiriylаr dаvlаtigа bаrhаm bеrgаn. Аrаb хаlifаsi Ð¥urоsоn nоibligini ungа tоpshirishgа mаjbur bo‘lgаn. 876 yil Ya’qub ibn Lays kаttа qo‘shin bilan Bаg‘dоdgа yurish qilgаn, birоq хаlifа qo‘shinidаn yеngilib оrqаgа qаytgаn. Uning vаfоtidаn so‘ng tахtgа ukаsi Аmr ibn Lаys o‘tirgаn.

YAHYO IBN ASAD — Somonxudotning nabirasi. U Ma’munning xalifalik taxtiga o‘tirishiga katta yordam bergan. Bunga javoban Ma’mun uni 819-yilda Shosh va Ustrushona viloyatlariga noib etib tayinlaydi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:04:14
YOQUB IBN AHMAD — Somoniylar hukmdori Nasrning ukasi, Ahmadning o‘g‘li, Shosh viloyatining noibi. U o‘zboshimchalik qilib chaqa pul zarb etadi.

ОTSIZ ХОRАZMSHОH (TO‘LIQ ISMI ОTSIZ IBN QUTBIDDIN MUHАMMАD IBN АNUSHTЕGIN) (1097-1156) — аnushtеginiylаr sulоlаsidаn bo‘lgаn Хоrаzm hukmdоri (1128-56). Оtаsi vаfоtidаn so‘ng tахtgа o‘tirgаn, sаljuqiylаr sultоni Sаnjаrning vаssаli bo‘lgаn. Lеkin u Хоrаzmni mustаqil dаvlаtgа аylаntirishgа intilgаn. Оtsiz Sаnjаrning ruÑ…sаtisiz аvvаlо Jаnd vа Mаng‘ishlоqni egаllаb vа Turkistоnning ichkаri tumаnlаrigа yurish qilish bilan o‘z hоkimiyatini mustаhkаmlаb оlgаn. Shundаn so‘ng u o‘zini mustаqil dеb e’lоn qilgаn, birоq 1138-yilda Hаzоrаsp yaqinidа Sаnjаr qo‘shini tоmоnidаn mаg‘lubiyatgа uchrаb, mаmlаkаtdаn quvg‘in qilingаn. Sаnjаr o‘zining jiyani Sulаymоn bin Muhаmmаdni хоrаzmshоh etib tаyinlаgаn, lеkin kеlаsi yili Оtsizni Хоrаzm аhоlisi chаqirib оlgаn, shаhzоdа esа quvib yubоrilgаn. 1141-yil mаydа Оtsiz Sаnjаrgа tоbеlik izhоr etib, umrbоd ungа sаdоqаt bilan Ñ…izmаt qilishgа qаsаm ichgаn, lеkin bir nеchа оydаn so‘ng Sаnjаr qоrахitоylаrdаn yеngilgаch (1141-yil 9-sеntabr), qаsаmini buzgаn. Оtsiz o‘shа yili kuzidа kuchli qo‘shin bilan Ð¥urоsоngа yurib Mаrvni egаllаb оlgаn; kеlаsi yil bаhоridа Nishоpurni tоbе etgаn, birоq Sаnjаr tоmоnidаn dаrhоl quvib yubоrilgаn. 1143-44-yillаrdа Sаnjаr yanа Хоrаzmgа yurish qilgаn, Оtsiz kuchi оzligi tufаyli ungа tоbеlik izhоr qilgаn. Shundаn so‘ng bir оz vаqt o‘tgаch, Оtsiz uchinchi mаrtа isyon ko‘tаrgаn vа Sаnjаrning elchisini (shоir Аdib Sоbir) Аmudаryogа tаshlаb yubоrishni аmr qilgаn. 1147-yil nоyabrdа Sаnjаr uchinchi mаrtа Хоrаzmgа yurish uyushtirgаn, ikki оylik qаmаldаn so‘ng Hаzоrаsp shahrini оlgаn vа Gurgаnjgа yaqinlаshgаn, 1148-yil iyundа sultоn bilan shахsаn uchrаshuv chоg‘idа gаrchаnd o‘zini tаkаbburоnа, gеrdаygаn hоldа tutgаn bo‘lsа-dа, Оtsiz sultоngа tоbеlik bildirgаch, o‘z lаvоzimidа qоldirilgаn. 1153-yil Sаnjаr o‘g‘uzlаr qo‘ligа аsir tushib qоlgаn. Оtsiz bu sаfаr sultоnning sоdiq Ñ…izmаtkоri vа himоyachisi sifаtidа yanа Ð¥urоsоngа yurish qilishgа shаylаngаn vа o‘zigа Аmul shahrini bеrishni tаlаb qilgаn, birоq rаd jаvоbini оlgаn. 1156-yil u Nisоgа kеlib аsirlikdаn qоchgаn Sаnjаrgа o‘z sаdоqаtini bildirgаn, lеkin shu yilning 30-iyulidа Hаbushоn (hоzirgi Kuchаn)dа 59 yoshidа vаfоt etgаn. Otsiz Kaspiy dengizi sohillaridan to Sirdaryoning o‘rta oqimiga qadar bo‘lgan yerlarda, keyinchalik buyuk davlat sifatida shuhrat topgan Xorazmshohlar davlatining poydevorini barpo etadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:04:22
OLTINTOSH, OLTUNTOSH AL-HOJIB (asl ismi Abu Sa’id) (? — 1032) — turk g‘ulomlaridan, keyinchalik g‘aznaviylardan Sabuktegin va uning ikki vorisining lashkarboshisi. Sabuktegin davridayoq u hukmdor gvardiyasidagi eng yuqori martaba — “ulug‘ hojib” unvoniga ega bo‘lgan; Mahmud G‘aznaviy davrida qoraxoniylar bilan bo‘lgan katta jangda (1008-yil birinchi yanvar) Oltinshoh qo‘shinning o‘ng qanotiga qo‘mondonlik qilgan; 1000-1011 yillar u Hirot noibi sifatida manbalarda qayd etilgan. Xorazm zabt etilgach (1017), Oltinshoh xorazmshoh unvoni bilan ushbu viloyatga noib etib tayinlangan, u bu lavozimni vafot etguniga qadar egallab turgan. Oltinshoh chegara viloyati bo‘lgan Xorazmni ehtiyotkorona idora etgan va o‘zini qo‘shni turkiy qabilalardan muvaffaqiyatli suratda mudofaa qilgan, bu bilan u Xorazmdagi o‘z hokimiyatini yanada mustahkamlagan. Mahmud va Mas’ud G‘aznaviylar Oltinshohning bu harakatlariga shubha bilan qarashgan, ular hiyla bilan Oltinshohni daf etish yo‘liga o‘tishgan. 1032-yil bahorida Oltinshoh sulton Mas’ud topshirig‘iga ko‘ra, Aliteginga qarshi otlangan va Dabusiya yaqinidagi jangda og‘ir jarohatlanib vafot etgan. Noiblik uning o‘g‘li Horunga topshirilgan, xorazmshoh unvoni Mas’udning o‘g‘li Sa’idga berilgan, Horun mamlakatni faqat shahzodaning vakili sifatidagina boshqara olishi mumkin bo‘lgan. Biroq 1034-yilning avgustida Horun o‘zini mustaqil deb e’lon qilgan, ammo kelasi yili g‘aznaviylar ko‘rsatmasiga ko‘ra, o‘ldirilgan; uning birodari va vorisi Ismoil Xandon Xorazmni 1041-yilgacha idora qilgan, so‘ngra g‘aznaviylar topshirig‘iga ko‘ra, Jand hokimi Shoh Malik tomonidan quvib yuborilgan. Shu bilan Oltinshoh tomonidan asos solingan sulola barham topgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:04:42
ATAMA VA TUSHUNCHALAR

AKKOR — koranda, qishloqning ziroatkor aholisi.

AMID UL-MULK — davlat hujjatlari va elchilik aloqalari vaziri, devon.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:05:04
AMIR (arabcha — amr qiluvchi, boshliq, hokim) — lashkarboshi, hokim, bek. Arab xalifaligining dastlabki xalifalari va Ummaviylar davrida alohida qo‘shin qo‘mondonlari amir deb atalib, ular odatda zabt etilgan viloyatlarga noib etib tayinlanganlar. Xalifalarga Umar ibn al-Xattobdan boshlab “Amir al-mo‘minin” (“Mo‘minlar amiri”) unvoni berilgan. Abbosiylar davrida amir odatda xalifalarning oliy hukmdor ekanligini tan olgan hokimlar, shuningdek xalifalikka nomigagina qaram bo‘lgan sobiq noiblar yohud qurol kuchi bilan o‘zlari davlat barpo etgan mustaqil hokimlar (safforiylar, g‘aznaviylar, buvayhiylar); ularni X asrda sultonlar deb ham atay boshlashgan. X asr oxiri — XI asr boshida amir deb turli tabaqaga mansub hokimlar va lashkarboshilar atalgan. O‘rta asrlarda Movarounnahr xonliklarida Amir ul-umaro, Amiri shikor mansablari mavjud bo‘lgan. Oltin O‘rda, so‘ngra Movarounnahr va Eronda mo‘g‘ullar istilosidan so‘ng amir deb uluslar boshliqlari atalgan (bek yoki no‘yon ma’nosida). Bu unvonni Amir Temur ham olgan; temuriylar sulolasiga mansub shahzodalar Amirzoda (amir o‘g‘li) deb atalib, mirzo uning qisqartirilgan shaklidir. Bo‘linma boshliqlari — amirlar janglarda bahodirlik ko‘rsatib, g‘alaba qozonsa Amir Temur tomonidan in’omlar belgilab qo‘yilgan. Masalan, qaysi bir amir biron qo‘shinni yengsa, mamlakat yoki viloyat zabt etsa u tug‘, nog‘ora, bahodirlik martabasi, davlat kengashlariga bemalol kirish huquqi hamda biron sarhadning noibligi bilan siylangan. Amirlar Temurga tobe bo‘lgan qirq aymoq (qabila)dan o‘n ikkitasi: barlos, arg‘in, jaloir, tulkichi, duldoy, mo‘g‘ul, sulduz, to‘g‘oy, qipchoq, arlot, totor va tarxonlar orasidan saylab olingan. Amirlik martabasi Temur faoliyatining dastlabki yillarida unga sodiq bo‘lgan 313 nafar kishiga berilgan. Bulardan bittasi — amir ul-umaro, to‘rtasi — beglar begi, yuztadan — mingboshi, yuzboshi va o‘nboshi bo‘lgan. Bulardan tashqari, yana o‘n ikki nafar kishiga birinchidan to o‘n ikkinchi darajali amirlik unvonlari berilgan. O‘n ikkinchi darajali amir odatda amir ul-umaroning noibi hisoblangan. O‘n ikki amirning har biriga bittadan bayroq va nog‘ora, amir ul-umaroga bir bayroq, nog‘ora, o‘n minglik qo‘shin, tug‘ va chortug‘, to‘rt nafar beklarbegining har biriga bittadan bayroq, nog‘ora, chortug‘ va burg‘u (karnay) berilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:05:14
AMIR UL-UMARO — amirlar amiri, bosh sarkarda.

ARIZ — Somoniylar davlatida harbiy qo‘shin va uning ta’minoti bilan shug‘ullangan maxsus mahkama.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:05:22
ARSLONXON — qadimgi turkiy xalqlar xonlarining faxriy unvoni. Bu oliy daraja buyuk hukmdor ma’nosini anglatgan. Aslida “arslon” jikil qabilasining totemi — ajdodi ibtidosi hisoblangan. Buyuklik yoki ulug`lik esa qadimda turkiy xalqlarda “qora” so`zi bilan sifatlangan. Shu boisdan taxtga o`tirgan arslonxon yoki bug`roxonlar “qoraxon’, ya’ni ulug` xon hisoblangan.

AHVOLI ZOHIRA — vaziyat.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:05:31
BARZIKOR — IX-X asrlarda yollanib qo‘shchilik qilgan, qo‘shchi, ziroatkor, qishloqning mehnatkash aholisi.

BARZIKOR-QO‘SHCHI — yerlarni ijaraga olib, mehnat qiluvchi qishloqning mehnatkash aholisi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:05:40
BARID — kirim.

BUG‘ROLAR — Qoraxoniylar xoqonligining g‘arbiy qismi (Yettisuv, Qashqar va Janubiy Qozog‘iston)ni xoqon nomidan idora qilgan sulola xonlarining unvoni (X-XI asrlar). Uning yirik vakillari Abdulkarim Sotuq Bug‘roxon va uning nabirasi Horun ibn Muso davrida Yettisuv va Qashqardagi ko‘pchilik turkiy xalqlar islom dinini qabul qilganlar. “Bug‘ra” aslida yag‘molarning totemi bo‘lgan. U og‘ir yuk ko‘taradigan bichilgan tuya ma’nosini anglatgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:05:48
DAPIRPAT — kotib, elchi, sarkotib.

DARGOH, dargah — 1) bo‘sag‘a, ostona, uy va hovli-joy, makon; 2) o‘rda, qasr, saroy.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:05:56
DARVOZAI MANSUR — Buxoro shahridagi mahalla, ilk madrasa shu yerda joylashgan.

DEVON — vazirlar mahkamasi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:06:04
DEVONI VAZIR (kalon) — Somoniylar davlati va Buxoro xonligida daftar yozuvlarini nazorat qiluvchi va boshqa devonlar ishini boshqaruvchi devon. Viloyatlar, xiroj, tanho, mulk yerlaridan tushumlar daftari shu devoni vazirda saqlangan.

DING — karvon yo‘llarida maxsus qurilgan minorasimon qorovulxona. Ichida istiqomat xonalari, tepasida kuzatish qafasi bo‘lgan. Ular orqali favqulodda xabar (yov bosqini, suv toshqini kabi) lar tezlik bilan mamlakat markaziga yetkazilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:06:11
ELOQXON — Qoraxoniylar davlatida el-yurt hokimi. Eloqxonlar o‘z nomlari bilan chaqa-tangalar zarb qilar va viloyatlarning mustaqilligi uchun intilar edi. Movarounnahr eloqxoni qoraxoniy eloqxonlari orasida katta obro‘ga ega edi. U, odatda, Samarqandda taxtga o‘tiradi. Viloyat boshqaruv ma’muriyatida somoniylar davridagidek vazirlar, sohibbaridlar, mustavfiylar xizmat qilardi.

ETNOGENEZ — xalqlarning nasl-nasabi, kelib chiqishi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:06:19
ERKIN — qo‘shinning g‘arbiy qanot amiri.

GO‘RXON — Qoraxitoylar davlatining hukmdori.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:06:27
HOJIB — harbiy boshliq. Unga yaxshi va uzoq xizmat qilgan sarbozlar muyassar bo‘lishgan.

HOJIBUL BUZRUK — hojib lavozimiga ega bo‘lgan sarbozlar boshlig‘i.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:06:34
HOJIBUL HUJOB — hojib lavozimiga ega bo‘lgan sarbozlar boshlig‘i.

IMOM (arabcha — oldinda turuvchi) — namozda oldinda turuvchi, g‘oyaviy rahbar, musulmon jamoasi boshlig‘i. Kundalik hayotda masjidda jamoa namozining rahbarini imom deb ataydilar. Imom vazifalarini ayni bir odam bajarishi mumkin, ammo, imom mansab ham, kasb ham hisoblanmaydi: u haqiqatda namozni boshqarib turganligi uchungina imom deb e’tirof etiladi. Mahalla va qishloq masjidlarida, odatda, diniy ma’lumoti bor odam imom hisoblanadi. Jome’ masjidlarining imomi maxsus diniy ma’lumotga ega va dindorlar o‘rtasida obro‘ qozongan bo‘lishi kerak. Namozda kimlar imom bo‘lishiga haqliroq ekani fiqh kitoblarida bayon etiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:06:42
IQTO, IQTO‘, IQTA (arabcha) — Movarounnahr, Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida o‘rta asrlarda hukmdor tomonidan katta xizmatlari evaziga in’om qilingan yer. Iqto egasi iqtodor deb atalgan. Iqto haqida dastlabki ma’lumotlar VII asr oxiriga mansub arab manbalarida uchraydi. Hukmdor iqtoni istagan vaqtda qaytarib olib boshqa kishiga tortiq qilishi ham mumkin bo‘lgan. IX asrda xalifa tomonidan amirga idora qilish uchun berilgan viloyatlar ham iqto deb atala boshlangan. Abu Abdullo Xorazmiy iqtoning kelib chiqishini izohlab, “Mafotiz ul-ulum” (“Ilmlarning kalitlari ”) asarida bunday yozadi; “Sulton tomonidan biror kishiga tortiq qilib berilgan yer iqto deb ataladi va uning mulki bo‘lib qoladi”. Iqto yerlari davlat mulki hisoblangan. X asrdan boshlab xususiy mulkka aylana boshlagan. Amir o‘zi hukmronlik qilayotgan ushbu viloyatlar solig‘ini butunlay yoki qisman o‘zlashtirish huquqiga ega bo‘lgan. Iqto IX-XIII asrda Movarounnahr va Eronda ham (saljuqiylar, qoraxoniylar va hulokular davrida) keng tarqalgan. Temuriylar davrida iqto o‘rnida tiul va suyurg‘ol, boburiylar davrida esa jogir atamalari qo‘llangan.

IQTODOR — iqto egasi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:06:50
ISKANDARI SONIY — Ikkinchi Iskandar. Muhammad Xorazmshoh Iskandar Zulqarnaynga tenglashtirilgan.

ISMOILIY — Somoniylar davrida yuqori sifatli sof kumushdan zarb etilgan tanga. U asosan, xalqaro savdo aloqalarida ishlatilgan. Kumush tanga holida ko‘proq Sharqiy Yevropa mamlakatlariga olib chiqilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:06:57
JAMOA YERLARI — Qishloq jamoalari tasarrufida ma’lum hajmdagi yer maydonlari. Bunday ko‘pchilikka qarashli jamoa mulklaridan lalmikor hamda korizlar vositasida sug‘oriladigan suvga tanqis tog‘ oldi mintaqalarida keng foydalanilardi.

JIKIL — turkiy qabila. X asr o‘rtalarida ular bilan yag‘molar birlashib Qoraxoniylar davlatini tashkil qildilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:07:06
JOME’ MASJID — shahar markazidagi yoki nisbatan katta hududdagi asosiy va eng katta bosh masjid. Jamoa uchun zarur turli xabarlar e’lon qilinadigan, xaftalik juma, hayit namozlari jamoa bo‘lib o‘qiladigan maxsus bino. Shahar tashqarisida musallo, namozgoh. Juma masjid, guzar (mahalla) masjidlariga nisbatan uning tuzilishi salobatli. O‘rta Osiyoda jome masjidning umumiy tarhi murabba yoki to‘g‘ri to‘rtburchakli xonaqoh bo‘lib, bir (old yoki yon) tomoni, ikki (janubiy va sharqiy yoki shimoliy va sharqiy) yoki uch tomoni ayvon bilan o‘ralgan. Xonaqoh tomi gumbazli yoki to‘sinli. Ayvon va xonaqoh kattaligi to‘sinlar soni va qatori bilan belgilangan, ba’zan xonaqoh 1, 2 ,4 gumbazli, ayvonlar atrofi qator ustunli, burchakda azon aytishga mo‘ljallangan mezana va hovli o‘rtasida hovuz bo‘lgan. Buxoroda birinchi jome masjid 713-yil Qutayba ibn Muslim tomonidan ishga tushirilgan. Ushbu masjid uchun mahalliy majusiylar ibodatxonasi moslashtirilgan.

JUYBON — suv taqsimlovchi mirob.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:07:13
JO‘YBON — suv taqsimlovchi mirob.

KAMPIRAK DEVORI (782-831) — 300 km dan oshiqroq masofada Buxoro vohasining atrofini o‘rab turgan qadimiy devor. Ismoil Somoniy davrida Kampirak devorining har yilgi odatiy hashari to‘xtatilib, u qarovsiz qoldirilgan. Narshaxiyning yozishicha, Amir Ismoil o‘zining kuchli qo‘shinlarini nazarda tutib, “Toki men tirik ekanman, Buxoro viloyatining devori men bo‘laman”, — deb aytgan ekan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:07:21
LASHKAR (fors.) — o‘rta asrlarda nomuntazam qo‘shin turi; cherik, qo‘shin, armiya. Muntazam armiyasi bo‘lmagan xon va podshohlar harbiy yurish oldidangina o‘ziga tobe viloyatlarga chopar yuborib, lashkar to‘plagan. lashkarga chaqirilgan har bir kishi o‘z oti, quroli va bir oylik oziq-ovqati bilan kelgan.

LASHKARGOH — lashkar o‘rnashadigan joy, harbiy lager.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:07:29
MANJUQ — 1) X-XII asrlarda musulmon Sharq xalqlarining harbiy qo‘shinidagi bayroq (tug‘) uchiga o‘rnatilgan zarhal yoki misdan yasalgan yarim oy; 2) bunchuq, ya’ni uchiga yarim oy o‘rnatilgan va tepa qismiga ko‘ndalang qoqilgan taxtachaga ot dumi osiltirib qo‘yilgan yog‘och-nomdor lashkarboshilarning hokimiyat belgisi.

MAQBARA (arabcha marqad, turbat) — biror mayitning jasadi joylashgan me’moriy inshoat yoki tosh tobut (daxma, sag‘ana). Maqbara usti qubali chortoqli bin bo‘lib, ramziy g‘oyalarni o‘zida ifodalagan. Chortoq — yer kurrasini ifoda etuvchi barqaror shakl, qubba — osmon gumbazi ramzi, bular birgalikda Koinotni anglatgan. “Koinot modeli” ning bu tarzda barpo etilishi borliqning Alloh tomonidan yaratilgani haqidagi aqidaga muvofiqlashtirilgan. Sharqda dastlab qabr ustiga biror tosh qo‘yish, imorat qurish man etilgan bo‘lsada IX asrdan xalifalar sharafiga maqbaralar qurila boshlangan. Movarounnahrda ham IX asrdan maxsus maqbaralar qurish odat tusiga kirgan. Keyinchalik, asosan, mashhur kishilar (podshohlar, ruhoniylar, olimlar) qabri ustiga turli maqbaralar qurilgan. Oddiy maqbara gumbazli chorsi xonadon iborat bo‘lgan, unga peshtoqli eshik orqali kirilgan. Ba’zan xonaning 4 tomoni ravoqli-chordara shaklida bo‘ladi, keyinchalik maqbara qurilishi tobora murakkablasha borib, unda ziyoratxona, go‘rxona, targxona-sardoba kabi maxsus xonalar paydo bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:07:39
MALIK SANJAR QO‘ZG‘OLONI (1206) — Buxoro hunarmandlari ko‘targan qo‘zg‘olon. Buxoro hokimi sadr Muhammad ibn Ahmad ibn Abdulazizning soliq siyosatiga qarshi qaratilgan. Unga qalqon yasovchi hunarmandning o‘g‘li Malik Sanjar boshchilik qilgan. Qo‘zg‘olon Buxoro shahri doirasidan tashqariga chiqmagan va dehqonlar orasiga yoyilmagan. Hunarmandlar sadrni va uning oilasini Buxorodan chiqarib yuborganlar, ularning yer-mulklarini tortib olganlar. Sadr o‘zining siyosiy homiysi bo‘lgan qoraxitoylar go‘rg‘oni oldiga najot so‘rab borgan, ammo undan Buxoroni idora qilish huquqi yozilgan yorliqdan boshqa hech narsa ololmagan. Bu orada Malik Sanjar bir qasr qurdirishga ulgurgan. Juvayniyning bergan ma’lumotiga ko‘ra, bu qasr keyinchalik «Malik Sanjar qasri» deb atalgan. Malik Sanjar bu qasrdan turib, chamasi shaharning boylari va zodagonlariga qarshi tadbirlarni amalga oshirgan. Xorazmshoh Muhammad Buxorodagi voqealardan xabardor bo‘lib, xalq harakatini qurol kuchi bilan bostirishga va shaharni o‘z qo‘liga olishga ahd qilgan. 1207-yilda Buxoro ustiga qo‘shin tortib borgan, shaharni bosib olib, xalq tomonidan ko‘tarilgan yangi hokimning faoliyatiga chek qo‘ygan. Buxoroni Xorazm davlati tarkibiga kiritgan va bu bilan Movarounnahrni Xorazmga qo‘shib olgan. Malik Sanjar Urganchga olib ketilgan va u birmuncha vaqt xorazmshohning saroyida yashagan, tantanali marosimlarda ishtirok etgan.

MASNAD — taxt, suyanchiq, daraja, hukmronlik o‘rni.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:07:48
MIROB — suv xo‘jaligi boshqaruvchisi..

MIROBONA — suv solig‘i.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:07:55
MIFTOH — darvozali to‘gon; shlyuz, suv tashlagich.

MUHAMMADIY — Somoniylar chiqargan kumush dirham.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:08:02
MUHRDOR — devonxonaning muhr saqlovchisi; muhr bosuvchi, muhr sohibi.

MUHTASIB (arabcha — nazorat qiluvchi — nazorat qiluvchi) — o‘rta asr musulmon davlatlarida islom marosimlari, urf-odatlari va shariat qonunlarining bajarilishi, odamlarning jamoat joylarida yurish-turishi ustidan nazorat qiluvchi amaldor. Shariat tizimiga xos mansabdor shaxslar toifasiga kirgan. O‘rta Osiyoda ular rais deb atalgan. Muhtasiblar bozorlardagi narx-navo va o‘lchov asboblarining to‘g‘riligi ustidan nazorat qilish, urf-odatlarning bajarilishini kuzatish, diniy vazifalarini bajarmagan kishilarni jazolashga hukm chiqarish kabilar bilan shug‘ullangan. Buxoro amirligida muhtasib shayx ul-islom va muftiydan keyin uchinchi mansab hisoblangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:08:15
MUHASSILONA — soliq yig‘uvchilar uchun to‘lov.

MUHRKASH — chit va matolarga gul bosuvchi.

MULK YERLARI — hukmron sulola vakillari, mulkdor dehqon va aslzodalarning tasarrufidagi katta-katta yer maydonlari, mehnatkash qishloq aholisiga tegishli mayda xususiy yerlar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:08:24
MULKI SULTONIY — davlat tasarrufidagi yerlar.

MULKI XOS — davlat solig‘idan qisman yoki tamomila ozod etilgan oliy martabali ruhoniylar va sayyidlarga qarashli yerlar.

MUQTO‘, IQTO‘DOR — o‘rta asrlarda iqto egasi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:08:31
MUSTOVFIY, MUSTAVFIY — markaziy hokimiyat devonxonasi daftordor hisobchisi; moliya vaziri.

MUSHRIF — saroy ish boshqaruvchisi.

MUHORABA — jang, urush, harbiy to‘qnashuv.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:08:41
NAFT — shahar va qishloq aholisi.

NAFTANDO‘Z (arabcha — naft, neft, forscha — andoz, otmoq) — neftni yondirib otish quroli. O‘rta Osiyo hududidagi ko‘plab shahar xarobalaridan arxeologik konussimon idishlar (simob ko‘zacha) topishgan. Ularning aksariyati naqsh, bezaksiz. V.L. Vyatkin Afrosiyob shahar xarobasidan ustiga “fath” — g‘alaba deb yozilgan shunday idish topgan. O‘rta asrlardagi qo‘shinlar tarkibida maxsus naftandozlar qismi mavjud bo‘lgan. Tarixiy manbalarda naftandoz istilohi XVI asrdan so‘ng uchramaydi.

NAMOZGOH — Iydi ramazon va iydi qurbon ibodatlari o‘qiladigan sajdagoh.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:08:48
NOSIR UD-DIN VA UD-DAVLA — din va davlat homiysi. Bu nom G‘azna hukmdori Sobuqtakinga Buxoro amiri Nuh ibn Mansurga qarshi ko‘tarilgan qo‘zg‘oloni bostirishda bergan yordami uchun Nuh ibn Mansur tomonidan taqdim etiladi.

NOVA — suv tashlag‘ich, tarnov.

OHANGAR — temirchi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:08:59
POYKOR — kichik mirob, qishloq mirobi.

QARLUQLAR — qadimiy turkiy qabilalardan biri. IV-V asrlargacha Oltoyning g‘arbida, Chorish daryosi (bu daryoning bir irmog‘i hozir ham Qarluq deb ataladi) bo‘ylarida yashaganlar. VI asr boshlarida qarluqlar Irtish daryosining o‘rta oqimlariga, Zaysan ko‘li atrofiga ko‘chib kelishgan. VI-VII asrlarda qarluqlarning bir qismi Yettisuv hududiga kelib joylashganlar. VIII asr oxirida bu yerda Qarluqlar davlati vujudga kelgan. IX-X asrlarda qarluqlarning xo‘jalik faoliyati dehqonchilik, ovchilik va ko‘chmanchi chorvachilikdan iborat bo‘lgan. Qarluqlar yirik shaharlar (Talas, Kulon, Marki, Bolosog‘un va boshqa) va ko‘plab qishloqlar vujudga keltirishgan. X asrda Qoraxoniylar davlatida qarluqlarning vakillari hukmron mavqega ega bo‘lganlar. Qoraxoniylar X asr oxirida Movarounnahrni egallagach, qarluqlar Toshkent vohasiga, Farg‘ona va Zarafshon vodiylariga ko‘chib kelishgan. X asr o‘rtalarida islom dinini qabul qilishgan. Keyinchalik qarluqlar mahalliy xalqlar tarkibiga kirishgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:09:08
QATVON JANGI — qoraxoniylar va saljuqiylarning birlashgan qo‘shini bilan qoraxitoylar o‘rtasida bo‘lgan jang (1141-yil 9-sentyabr). Samarqand yaqinidagi Qatvon dashtida sodir bo‘lgan. Qoraxoniylarning Samarqanddagi hokimi Mahmudxon 1137-yil Xo‘jand yaqinida qoraxitoylardan mag‘lubiyatga uchragach, saljuqiylar sultoni Sanjardan ko‘mak so‘ragan. 1141-yil iyulida Sanjar 100 ming (boshqa manbalarga ko‘ra, 70 ming) jangchidan iborat qo‘shin bilan Amudaryodan o‘tib Samarqandga yo‘l oladi. Gurxon Yelyuy Dashi qo‘shini kidanlar, xitoylar va ba’zi turkiy qavmlardan (50 ming kishilik qarluqlar qo‘shini ular tomoniga o‘tgan edi) tashkil topgan 100 mingdan ziyod jangchidan iborat bo‘lgan. Bu jangda qoraxitoylar kidanlarning sevimli harbiy usuli: raqib qo‘shinini yon tomondan aylanib o‘tib, qo‘qqisdan hamla qilish taktikasini qo‘llashgan. Gurxon qo‘shinini 3 qismga ajratib, ularning har biriga raqib tomon qo‘shinini o‘rab olishni bosh vazifa qilib qo‘yadi. Sanjar qo‘shinining jangovar tartibini ikki qanot va markazdan iborat qilib tuzib, markazga o‘zi boshchilik qiladi. Jangda qoraxitoylarning qanot qismlari ittifoqchilar qo‘shinining orqa tomoniga yorib o‘tib uni qurshab olgan. Sanjar qo‘shini tartibsiz chekinib, Darg‘om bo‘yidagi bir daraga qisib qo‘yilgan, yuzlab jangchilar daryo suvi yoki kanalda g‘arq bo‘lgan. Sanjar yonidagi 300 otliq va shaxsiy qo‘riqchilari bilan qurshovni yorib chiqib Termizga ketishga erishgan. Qatvon jangida manbalarga ko‘ra, 70 ming musulmon shahid bo‘lgan. Gurxon jang maydonida 3 oyga yaqin turadi, so‘ngra Karmanaga yo‘l olgan. Bu yerda u yangi davlat Qoraxitoylar davlati (G‘arbiy Lyao) barpo etilganini e’lon qilgan. Qatvon jangi ko‘chmanchilarning O‘rta Osiyoga kirib kelish yo‘llarini ochib bergan. Qoraxoniylar ularning vassaliga aylangan, qoraxitoylar davlati boshlig‘i — Gurxonga soliq to‘lab turishlari lozim bo‘lgan. Qoraxitoylar qoraxoniylarning ichki ishlariga aralashmaganlar, ularning poytaxti ilgarigidek Bolasog‘un shahri hisoblangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:09:18
QORAXITOYLAR — kidanlar davlati tor-mor etilgach (1125), O‘rta Osiyoga kelgan kidanlar va ulardan ilgariroq bu yerga ko‘chib kelgan kidanlarga (16 ming oila) o‘rta asr muarrixlari tomonidan berilgan nom. Qoraxitoylar kelib chiqishi to‘g‘risida fanda yagona fikr mavjud emas. Ba’zi tadqiqotchilar ularni Sibirning tungus aholisiga, boshqalari esa mo‘g‘ullarga mansub deb hisoblaydilar. XII a. o‘rtasi — XIII a. boshlarida 18 yoshga to‘lgan barcha qoraxitoylar Qoraxitoylar davlatini tuzgan kidanlarning Elyuy urug‘idan chiqqan gurxonlarning qo‘shinida harbiy xizmatni o‘tashgan. Qoraxitoylarning asosiy qismi Talas va Chu daryolari vodiysida chorvachilik bilan mashg‘ul bo‘lganlar. Qoraxitoylarda patriarxal-urug‘chilik tuzumi qoldiqlari bilan uyg‘unlashib ketgan mulkchilik munosabatlari ustuvor bo‘lgan, biroq ayollar katta huquqqa ega edilar. Qoraxitoylar buddaviylar bo‘lsa-da, osmon, yer va ajdodlar ruhiga qurbonlik qilishgan. Chingizxonning maslahatchisi Yelyuy Chusay qoraxitoylar orasida bo‘lganida ularning yuksak adabiy fazilatlarga ega dostonini yozib olgan. Keyinchalik qoraxitoylar qo‘shni turkiy xalqlar tarkibiga singib ketishgan. Qirg‘iz, qozoq va qoraqalpoqlar tarkibida qoraxitoylar qabila-urug‘ nomi uchraydi. Qoraxitoylar moddiy madaniyati obidalari tadqiq etilmagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:09:28
QORAXON — buyuk xoqon.

QORAXONIYLAR, XONIYLAR, XOQONIYLAR — Qoraxoniylar davlatini boshqargan xoqonlar sulolasi. “qoraxoniylar” iborasi shartli ravishda sulola nomi sifatida qo`llanilib, davlat hukmdorlari “qoraxon” — buyuk xon unvoni bilan yuritilgan. Shu bois sharqshunos olim V.V.Grigorev sulolaga “qoraxoniylar”, deb nom bergan va u ilmiy adabiyotlarda mustahkam o`rnashib qolgan. Qoraxoniylarning yirik vakillari: Abdulkarim Sotuq Bug`roxon (859 — 955), Muso ibn Abdulkarim (955-970), Hasan ibn Sulaymon (977-992), Ahmad ibn Ali Arslonxon (998-1017; hokimiyat amalda ukasi Nasr ibn Ali qo`lida bo`lgan, u Movarounnahrni bosib olgan), Mansur ibn Ali (1017-26), Ibrohim ibn Nasr Tamg`achxon (1040-70), Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon (1102-30). 1130-yildan saljuqiylarga, 1140-yillar boshida qoraxitoylarga qaram bo`lgan. Qoraxoniylarning so`nggi vakili Usmon ibn Ibrohim 1212-y. Muhammad Xorazmshoh tomonidan ag`darilib qatl qilingan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:09:37
RAIS (arabcha — rahbar, sardor) — shahar hokimi.

RANGREZ — matoga rang beruvchi; minchi.

RO‘YAN — Movarounnahrda ekilib, turli xil dori-darmonlar va bo‘yoqlar tayyorlangan texnik o‘simlik.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:09:46
SADRI JAHANNAM — Buxoro sadri Muhammad ibn Abdulazizning xalq orasida yoyilgan laqabi. Muhammad ibn Abdulaziz bu laqabani olishiga sabab shuki, u xalq o‘rtasida obro‘sini kuchaytirish maqsadida huzurida 600 nafar faqh (huquqshunos) larni tutib turishi, mehnatkash aholiga nisbatan g‘oyat shafqatsizligi edi. Oqibatda uning “Sadri jahon” unvoni xalq o‘rtasida “Sadri jahannam” laqabiga aylantirildi.

SADRI JAHON — XII-XIII asrlarda Buxoroda hukmronlik qilgan burhonlar xonadoni unvoni. “Kitobi mullazoda” asarining muallifi Ahmad ibn Mahmudning yozishicha, burhonlar xonadoniga Abdulaziz ibn Umar asos solgan. Sadri jahon unvoni unga sulton Sanjar tomonidan berilgan. Abdulaziz ibn Umar vafotidan so`ng bu lavozim o`g`li, keyinchalik nevaralariga berilgan. Ularning avlodlari 1207-yilgacha Buxoroda mustaqil hukmronlik qilgan. So`nggi Sadri jahon Burhoniddin Muhammad ibn Ahmad o`sha yili Muhammad xorazmshoh tomonidan mansabdan tushirilgan. Burhonlarning ayrim namoyandalari ilgarigidek nufuzga ega bo`lmasalar-da, imtiyozlari mo`g`ullar davrida ham saqlanib qolgan. Ular vaqf yerlarni nazorat qilishgan; o`z yerlari, savdo-hunarmandchilik korxonalari bo`lgan, karvon savdosi bilan shug`ullanishgan. XIII asrda Malik Sanjar Sadri jahonlarga qarshi xalq qo`zg`olonini boshqargan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:09:54
SAFFORIYLAR — Safforiylar davlatida hukmronlik qilgan sulola. Ular IX asrning ikkinchi yarmida O‘rta Osiyoning janubi bilan Eron chegaralarida yashagan. Safforiylar nomi uning asoschisi Ya’qub ibn Lays as-Saffor nomidan olingan. Safforiylarning yirik hukmdorlari: Ya’qub ibn Lays (867-879); Amr ibn Lays (879-902).

SAFFORIYLIK — misgar hunarmandlar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:10:11
SALJUQIYLAR — Xurоsоn, Yaqin va O‘rta Sharq, Kichik Оsiyo, qisman Mоvarоunnahrdagi bir necha davlatlarda hukmrоnlik qilgan turkiy sulоla (1038-1308 ). Sulоla nоmi chоrvadоr turkiy qavm-o‘g‘uzlar boshlig‘i Saljug‘bek ibn Do‘kak nоmidan оlingan. Sulоlaga Saljuqning nevarasi sultоn To‘qrulbek asоs sоlgan. Sirdaryoning quyi оqimi Jand shahar atrоflari (hоzirgi Navоiy vilоyati hududi)da yashagan o‘g‘uzlar Saljuq boshchiligida islоm dinini qabul qilishgan (992). Saljug‘ning vafоtidan so‘ng ular Nurоta atrоflarida jоylashgan. Mahmud G‘aznaviy Amudaryodan o‘tib, Buxоrоga bоrayotganda saljuqlarning yo‘lboshchisi amir Arslоn (Isrоil)ni chaqirib, ularga Buxоrоdan Xurоsоnga ko‘chishni buyurgan (1025). Tarixchi Juzjоniyning yozishicha, 4000 o‘tоvli saljuqlar Yag‘mur, Bug‘, Ko‘ktоshu, Qizil, Mansur, Anas o‘qli kabi amirlar boshchiligida Amudaryodan o‘tib, Xurоsоnning Saraxs, Оbivard, Farоva, Nisо, Dandanakоn kabi turli mavzelarida qo‘nim tоpganlar. Qоraxоniylar bilan G‘aznaviylar o‘rtasidagi kurashdan fоydalangan Saljuqiylar harbiy kuchlarini birlashtirib, asta-sekin Xurоsоnni egallab, Saljuqiylar davlatini barpо etganlar. Keyinchalik bu davlat jahоndagi eng qudratli saltanatlardan biriga aylangan. Sulоla vakillari (hukmdоrlari) sultоn deb atalgan va ular quyidagilardan ibоrat. Xurоsоndagi Saljuqiylar (1038-1157): To‘qrulbek (1038-1063), Alp Arslоn (1063-1072), Malikshоh (1072-1092), Mahmud (1092-1094), Barqiyoruq (1094-1104), Malikshоh II (1104-1105), G‘iyosiddin Muhammad (1105-1118 ), Sanjar (1118-1157); Kermоndagi Saljuqiylar (1041-1187): Kavurbek (1041-1073), Kermоnshuоh (1073), Husayn (1073-1074), Sultоnshоh I (1074-1085), Turоnshоh I (1085-1097), Erоnshоh (1097-1101), Arslоnshоh I (1101-1141), Muhammadshоh I (1141-1156), To‘qrulshоh (1156-1167), Bahrоmshоh (1167-1168 ), Arslоnshоh II (1168 ), Turоnshоh II (1168-1174), Muhammadshоh II (1174-1187), Mubоrak (1187); Shom (Suriya)dagi Saljuqiylar (1074-1117): Tutush (1074-1095), Ridvan (Halabda; 1095-1113); Dukak (Damashqda; 1095-1104), Alp Arslоn Arxas (Halabda; 1113-1114), Sultоnshоh (1114-1117); Irоqdagi Saljuqiylar (1118-1194): Mahmud (1118-1131), Dоvud (1131-1132), To‘qrul I (1132-1133), Mas’ud (1133-1152), Malikshоh (115-1153), Muhammad (1153-1159), Sulaymоnshоh (1159-1161), Arslоnshоh (1161-1177), To‘qrul II (1177-1194); Ko‘niya (Anatоliya yoxud Rum)dagi Saljuqiylar (1077-1308 ): Sulaymоn I (1077-1086), Qilich Arslоn I (1086-1107), Malikshoh I (1107-1116), Mas’ud I (1116-1156), Qilich Arslоn II (1156-1188 ); Malikshоh II (1188-1192), Kayxusrav I (1192-1200; 1205-1210), Sulaymоn II (1200-1204), Qilich Arslоn III (1204-1205), Kaykоvus I (1210-1219), Alоuddin Kayqubоd (1219-1236), Kayxusrav II (1236-1245), Kaykоvus II (1245-1247), Qilich Arslоn IV (1257-1265), Kayxusrav III (1265-1283), Mas’ud II (1283-1296), Kayqubоd III (1296-1307), Mas’ud III (1307-08 ) va boshqa sulоlalar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:10:25
SARBOZ (forscha) — O‘rta Osiyo xonliklaridagi muntazam qo‘shin askari.

SARROF (arabcha) (pul almashtiruvchi, yirik pullarni mayda qiluvchi) — shahar ko‘chalari va rastalarida o‘tirib, kishilarning yirik pullarini maydalab, qimmatbaho buyumlarini pulga almashlab berib foyda ko‘ruvchi shaxs. Sarroflar horijdan kelgan savdogarlarning pullarini mahalliy pullarga almashtirib berish, qimmatbaho toshlar, oltin, kumush va boshqalarni aniqlash, ularning bahosini belgilash, ayrim kishilarning omonat pullarini, buyumlarini ma’lum muddatgacha saqlab berish kabi ishlar bilan shug‘ullanib, bank, omonat kassalari, garovxonalar vazifalarini bajarishgan. Sarroflar sudxo‘rlik ishi bilan ham shug‘ullangan. Sarroflar xizmatlari evaziga kishilardan ma’lum miqdorda haq olgan. Ilgari har bir shaharda sarroflar faoliyat yuritgan. Masalan: Buxoroda sarroflarning alohida mahallasi va asosiy ish joyi — Toqi Sarrofon mavjud edi. Hozirgi davrda sharq mamlakatlarida sarrof bank egasi hisoblanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:10:36
SAYYID, SAID (arabcha — janob) — 1) Muhammad payg‘ambar (sav) avlodlariga mansub kishining unvoni. Arablarda islomga qadar qabilaning saylanadigan rahbarlari unvoni — boshliq, mas’ul shaxs degan ma’noni anglatgan. Alining otasi Abu Tolib bir vaqtlar quraysh qabilasining sayyidlaridan bo‘lgan. Shuning uchun bu unvon Alining o‘g‘illari Hasan va Husaynning butun avlodlari ismiga qo‘yiladigan faxriy unvon hisoblangan. Sayyidlarning qiziga uylangan kishining farzandlari ham sayyid hisoblangan. Shuning uchun ham musulmonlar dunyosida, jumladan, Movarounnahrda ko‘pincha hukmdorlar o‘z avlodlari mavqeni ko‘tarish maqsadida sayyidlar qiziga uylanishga harakat qilishgan. O‘rta asrlarda, yangi va eng yangi davrlarda ko‘pgina hukmdorlar, shu jumladan, Buxoro amirlari, Xiva xonlari hamda turli ijtimoiy tabaqalarga mansub bo‘lgan shaxs ham payg‘ambar avlodidan hisoblanmasada, o‘zlarini sayyidlar deb atayveradilar. 2) xo‘ja, boshliq, rahbar.

SAYF UD-DIN — din shamshiri. Mahmud G‘aznaviyga Buxoro amiri Nuh ibn Mansur tomonidan taqdim etilgan unvon. Bu unvonni Mahmud Nuh ibn Mansurga qarshi ko‘tarilgan qo‘zg‘olonni bostirishda bergan yordami uchun olgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:10:47
SOHIB JAMONA — hosil miqdorini belgilovchi ma’mur uchun yig‘iladigan to‘lov.

SOHIBI SHURAT — harbiy ishlar vaziri, devon.

SOHIBI MUYYAD — maktubot va axborot vaziri, aloqa ishlar vaziri.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:10:56
SOMONIYLAR (819-999) — Movarounnahr va Xurosondagi sulola. Somoniylarning oilaviy nisbasi, ya’ni nomi ularning ajdodi bo‘lmish Somonxudot ismi bilan bog‘liq. Somonxudotning kelib chiqishi haqida turli xil ma’lumot va fikrlar mavjud. Abu Bakr Narshaxiy (X a.) va Hamza Isfahoniy (X a.) keltirgan ma’lumotlarga qaraganda, Somonxudot Balx viloyatidagi Somon qishlog‘idan, al-Muqaddasiy (X a.)ning ma’lumotiga ko‘ra esa, u Samarqand viloyatidagi Somon nomli qishloqdan bo‘lgan. “Sa’diya” nomli asar (XVII a.)da keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, uning asl ismi Arquq bo‘lib, u Farg‘onadan Termizga ko‘chib kelgan va u yerda Somon nomli qishlog‘iga asos solgan. O‘rta asrlarda Buxoro, Farg‘ona, Toxariston, Xuttalon va boshqa viloyatlarda ham Somon nomli qishloqlar bo‘lganligi qayd etilgan. Bu ma’lumotlar “Somon” toponimi o‘rta asrlarda O‘rta Osiyo hududlarida va undan tashqari yerlarda ham keng tarqalgan joy nomi bo‘lganligidan dalolat beradi. Ko‘pchilik manbalar (Hudud al-olam, Ibn Havqal, Beruniy, Gardizi)ga ko‘ra, Somonxudot sosoniylar davridagi mashhur sarkarda Bahrom Cho‘bin (VI a.)ning 4-yoki 5-pog‘onadagi avlodi bo‘lgan. Bahrom Cho‘binning kelib chiqishi eftaliylar bilan bog‘liq. U sosoniylarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarib (590-y.) mag‘lubiyatga uchragandan keyin Farg‘onaga qochib kelgan va turkiy malikaga uylanib, umrining oxirigacha o‘sha yerda qolib ketgan. Uning avlodlari ham o‘zlarini podshohlar oilasiga mansub deb hisoblaganlar va Sosoniylar davlatidagi shahanshohlar oliy taxtiga da’vo qilganlar. Somonxudotning shajarasida keltirilgan ajdodlaridan ayrimlarining (Juba, Jamchan, Tamg‘as kabi) turkiy ismlari bo‘lgan. Shunisi diqqatga sazovorki, turkiylarning rivoyatlarida Somon-yabg‘u (ya’ni Somonxudot) turkiylarning O‘g‘uzxondan keyingi davrlarda yashagan ajdodlari qatorida tilga olingan. O‘rta Osiyoga arablar bostirib kelganda, Somonxudot, ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, Balx viloyatidan Marvga Xuroson amiri Asad ibn Abdulloh al-Qushayriy (725/727 va 735/738-yillar)ning oldiga kelib, undan dushmanlariga qarshi qurolli yordam berishini so‘raydi. Arablar yordamida dushmanlarini yenggach, Somonxudot islom dinini qabul qiladi va o‘g‘lining ismini amirning sharafiga Asad qo‘yadi. Asadning Nuh, Ahmad, Yahyo va Ilyos ismli o‘g‘illari al-Ma’munning Marvdagi saroyida xizmatda bo‘lgan va Rofa ibn Lays qo‘zg‘olonini bostirishda faol qatnashgan. Buning evaziga al-Ma’mun ularni bir nechta viloyatlarga amir etib tayinlaydi (819-820). Xususan, Nuh — Samarqand amiri, Ahmad — Farg‘ona amiri, Yahyo — Shosh va Ustrushona amiri, Ilyos esa Hirot amiri etib tayinlanadi. Ular dastlab Xuroson amirlari bo‘lgan tohiriylarga tobe bo‘lgan va harbiy kuch to‘plab, Arab xalifaligining sharqiy chegaralarini qo‘riqlab turishgan, shuningdek, shimoldagi turklarga qarshi bir necha bor yurishlar qilishgan. Nuh ibn Asad Isfijobni bosib olib (840-y.), uni o‘ziga tobe qiladi. Shunday qilib, aka-ukaning to‘ng‘ichi bo‘lgan Nuh ibn Asad Samarqand va Sug‘dning katta qismini, shuningdek, Farg‘ona va boshqa bir qancha shaharlarni o‘z hokimiyati ostida birlashtiradi. Nuhning vafotidan keyin (842-y.) suloladagi yetakchilik uning ukasi Ahmad ibn Asad oilasiga o‘tadi. Uning 7 ta o‘g‘li bo‘lib, ular otasining vafotidan keyin (866-y.) Movarounnahrning asosiy shaharlarida hokimiyatni o‘z qo‘llariga oladilar. Faqat Buxoro shahri tohiriylar qo‘lida edi. Ilyos ibn Asad vafotidan keyin unga qarashli bo‘lgan Hirot shahrida ham hokimiyat somoniylarning qo‘lidan ketdi. Tohiriylar hokimiyati tugatilgandan keyin (873-y.) Buxoroda bir muddat siyosiy beqarorlik va tartibsizliklar yuz berdi. Shunda somoniylar oilasining boshlig‘i bo‘lgan Nasr ibn Ahmad mahalliy dehqonlar taklifiga binoan, Buxoroga ukasi Ismoil ibn Ahmadni hokim qilib yuboradi. Shunday qilib, Buxoro ham somoniylar qo‘liga o‘tib, ularning qudrati yana ham ortdi. Nasr davrida somoniylar turklarning Shovg‘ar shahriga yurish qiladilar. Deyarli butun O‘rta Osiyo yerlari ularning hokimiyati ostida birlashgandan keyin oila boshlig‘i Nasr xalifa al-Mu’tamiddan Movarounnahrni boshqarishga maxsus yorliq oldi (875-y.). Ko‘p o‘tmay Ismoil akasi Nasrga bo‘ysunishdan bosh tortib, unga qarshi qo‘shin tortadi. Aka-uka qo‘shinlari orasida bo‘lib o‘tgan jangda (888-y.) Nasr mag‘lubiyatga uchraydi va natijada Ismoil ibn Ahmad butun hokimiyatni o‘z qo‘liga oladi. U Taroz shahriga yurish qilib, uni bosib oladi (893-y.) va natijada boy Shalji kumush konlariga egalik qiladi. O‘sha yilning o‘zida Ahmad Ustrushonadagi afshinlar sulolasining oxirgi vakillarini yo‘q qiladi va viloyatni butkul o‘zining hokimiyatiga bo‘ysundiradi. Somoniylarning kuchayib borayotganidan xavfsiragan arab xalifasi Ismoilni hokimiyatdan chetlatib, o‘rniga Xuroson amiri Amr ibn Lays Safforiyni tayinlaydi (898-y.). Amr qo‘shin bilan Movarounnahrga yo‘l olganda, Ismoil unga qarshi chiqib, bir necha jangdan keyin uni mag‘lubiyatga uchratadi (900-y.) va natijada safforiylarga qarashli bo‘lgan Xurosonni ham o‘z yerlariga qo‘shib oladi. Shunday qilib, Ismoil ibn Ahmad hukmronligi davrida Talas vodiysidan Xurosongacha bo‘lgan yerlarni o‘z hokimiyati ostida birlashtirdi. Ismoil ibn Ahmad vafotidan keyin (907-y.) hokimiyat uning avlodlari qo‘liga o‘tdi: Ahmad ibn Ismoil (907-914-yillar), Nasr ibn Ahmad (914-943-yillar), Nuh ibn Nasr (943-954-yillar), Abdulmalik ibn Nuh (954-961-yillar), Mansur ibn Abdulmalik (961-976 yillar), Nuh ibn Mansur (976 997-yillar), Mansur ibn Nuh (997-999-yillar), Abdulmalik ibn Mansur (999-1000-yillar). Shundan keyin mamlakatdagi hokimiyat qoraxoniylar sulolasining qo‘liga o‘tib, somoniylar hokimiyati tugatildi. Sulolaning oxirgi vakili Ismoil al-Muntasir (1000-1005-yillar) qoraxoniylar sulolasiga qarshi kurash olib borib, somoniylar hokimiyatini tiklashga urindi, lekin natija bo‘lmadi va oxiri o‘zi ham o‘ldirildi. Shu bilan somoniylar sulolasi tarix sahnasidan butunlay ketdi. Somoniylar sulolasi: Nuh ibn Asad (819-842), Ahmad ibn Asad (842-864), Nasr I ibn Ahmad (865-892), Ismoil ibn Ahmad (874-907), Ahmad ibn Ismoil (907-914), Nasr II ibn Ahmad (914-943), Nuh I ibn Nasr (943-954), Abdumalik ibn Nuh (954-961), Mansur I ibn Nuh (961-976), Nuh II ibn Mansur (976 997), Mansur II ibn Nuh (997-999).
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:11:04
TAKIN — Qoraxoniylar davlatida viloyat noibi. Viloyat noiblari faqat qoraxoniylar xonadonining eloqxon unvoniga sazovor bo‘lgan a’zolardan saylanar edi.

TAMG‘ACHXON — xonlar xoni, Qoraxoniylar davlati hukmdori shu nom bilan yuritilar edi. Davlatni boshqarishda qoraxoniylar qabilaviy udumining og‘alik tartibiga qat’iy rioya qilingan. Bu udumga muvofiq qabila boshliqlari orasida eng yoshi ulug‘ini “arslonxon” yoki “bug‘roxon” darajasiga ko‘tarib, hukmdor, ya’ni qoraxon qilib saylashgan. Odatda utamg‘achxon, ya’ni xonlar xoni deb yuritilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:11:15
TELE — ilk o‘rta asrlarda turkiy qabilalar katta bir qismining umumiy nomi. Ushbu etnom ilk bora milodiy IV asrga oid Xitoy manbalarida uchraydi. Ulardan ma’lum bo‘lishicha, milodiy VI asrgacha “tele” atamasi Gobi cho‘lining shimoli, Xingan tog‘lari (Manjuriya)ning g‘arbi va Tyanshan tog‘lari atrofidagi keng hududdan to Orol va Kaspiy dengizi bo‘ylarigacha tarqalgan turkiy qabilalarning umumiy nomi sifatida ishlatilgan. Ushbu yilnomalardan ayon bo‘lishicha, tele qabilalari dastlab mil.avv. I mingyillikda, chidi nomi bilan atalgan, keyinchalik esa, dili, chile, dingling, gaoguyey, so‘ngra tele deb atala boshlagan. Xitoy yilnomalarida ta’kidlanishicha, bir qancha qabilalar o‘z etnik nomiga ega bo‘lsalar ham, kelib chiqishi jihatidan telelarga borib taqalib, quyidagicha nomlanar edilar: veyxo (uyg‘ur), yuange, seyanto (sir tardush), kibi, dubo (tuba), guligan (quriqan), dolange (telengut), pugu (bug‘u), bayegu (bayirqu), tunlo (to‘ngra), hun, adye (adiz), sihye (izgil), husye, baysi (oq si) va hokazo. Suyshu nomli xitoy yilnomasida (VII asr) tele qabilalariga mansub 50 ta qabila nomi keltiriladi. Xitoy yilnomalarida telelarning tili hunlarning tiliga o‘xshashligi qayd qilinadi. Ushbu ma’lumotga asoslanilsa ularning turkiy tilli xalq bo‘lganligi ma’lum bo‘ladi.

TOHIRIYLAR — Xurosondagi Tohiriylar davlatida hukmronlik qilgan sulola (821-873). Rasman abbosiylar vassali hisoblanggan. Sulolaga 821 yil Tohir ibn Husayn asos slogan. Tohiriylar hukmdorlari: Tohir ibn Husayn (821-822-yillar), Talha ibn Tohir (822-830), Abdulloh ibn Tohir (830-844), Tohir II ibn Abdulloh (844-862), Muhammad ibn Tohir (862-873). 873-yil Xurosonda hukmronligi tugatilib, yangi Safforiylar davlati tashkil topgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:12:02
TUMAN YERLARI — hukmron sulola hamda oliy tabaqa vakillariga davlat oldidagi xizmatlari evaziga hadya qilingan (solig‘ining bir qismi) mulklar (viloyat, tuman yoki ayrim shahar va qishloqlar).

TO‘QUZOG‘LAR — VI asrning birinchi yarmida — Xitoydan to Qora dengiz bo‘ylarigacha cho‘zilgan keng maydonda chorvachilik bilan kun kechirgan turkiy qabilalar. Ular VI asrning ikkinchi yarmi va VII asrda Turk xoqonligi tarkibida edi. Turk xoqonligi yemirilgach, to‘quvo‘g‘uz-larning kattagina qismi g‘uz yoki o‘g‘uz nomi ostida Sirdaryo havzasi hamda Orol dengizi bo‘yida muqim o‘rnashib, bu hududda ular IX asr oxiri va X asr boshida O‘g‘uzlar davlatiga asos solganlar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:12:11
ULAMO — din olimlari.

USTOD — 1) Somoniylar davlati ma’naviy hayotining asosi,din va ilm peshvosi. 2) Temuriylar davlatida peshtoq, ravoq hamda toqilariga parchin va girixlar qoplab imoratga pardoz beruvchilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:12:21
VADORIY — Sharqda mashhur bo‘lgan, Samarqandning Vador qishlog‘ida tayyorlangan mato. Vadoriy matodan tikilgan kiyimlarni Xurosonda amirlar, vazirlar va qozilar kiyardilar. Vadoriy ko‘ylakning bahosi ikki dinordan o‘n dinorgacha borardi.

VAQF (arabcha) — musulmon mamlakatlarida davlat yoki ayrim shaxslar tomonidan diniy ehtiyoj yoki xayriya ishlari uchun ajratilgan mol-mulk. Vaqfnoma orqali rasmiylashtiriladi. Yer-suv, uy-joy, maktab, masjid, shifoxona va boshqa vaqf mulki bo‘lishi mumkin. O‘z mulkini vaqfga topshirgan shaxs mazkur mulkka nisbatan egalik huquqini yo‘qotadi. Lekin uning o‘zi yoki oila a’zolari yoxud uchinchi bir shaxs vaqf mulkidan vaqfnomada qayd etilgan maqsadlarda foydalanilayotganligini aniqlash uchun vaqf mulkini boshqarish huquqini saqlab qolishi mumkin. O‘z mulkini vaqf mulki sifatida topshirgan shaxsning farzandlari yoki boshqa avlodlari mazkur vaqf mulkidan keladigan daromadlardan nafaqa olib turishi mumkin. Vaqf mulkini shariyat qonuni bo‘yicha davlat boshlig‘i yoki qozi nazorat qiladi. Bu tartib Sharqning ba’zi mamlakatlarida hozir ham amalda.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:12:29
VAZIR (arabcha — yuk ko‘taruvchi) — O‘rta asrlarda Yaqin va O‘rta Sharq davlatlarida, shu jumladan O‘rta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshlig‘i. Vazirlar vaziri a’zam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shug‘ullangan. Vazirlar podshoh, xon viloyat hokimligiga tayinlagan shahzoda va xonzodalarning yordamchilari hisoblangan. Arab xalifaligida vazir lavozimini birinchi bo‘lib xalifa al-Mansur (754-775) joriy etgan. Somoniylar davrida 10 devon bo‘lib, ularni xojayi buzurg, sohib barid, mushrif, vakil, muhtasib va boshqa vazirlar boshqargan. Amir Temur va uning vorislari zamonida saltanatning markaziy ma’muriyatini bosh vazir — devonbegi boshliq 7 vazirdan iborat arkoni davlat boshqargan. Ular: 1) mamlakat va ra’iyat ishlari, 2) harbiy ishlar, 3) tijorat. 4) moliya ishlari bo‘yicha vazirlar sanalib, yana 3 nafar maxsus vazir chegara viloyatlari va tobe mamlakatlardagi ishlarni nazorat qilib turgan. Mazkur 7 vazir devonbegiga bo‘ysungan va ular bilan bamaslahat davlatning muhim moliyaviy ishlarini olib borishgan. Xiva xonligida vazir yuqori mansabdor shaxs sanalib, vazifasi soliq top“lash, qo‘shni xonliklar bilan aloqa qilish, amaldorlarni tayinlash va hokazolardan iborat bo‘lgan. Xo‘jalik yoki boshqaruvning alohida bir sohasiga rahbarlik qilib kelgan amaldorlarni sobiq sho‘rolar davrida komissar, ministr, ana shu boshqaruv organini esa komissarlik, ministrlik so‘zlari bilan atash rasm bo‘lgan edi. Bu atamalar O‘zbekistonda ham mustaqillik yillarigacha qo‘llanib kelinib, keyin vazir, vazirlik istilohlari bilan almashtirildi
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:12:39
XALQ LASHKARLARI — qadimda va o‘rta asrlarda urush vaqtida fuqarolardan (asosan, ko‘ngillilardan) tashkil topadigan harbiy tuzilmalar; chet el bosqinchilariga qarshi kurash uchun keng xalq ommasini jalb qilish shakllaridan biri. Xalq lashkari deyarli barcha xalqlar tarixida juda qadimdan ma’lum. Bir davlat boshqa bir davlatga hujum qilganida bosqinchilikka uchragan mamlakat xalqi o‘z vatanini mudofaa qilish uchun qo‘liga qurol olgan va muntazam qo‘shinlar bilan bir qatorda dushmanga qarshi kurashgan. Xalq lashkari ko‘ngilli vatanparvarlardan tashkil topganligi bilan partizanlarga o‘xshab ketsa-da, ular bir-biridan farq qiladi: ya’ni partizanlar dushman bosib olgan hududda harakat qiladi, xalq lashkari esa, dushman bosib olmagan hududda tuziladi.

XATIB — namozda xutba o‘qiydigan ruhoniy. Xatib ustoddan keyin turardi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:12:51
XONAQOH — katta bino yoki uning asosiy xonasi: diniy me’moriy inshoatlar (masjid, madrasa va boshqalar)dagi katta xona, ziyoratchilar uchun qurilgan jamoatxonalar, hujralar ham shunday ataladi; g‘aribxona, musofirxona.

XORAZMSHOH — Xorazm hukmdorlarining unvoni.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:13:30
YAG‘MO — turkiy qabilalardan biri. IX asrning birinchi yarmida yag‘mo uyg‘urlar qirg‘izlar bilan bo‘lgan urushda yengilgach, ulardan 15 urug‘ ajralib, qarluqlar himoyasi ostiga o‘tgan. Bu 15 urug‘ birlashmasining turkiy nomi “yaqmo” bo‘lgan. X asrning boshida yag‘moning katta bir qismi Qashqarga-Tyanshanning janubi-sharqiy yon bag‘irlariga, Norin daryosining yuqori oqimlariga ko‘chib kelganlar. Bu yerlarda yag‘molarning bir qismi o‘troqlashib, shahar va qishloqlarda yashashgan, lekin ko‘pchiligi ko‘chmanchi chorvadorlar bo‘lgan. Yag‘mo X asr oxirida Qoraxoniylar davlatining barpo etilishida qarluq, chig‘il, xalaj va boshqa qabilalar bilan bir qatorda faol qatnashgan. Yag‘moning asosiy qismi XI asrning birinchi yarmida qoraxoniylar qo‘shini tarkibida Farg‘ona vodiysiga, Toshkent, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo vohalariga kelib joylashgan va keyinchalik yerli xalqlar bilan aralashib, o‘z etnik nomlarini unutganlar.

ZA’FARON — Movarounnahrda ekilib, turli xil dori-darmonlar va bo‘yoqlar tayyorlangan texnik o‘simlik.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:13:41
ZANDANACHI — malla rang bo‘z. Buxoroning Zandana qishlog‘ida to‘qilgan. VII asrdan ipak, X asrdan ip gazlama sifatida shuhrat qozongan. Zandanachi jonli mavjudotlar tasviri (IX asrgacha), o‘simliksimon va handasiy naqshlar bilan bezatilgan.

ZARBXONA — chaqa va tangalar so‘qiladigan ustaxona.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:13:52
ZOBITONA — kirimni hisoblovchi moliya hodimi uchun olinadigan to‘lov.

O‘G‘UZLAR (arab. va fors. g‘uzlar, guzlar) — turkiyzabon qabilalarning ikki guruhi. 1) To‘qquz-o‘g‘uzlar qabila ittifoqi; VIII a. urxun-enisey yozuvlarida qayd etilgan. VII a. boshida Turk xoqonligi tarkibida paydo bo‘lgan. 744-745-yillarda Turk xoqonligi tor-mor etilgach, hozirgi MXR hududida o‘z davlatlarini tuzgan uyg‘urlar qabila ittifoqida yetakchi mavqega ega bo‘lishgan. 840-866-yillarda qirg‘izlar tomonidan siqib chiqarilgan to‘qquz-o‘g‘izlar hozirgi Sinszyan va Gansu viloyatiga ko‘chib o‘tishgan, Ganchjou davlati va Turfon davlatini (850-1250) barpo etganlar; bu yerda to‘qqiz-o‘g‘izlar nomi uyg‘ur etnonimi bilan almashgan. 2) IX-XI asrlarda Orol va Kaspiy dengizi bo‘ylaridagi ko‘chmanchi va yarim o‘troq qabilalar ittifoqi (g‘uzlar); Yangikent o‘g‘izlar yabg‘usi qarorgohi bo‘lgan. XI asrning 50-60-yillarida o‘g‘izlarning bir qismi Yaroslav Mudriyning o‘g‘illari tomonidan tor-mor qilinib, Kiev knyazlarining vassallari sifatida Ros daryosi bo‘ylariga joylashganlar; Sirdaryo o‘g‘izlarining boshqa qismi X-XI a. boshida Buxoro va Xuroson yerlari tomon siljiganlar. 1040-yildan so‘ng saljuqiylar bosh bo‘lgan o‘g‘uzlar G‘arbiy Osiyo mamlakatlarini bosib olganlar. XI-XIII asrlarda o‘g‘uzlar etnonimi O‘rta Osiyo va Eronda turkman, Yaqin Sharqda esa turk etnonimi bilan almashgan. O‘g‘uzlar turkman, ozarbayjon, turk hamda gagauz va qoraqalpoqlar etnogenezida muhim rol o‘ynagan. O‘g‘izlarning epik asarlari (“Kitobi dadam Qo‘rqut”, “O‘g‘uznoma”) saqlanib qolgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:14:32
G‘AZNAVIYLAR — Xuroson, Shimoliy Hindiston hamda qisman Movarounnahr va Xorazmda hukmronlik qilgan turkiy sulola (962-1186). G‘aznaviylar davlatini boshqargan. Sulolaga somoniylar lashkarboshisi Alptegin asos solgan. Sulola nomi davlat poytaxti G‘azna shahridan olingan. Somoniylar davrida mamlakatning siyosiy hayoti va harbiy qo‘shinda turk g‘ulomlari katta rol o‘ynagan. Somoniy amirlari ko‘plab turk g‘ulomlarini saltanatga qilgan xizmatlari evaziga siylab, ularni turli viloyatlarga noib qilib tayinlashgan. Iqtidorli lashkarboshi Alptegin G‘azna va Kobul viloyatlarini 962-yildan mustaqil boshqarishga intilgan. Alpteginning o‘limi (963)dan so‘ng o‘g‘li Ishoq va g‘ulomi Bilgategin, shuningdek, Piritegin hukmronlik qilgan davr (963-977-yillar)da G‘aznaviylar mulki kengaymay turgan. Alpteginning kuyovi va sobiq g‘ulomi Sabuktegin hukmronligi davrida (977-997) esa G‘aznaviylar sulolasi mustaqil siyosiy kuch sifatida Somoniylar tomonidan e’tirof etilgan. Sulola shuhratini Sabukteginning o‘g‘li Mahmud G‘aznaviy eng yuqori cho‘qqiga ko‘targan. Sulola hukmdorlari avval amir, so‘ngra sulton (Mahmud G‘aznaviydan boshlab) va shoh (Bahromshohdan boshlab) deb atalganlar. G‘aznaviylar hukmdorlari quyidagilardan iborat bo‘lgan: Alptegin (962-963), Ishoq (963-966), Bilgategin (966-972), Piritegin (972-977), Sabuktegin (977-997), Ismoil (997-998 ), Mahmud G‘aznaviy (998-1030), Muhammad (1030), Mas’ud G‘aznaviy (1030-41), Mavdud (1041-48 ), Mas’ud II (1048 ), Ali Abul Hasan (1048-49), Abdur Rashid (1049-53), To‘g‘rul (1053), Farruxzod (1053-59), Ibrohim (1059-99), Mas’ud III (1099-1114), Sherzod (1114-15), Arslon (1115-18 ), Bahromshoh (1118-52), Xusravshoh (115-60), Xusrav Malik (1160-86)
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:15:29
G‘ITRIFIY — Somoniylar chiqargan kumush dirham.

G‘OZIY (arabcha urushuvchi, harbiy yurish ishtirokchisi) — islom dini uchun g‘ayri dinlarga qarshi muqaddas urush (g‘azavot) ishtirokchisi. Shariatga ko‘ra, bunday urushda oti va qurol-yarog‘i bor har bir musulmon erkak qatnashishi shart bo‘lgan. Kambag‘allar, qullar, nogiron va keksa kishilar bundan ozod etilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:15:39
G‘ULOMLAR (arabcha) — 1) O‘rta asrlarda musulmon mamlakatlaridagi qullar. 2) Abbosiylar xalifaligida xalifa Ma’mun hukmronligi davrida (813-833) chet ellardan sotib olingan yosh qullardan tuzilgan otliq askarlar gvardiyasi. 3) O‘rta asrlarda boshqa musulmon davlatlarida ham saroy gvardiyasi askarlari, xonning shaxsiy jangchisi.

G‘UZ — To‘quzo‘g‘uzlar shu nom ostida Sirdaryo havzasi hamda Orol dengizi bo‘yida muqim o‘rnashib, bu hududda ular IX asr oxiri va X asr boshida O‘g‘uzlar davlatiga asos soladilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:15:49
SHAYX (arabcha — keksa, oqsoqol) — islom dini tarqalgan mamlakatlarda yirik bilimdon kishilar, olimlar (masalan, Ibn Sino shayx ur-rais unvoniga ega bo‘lgan), ruhoniylar, ulamolar unvoni. Arablarda islomdan ilgari urug‘, qabila boshliqlari, katta patriarxal oila oqsoqollari shayx deb atalgan. Musulmon mamlakatlarida hozir ham shayx oliy diniy maktablarning mudarrislari va yirik ulamolarga nisbatan qo‘llaniladi. O‘rta Osiyoda shayx ko‘pincha muqaddaslashtirilgan mozorlar va qadamjoylarda sadaqa va nazr-niyoz hisobiga yashaydigan ruhoniylar tabaqasiga nisbatan ishlatilgan.

SHAYXULISLOM — Somoniylar davlatida din peshvosi va islom ulamolarining rahnamosi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:15:59
SHERIK — IX-X asrlarda yollanib qo‘shchilik qilganlar shu nom bilan atalgan.

CHEK (fors-tojik — pul hujjati) — 1) bankdagi hisob varaq egasi (chek beruvchi) ning muayyan summadagi pulni biror shaxs (chekni taqdim qiluvchi) ga to‘lash to‘g‘risida bankka yoki kredit muassasasiga yo‘llagan yozma buyrug‘i, farmoyishi; pul hujjati, qimmatli qog‘oz turi. Chek yoziladigan qog‘oz (chek qog‘ozi) tarzida maxsus daftarcha holiday chiqariladi. Chek beruvchi o‘z hisob varagidan o‘zi uchun pul olishda ham chekdan foydalaniladi. 2) chakana savdoda kassaning xaridordan pulni qabul qilib olgani to‘g‘risidagi pattasi. To‘lov o‘tkazilgan va xaridni olish mumkinligi tasdiqlaydi va to‘lov o‘tkazilgan do‘kon doirasida amal qiladi.

CHOHPAR — o‘ra.

CHO‘R — lashkarning sharqiy qanot amiri.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:16:11
TARIXIY-GEOGRAFIK NOMLAR

HAMADON — Eronning g‘arbiy qismidagi shahar. Shahar mil. avv. XI asrdan ma’lum. Hamodon nomi dastlab Ossuriya mixxatlarida Amatana, qadimiy fors tilida Hagmatana, yunoncha Agbatana yoki Ekbatana shaklida uchraydi. Mil. avv. VII-VI asrlarda Midiya poytaxti, mil. avv. 550-549-yillardan keyin Axamoniylarning yozgi qarorgohi. Salavkiylar, parfiyaliklar va sosoniylar davrida Mesopotamiyadan Sharqning boshqa mamlakatlariga o‘tuvchi savdo yo‘lining muhim markazlaridan biri. VII asrdan Arab xalifaligi tarkibida. XI asrda shaharni o‘g‘uzlar egalladilar. 1118-1194-yillarda G‘arbiy Erondagi Saljuqiylarga tobe bo‘lgan Iroq sultonligining poytaxti. 1220-yilda Hamadonni mo‘g‘ullar bosib olib, vayron qilganlar. XVI-XVIII asrlarda Safaviylar davlati tarkibida. Eron-Turkiya urushlari davrida (XVI-XVIII asrlar) bir necha bor turklar qo‘l ostiga o‘tgan.

ISSIQKO‘L — Shimoliy Tyanshandagi oqmas ko‘l, Qirg‘izistonning shimoli-sharqiy qismida. Dunyodagi eng yirik tog‘ ko‘llaridan biri. 1618 metr balandlikda, Issiqko‘l soyligida, shimolda Kungay Olatov va janubda Terskaya Olatov va janubda Terskaya Olatov tizmalari orasida.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:16:34
MARV (Avestoda — Mouru) — O‘rta Osiyoning eng qadimgi shaharlaridan biri. Bayramali shahri (Turkmaniston) yaqinida joylashgan. Marvning qoldiqlari 5 qal’a (Erk qal’a, Gabr qal’a, Sulton qal’a, Abdullaxon qal’a, Bayramalixon qal’a) xarobalaridan iborat. Marvning eng qadimgi qismi — Erk qal’a (maydoni 12 ga) mil.avv. I ming yillikning I-choragidan mavjud bo‘lgan. Marvning ravnaq topgan (Parfiya va ilk sosoniylar) davri mil.avv. II — milodiy III asrga to‘g‘ri keladi. Bu davrda M.Gabr qal’a va Erk qal’a hududlaridan iborat bo‘lib, Erk qal’a Marvning arkiga aylangan. Shahar va uning atrofi (60 km2) mudofaa devori bilan o‘rab olingan. Milodiy III asrdan Marv Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan, VII asrda esa arablar tomonidan bosib olingan. VIII asr o‘rtasida Marv — Abu Muslim harakati markazi. IX asrda ilm-fan ravnaq topdi, u arab xalifaligining Xuroson va Movarounnahr noibligining poytaxti rolini o‘ynadi. Ma’mun ibn Horun ar-Rashid davrida Marvda Bag‘dod akademiyasining asosini tashkil etgan marvaziylar maktabi tarkib topdi. O‘rta asrdagi Marvning ravnaq topgan davri XI-XII asrning I-yarmiga to‘g‘ri keldi; bu davrda u buyuk Saljuqiylar davlatining poytaxti bo‘lgan (Sulton qal’a xarobasida Sulton Sanjar maqbarasi joylashgan). XII asr oxiri — XIII asr boshida Marv Xorazmshohlar davlatining yirik markazi bo‘lgan. 1222-yil shahar mo‘g‘ullar tomonidan vayron qilingan. XIII asr o‘rtasi — XIV asrda shahar qisman tiklangan (ayniqsa, uning rabod qismi). XV asr boshida Shohruh davrida qisqa muddat ravnaq topgan. Marvdan o‘rta asrlarda ko‘plab olimu fuzalolar yetishib chiqqan. 1510-1524 va 1601-1747-yillarda Marv forslar qo‘lida bo‘lgan. Marv urushlari tufayli inqirozga yuz tutgan (1790) va markaz Marvdan 30 km g‘arbga Marv shahriga ko‘chgan
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:16:46
MOZANDARON — Erondagi tarixiy viloyat. Gilon bilan Xuroson oralig‘ida. IX-XII asr manbalarida Tabariston nomi bilan ma’lum. XIII asrdan esa Mozandaron deb atalgan. Sosoniylar davrida mustaqil hokimlik bo‘lgan; keyinchalik arablar, somoniylar, saljuqiylar, mo‘g‘ullar qo‘l ostiga o‘tgan, ammo hokimiyatni mahalliy hokimlar boshqargan. Mozandaronni XIV asr oxirida Amir Temur qo‘shinlari egallagan. XVI asr boshida Mozandaron yana mahalliy hukmdorlar qo‘liga o‘tgan. Abbos I davrida Mozandaronda mahalliy sulola tugatilib, Mozandaron Safaviylar davlatiga qo‘shilgan.

NASAF, NAXSHAB — Qarshi vohasida, Qashqadaryoning quyi oqimi bo‘ylarida joylashgan o‘rta asr shahri va viloyati nomi. Nasaf shahri Qarshi shaharidan 8 km shimoli-g‘arbdagi Shulluktepa shahar xarobasi o‘rnida bo‘lgan. VII-VIII asrlarda Nasafda ot tasviri, G — belgisi va turkiy chehra hokim rasmi tushurilgan mis tangalar zarb qilingan. VIII asrning ikkinchi yarmidan bu tangalar fel’s deb atalgan. Arablar istilosidan so‘ng Nasaf viloyatining ma’muriy markazi bo‘lgan. Nasaf o‘rta asrlarda 3 qismdan — ark, shahriston va raboddan tashkil topgan, mudofaa devori bilan o‘ralgan, 4 ta darvozasi — Buxoro, Samarqand, Kesh va Gubdin darvozalari bo‘lgan. X asrda ark xarobaga aylanib, hayot keng rabodda davom etgan. Hokim uyi va qamoqxona daryo bo‘yidagi Ra’s al qantara — ko‘prik boshi degan yerda joylashgan, jome masjidi rabodda, Gubdin darvozasi oldida bo‘lgan, shahar bozor bilan hokim uyi oralig‘ida joylashgan. XIV asrda Qarshi nomini olgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:16:57
QORAXITOYLAR DAVLATI (taxm. 1140-1213) — o‘rta asrlarda Sharqiy Turkiston, Ili va Chu vodiysi, Yettisuv va O‘rta Osiyoda mavjud bo‘lgan davlat. Poytaxti — Chu daryosi bo‘yida joylashgan Xusi-orda (Bolasog‘un). Asoschisi — Yelyuy Dashi. U 1124-y. gurxon unvonini qabul qilgan. 1125-y. kidonlar saltanati chjurchjenlar tomonidan tor-mor etilgach, bir guruh tarafdorlari bilan Shimolga qochgan. Qoraxoniylar qoraxitoylar tomonidan bo‘ysundirilgandan so‘ng davlat poytaxtini Bolosog‘unga aylantiradilar. Bolasog‘un podshohlari “go‘rxon” deb yuritilgan. Yettisuvga joylashib olgan qoraxitoylar tez orada Sirdaryoning o‘rta oqimiga tomon yurish boshlaydilar. Ularning jangovar qo‘shinlari avval Shosh va Farg‘onaga, so‘ngra Zarafshon va Qashqadaryo viloyatiga bostirib kiradi. 1137-yilda ular Xo‘jand shahri yaqinida qoraxoniylarning eloqxoni Mahmudga qaqshatqich zarba beradilar. O‘zaro sulh tuzilib, qoraxoniylardan katta tovon olingach, o‘z yurtlariga qaytib ketadilar. Lekin ko‘p o‘tmay qoraxoniylar 1141-yilda Movarounnahrga yurish qiladilar. Samarqand yaqinidagi jangda qoraxitoylar g‘alaba qozonadi. Sulton Sanjar va eloqxon Mahmud Termizga chekinib jon saqlaydilar. Bu g‘alabadan so‘ng qoraxitoylar avval Samarqandni, so‘ngra Buxoroni egallaydilar. Biroq Qoraxoniylar davlatini uzil-kesil barbod qilib, Movarounnahrni batamom bosib olmaydilar. G‘olib qoraxitoylar mahalliy aholining har xonadonidan yiliga bir dinor hajmda soliq yig‘ib olish tartibini joriy etish bilan kifoyalandilar. Gurxonlar kidanlarga taqlidan tangalar zarb etdirganlar, lekin mamlakatning iqtisodiyoti va ichki ishlariga kam aralashganlar, ular faqat vassallaridan (Balx, Xorazm, Xo‘tan, Gaochan va boshqalar) soliq olish bilan kifoyalanganlar. Qoraxitoy davlatini ikki marta ayollar idora etgan. Qoraxitoy davlati Amudaryo va Balxash ko‘lidan Kunlun va Beyshan tog‘lariga qadar hududni egallagan. Qoraxitoy davlatining qulashi mo‘g‘ullar tomonidan Sharqiy Turkistonni bosib olinishi va 1208-y. ulardan qochgan naymanlarning kelishi va 1211 y. Gurxonning asir olinishi (2 yildan so‘ng vafot etgan) bilan bog‘liq bo‘lgan. 1218-yil naymanlar Chingizxon tomonidan bo‘ysundirilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:17:11
QORAXONIYLAR DAVLATI, XONIYLAR YOXUD XOQONIYLAR DAVLATI (927-1212-yillar) — Sharqiy Turkiston, Yettisuv va Tyanshanning janubiy yon bag‘rida tashkil topgan davlat. Qoraxoniylar sulolasi boshqargan. Qoraxoniylar davlatining barpo etilishida qarluq, chig‘il va yag‘mo qabilalari yetakchi rol o‘ynagan. Qoraxoniylar davlatining saltanat darajasidagi rivoji va taraqqiyoti X asrning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Abdulkarim Sotuq Bug‘roxon hokimiyatni egallab, o‘zini “Qoraxon” deb e’lon qiladi. Bug‘roxondan keyingi barcha xonlar ham ushbu unvon bilan ulug‘langan.

SAFFORIYLAR davlati (861-900-yillar) — Eronda safforiylar sulolasi hukmronlik qilgan davlat. Seistonlik dehqon Ya’qub ibn Lays as-Saffor asos solgan. IX asrning ikkinchi yarmida O‘rta Osiyo va Eron chegarasida xalq harakatlari kuchayib ketadi. Bu xalq harakatlaridan misgar aka-uka Ya’qub va Amr ibn Layslar o‘z niyatlarini amalga oshirishda foydalandilar. Avval ular qaroqchilik qildilar, so‘ngra Seyistondagi “g‘oziylar” (“e’tiqod uchun kurashuv-chilar”) qo‘shiniga qo‘shildilar. Ya’qub tez orada bu qo‘shinning boshlig‘i bo‘lib oladi. U 861-yilda Seistonning poytaxti Zaranj shahrini tohiriylardan tortib oldi. 873-yilda ularga so‘nggi zarbani berib poytaxt Nishopurni egallaydi. Natijada arab xalifasi Xuroson noibligini Ya’qubga topshirishga majbur bo‘ladi. 876 yilda Ya’qub katta qo‘shin bilan Bag‘dod tomon yo‘l oldi. Bu jangda Ya’qub xalifa qo‘shinidan mag‘lubiyatga uchradi va u orqaga qaytdi. 879-yilda Ya’qub vafot etib taxtga ukasi Amr ibn Lays o‘tirdi va xalifaga o‘z vassalligini bildirdi. Bunga javoban xalifa Amr ibn Laysni Xuroson va Eronning noibi ekanligini qayd qiluvchi yorliq yubordi. Bu davrga kelib Movarounnahrda somoniylar sulolasi kuchayib borayotgan edi. Xalifa al-Mu’tazid (892-902) Ismoil Somoniy Movarounnahr hokimligidan tushirilgani va u yerga Amr ibn Laysni hokim qilib tayinlaganini e’lon qildi. Movarounnahr noibligi to‘g‘risidagi yorliqni olgan Amr ibn Lays Ismoilga qarshi qo‘shin tortdi. 900-yilda Buxoro ostonasida Amr ibn Lays qo‘shinlari tor-mor etildi. Tohir ibn Muhammad bir necha marta harakat qilib Safforiylar davlatini tiklay olmadi. IX asr boshlarida Somoniylar mulkiga qo‘shib olindi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:17:29
SALJUQIYLAR DAVLATI (1038-1308 ) — Yaqin va O‘rta Sharq, qisman Movarounnahrda saljuqiylar sulolasi boshqargan davlat. Saljuqiylar davlatiga Saljuqning nevarasi Sulton To‘g‘rulbek asos solgan.

SOMONIYLAR DAVLATI (875-999) — Movarounnahr va Xurosondagi o‘rta asr davlati. Somoniylar davlatining tashkil topishi arab xalifaligining qulashi hamda Movarounnahr va Xurosonni bosib olgan Somoniylarning davlat tepasiga chiqishi bilan bog‘liq. Ravnaq topgan davrida Movarounnahr, Xuroson, Shimoliy va Sharqiy Eronni o‘z ichiga olgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:17:56
SUYOB — Qarluqlar davlatining poytaxti.

TALOS — Qirg‘iziston Respublikasidagi daryo. Qirg‘iziston tizmasining janubiy yon bag‘rida, Qorako‘l nomi bilan boshlanadi, Qorasoy qishlog‘i yonida Uchqo‘sho‘y irmog‘i qo‘shilgach, Talas nomini oladi. Talas Chu daryosigacha yetmasdan ancha uzoqda Mo‘yinqum cho‘llari orasida kichik-kichik ko‘llar hosil qilib tugaydi. Eng yirik irmoqlari: Uchqo‘sho‘y, Ko‘lba, Beshtosh, Urmaral, Kumushtog‘, Qorabura, Kengko‘l va Nelden. Talos bo‘yida Taroz, Talas shaharlari joylashgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:18:17
TOHIRIYLAR DAVLATI (821-873-yillar) — Abbosiylar xalifaligi parchalanishi munosabati bilan Xurosonda tashkil topgan davlat. Asoschisi — Tohir ibn Husayn. 821 yilda Tohir ibn Husayn va Movarounnahrning noibi etib tayinlangan. U xalifalikdan mustaqil bo‘lishga harakat qilgan. Xutbadan xalifa nomi chiqartirib tashlangan. Shunday qilib, Xuroson va Movarounnahr boshqaruvi tohiriylar xonadoniga meros bo‘lib qolgan. Tohir ibn Husaynning o‘g‘li Abul Abbos Abdulloh noibligi (824-844) davrida ma’muriy markaz Marvdan Nishopur shahriga ko‘chirilgan. Tohiriylar davrida Somonxudot avlodlari Movarounnahr shaharlarida mahalliy noib edilar. Tohiriylar ularni o‘zlariga tobe sifatida tan olganlar. Tohiriylar rasman o‘zlarini xalifaga tobe deb ko‘rsatsalarda amalda mutlaqo mustaqil ish yuritganlar. Ular dastavval siyosiy hokimiyatni mustahkamlashga va qishloq xo‘jaligini tartibga solishga harakat qilishgan. Dehqonchilik vohalarining suv ta’minotini yaxshilash uchun yangi kanallar qazilgan. Tohiriylar davlat boshqaruvi, fuqarolarga munosabat, ayniqsa, soliq tartiblariga alohida ahamiyat berganlar. Mulkdor dehqonlarning jabr-zulmidan, o‘g‘ir soliqlardan bezor bo‘lgan aholi mamlakatda tez-tez qo‘zg‘olon ko‘tarib turgan. IX asrning 60-yillarida Xurosonda g‘oziylar faolligida xalq qo‘zg‘oloni avj olib ketgan. 873-yilda Tohiriylar hukmronligi tugatilib, yangi Safforiylar davlati tashkil topgan. Mamlakatda sodir bo‘lgan bunday siyosiy o‘zgarishdan so‘ng Movarounnahr Xurosondan ajralib o‘z mustaqilligini to‘la tiklab olish imkoniga ega bo‘lgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:18:27
XОRAZMSHОHLAR DAVLATI — qadimgi davrdan XIII asr o‘rtalariga qadar Xоrazm hududida hukmrоnlik qilgan sulоlalar (siyovushiylar, afrig‘iylar, ma’muniylar, оltintоshlar, anushteginiylar). Xorazmshohlar davlatini xоrazmshohlar boshqargan. Markazi, asоsan, Amudaryoning quyi оqimida jоylashgan bo‘lsa ham, rivоjlangan davrlarida, ayniqsa, XIII asr boshlarida shimolda Kaspiy dengizining shimol sоhillari, janubida Hindukush tоg‘lari, sharqda Qashqargacha yetgan.

YANGIKENT, JANKENT — X-XI asrlarda hukmronlik qilgan o‘g‘uz podshohlarining qarorgohi. Sirdaryoning quyi oqimiga joylashgan. Xorazm arxeologiya va etnografiya ekspeditsiya tomonidan o‘rganilgan. Yangikent to‘g‘ri to‘rtburchak (375x225 metr) shaklida bo‘lib, sharqqa tomon bir oz kengayib boradi. Shahar asosiy ko‘cha bilan uzunasiga ikki teng qismga bo‘lingan. Yangikentning shimoli-g‘arbiy qismida hajmi 100x100 metrli ark joylashgan. Shahar yarim doirasimon burjlari bo‘lgan mustahkam mudofaa devori bilan o‘rab olingan. Yangikent mahalliy xalqlar madaniyatining Qadimgi Xorazm va shimoli-sharqdagi turkiy xalqlar madaniyati bilan o‘zaro aloqada rivojlanib borganini ko‘rasatadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:18:40
YETTISUV — Qozog‘istonning janubiy-sharqiy qismi. Shimolda Balxash ko‘li, shimoliy-sharqda Sasiqko‘l va Olako‘l, janubiy-sharqda Jung‘ariya Olatovi tizmasi, janubda Shimoliy Tyanshan tizma tog‘lari hamda garbda Chu-Ili tog‘lari bilan chegaralangan. Yettisuv atamasi Balxash ko‘liga quyiladigan yetti daryo (Ili, Qoratol, Biyon, Oqsuv, Lepsa, Baskon, Sarkand)dan olingan. Tarixiy manbalarda Yettisuv deganda ancha katta hudud (Chu daryosi vodiysi bilan birga) tushunilgan. Yettisuv — O‘rta Osiyo madaniyatining qadimgi markazlardan biri. Yettisuvda saklar, keyinchalik usunlar yashagan. Milodiy VI asr oxirlarida Yettisuvda G‘arbiy turk xoqonligi, keyinchalik turkashlar (VIII asrning o‘rtalarigacha) va qorluqlar (766-940) hukmronlik qilishgan. Yettisuvni X asrning o‘rtalaridan Qoraxoniylar, XII asrning 30-yillaridan qoraxitoylar boshqargan. Mo‘g‘ullar bosqinchiligi davri (1219-1221)da Yettisuvning dehqonchilik vohalari va shaharlari qattiq zarar ko‘rgan. XVI asrda Yettisuvda qozoqlarning Katta juzi tashkil topgan. XIX asrning o‘rtalarida Rossiya tomonidan bosib olingan.

G‘AZNA, G‘AZNI — Afg‘onistonning jan.-sharqiy qismidagi shahar, G‘azni daryosi bo‘yida joylashgan. G‘azni viloyatining ma’muriy markazi. Shaharning barpo bo‘lgan davri ma’lum emas. G‘aznaga doir ilk ma’lumotlar VII asrga oid manbalarda uchraydi. O‘rta asrlarda O‘rta Sharqning muhim madaniy, savdo va siyosiy markazlaridan biri bo‘lgan. X-XI asrlarda G‘aznaviylar davlati poytaxti. XII a. o‘rtalarida g‘uriylar shaharni egallab, katta qismini vayron qilganlar. 1215-21 yillarda G‘azna Xorazmshohlar qo‘l ostida bo‘lgan. 1221 yilda shaharni mo‘g‘ullar bosib olgan. XIII asrning ikkinchi yarmidan G‘azna hukmdorlari Hirotdagi Kurtlar sulolasining vassali bo‘lgan. XIV asr oxiri XV asr boshlarida Temuriylar davlati, XVI asr boshlaridan Boburiylar saltanati tarkibida. 1738-yilda shaharni Nodirshoh egallagan. Afg‘oniston davlati tuzilgach (1747), G‘azna uning tarkibida. Me’moriy yodgorliklardan XII asrda barpo etilgan ikkita minoraning qoldiqlari saqlangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:18:49
G‘AZNAVILAR DAVLATI (962-1186-yillar) — Xuroson, Shimoliy Hindiston hamda qisman Movarounnahr va Xorazmda g‘aznaviylar sulolasi boshqargan turkiy davlat. G‘aznaviylar davlatiga Alpteginning g‘ulomi va kuyovi Sabuktegin asos solgan. Davlat nomi saltanatning poytaxti G‘azna shahri nomidan olingan.

CHAG‘ONRUD — Surxondaryoning o‘rta asrlardagi nomi.

CHU DAYOSI— Qirg‘iziston va Qozog‘iston Respublikalari hududidagi daryo. Uzunligi 1067 km, havzasining maydoni 62,5 ming km2. Markaziy Tyanshandan boshlangan Qoraxo‘jir (quyi oqimida Juvonariq) va Qo‘chqor daryolarining qo‘shilishidan hosil bo‘lib, Sirdaryoga 110 km yetmasdan qumlar orasida tugaydi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:19:27
TARIXIY SANALAR

786-809-YILLAR — Arab xalifaligida xalifa Xorun hukmronligi.

809-813-YILLAR — Arab xalifaligida xalifa Xorun vafotidan so‘ng uning o‘g‘illari Ma’mun bilan Amin o‘rtasida taxt uchun kurash bo‘lib o‘tadi.

813-YIL — Ma’mun va Tohir ibn Husayn ittifoqi Bag‘dodga yurish qilib, Ma’mun xalifalik taxtiga o‘tiradi. Ma’mun somonxudotning nabiralarini bergan yordami uchun Nux Samarqandga, Ahmad Farg‘onaga, Yahyo Shosh va Ustrushonaga, Ilyos Hirotga noib etib tayinlaydi. Buning evaziga aka-uka somoniylar Movarounnahrning har yilgi xirojidan juda katta mablag‘ni tohiriylar orqali xalifa xazinasiga yuborib turadilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:19:36
819-842-YILLAR — Somoniylar davlatida Nuh ibn Asad hukmronligi.

821 YIL — Tohir Xuroson va Movarounnahr noibi etib tayinlanadi. Oradan bir yil ham o‘tmay xutbadan u xalifa nomini chiqarib tashlaydi. Bu shubhasiz Bog‘dod bilan aloqani uzish va o‘zini mustaqil deb e’lon qilish edi.

821-873-YILLAR — O‘rta Osiyoda Tohiriylar davlatining hukmronligi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:19:46
822-YIL — Tohir davlat ishlarini mustaqil idora etish maqsadida xalifa nomini xutbadan chiqartirib tashlatadi.

830-844-YILLAR — Movarounnahrda Abul Abbos Abdulloh noibligi davrida poytaxt Marvdan Nishopur shahriga ko‘chiriladi. Movarounnahrning bir nechta shaharlarida noiblik qilayotgan Somonxudot avlodlarining mahalliy noibligi tohiriylar tomonidan tan olinadi. Somoniylar esa, o‘z navbatida, tohiriylarga tobe sifatida Movarounnahrni idora etadilar. Xuroson va Movarounnahrda bir asrdan oshiqroq hukm surgan xalifalik hukmronligi tugab, ikki mahalliy sulola siyosiy jihatdan qaror topishi va mustaqil davlatning tiklanishini namoyish etardi.

842-864-YILLAR — Somoniylar davlatida Ahmad ibn Asad hukmronligi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:19:58
865-892-YILLAR — Somoniylar davlatida Nasr I ibn Ahmad hukmronligi.

865-YIL — Samarqand, Toshkent, Farg‘ona, Ustrushona viloyatlari noibi Ahmad vafot etdi. Nasr Samarqandni markazga aylantiradi. Buxoro vohasi, Naxshab (Qashqadaryo), Chag‘onrud (Surxondaryo) vodiylaridan tashqari Movarounnahrning barcha viloyatlarini birlashtirish va uni Xurosondan ajratib olish choralarini ko‘radi.

873-YIL — G‘oziylar tohiriylarning harbiy qo‘shiniga qaqshatqich zarba berib, Xuroson poytaxti Nishopurnin egallashi natijasida tohiriylar hukmronligi tugatilib, yangi Safforiylar davlati tashkil topadi. Mamlakatda sodir bo‘lgan bunday siyosiy o‘zgarishdan so‘ng Movarounnahr Xurosondan ajralib chiqib o‘z mustaqilligini to‘la tiklab olish imkoniga ega bo‘ladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:20:28
874-YIL — Nasr o‘z ukasi Ismoilni Buxoroga noib qilib yuboradi.

874-907-YILLAR — Somoniylar davlatida Ismoil ibn Ahmad hukmronligi.

875-999-YILLAR — Movarounnahr va Xurosonda Somoniylar hukmronligi davri. O‘rta asrlar mulkchilik zamonasining bu yirik davlatini boshqarishda hukmdor xonadon Sharqning qadimiy davlat boshqaruvi an’analariga suyanib, muntazam harbiy qism va kuchli harbiy qo‘shinlarga ega bo‘lgan markazlashgan boshqaruv mahkamasini tashkil qildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:20:39
888-YIL — Aka-uka Nasr va Ismoil o‘rtasida jang bo‘lib o‘tishi natijasida Nasr qo‘shinlari tor-mor keltiriladi va Ismoil butun Movarounnahrni birlashtirib, uning yagona hukmdori bo‘lib oladi.

892-902-YILLAR — xalifa Mu’tazid hukmronlik davri. U safforiylar hukmdori Amr ibn Laysga Xuroson bilan birga Movarounnahr ustidan ham hukm yuritish huquqi berilgani haqida farmon chiqaradi va uni Ismoilga qarshi gijgijlaydi.

893-YIL — Ismoil Somoniy Taroz shahrini fath etib, dashtliklarga qaqshatqich zarba berdi. Bu somoniylar davrida ko‘chmanchilarga qarshi qilingan oxirgi katta yurish bo‘ldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:20:48
900-YIL — Safforiylar bilan somoniylar o‘rtasida boshlanib ketgan urush Ismoilning g‘alabasi bilan tugaydi. Butun Xuroson somoniylar qo‘l ostiga o‘tadi.

900-908-YILLAR — Ismoil Somoniy tomonidan Xurosonning Movarounnahrga qo‘shib olinishi.

907-914-YILLAR — Somoniylar davlatida Ahmad ibn Ismoil hukmronligi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:20:57
914-943-YILLAR — Somoniylarda Nasr II hukmronligi davrida Buxoroning Registon maydonida podsho qasri qarshisida devonlar uchun saroy qurilib, davlat mahkamasi mana shu maxsus binoga joylashgan edi.

942-YIL — Somoniylar davlati aholidan 2 marta soliq undirib oldi va aholining turli tabaqalarini hokimiyatga qarshi qo‘zg‘alishiga sabab bo‘ldi.

943-954-YILLAR — Nuh I hukmronligi davrida Somoniylar davlatida siyosiy vaziyat nihoyatda keskin tus oldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:21:07
947-YIL — Nuh ibn Nasrning amakisi Ibrohim Somoniylar davlatiga qarshi isyon ko‘tardi va saroy gvardiyasi hamda Chag‘oniyonning yirik mulkdorlaridan Abu Ali Chag‘oniy yordamida Buxoro taxtini egallab oldi.

95-YIL — Somoniylar hukmdori Nuh Abu Ali Chag‘oniyni dastlab Chag‘oniyonga, so‘ngra Xurosonga hokim etib tayinladi.

954-961-YILLAR — Somoniylar davlatida Abdumalik ibn Nuh hukmronligi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:21:16
961-YIL — Buxoro harbiy askarlarining g‘alayon ko‘tardilar va amir saroyini talab, unga o‘t qo‘yib yubordilar.

961-976 YILLAR — Somoniylar davlatida Mansur I ibn Nuh hukmronligi.

976 997-YILLAR — Somoniylar davlatida Nuh ibn Mansur (Nuh II) hukmronligi. Uning hukmronligi davrida Somoniylar davlatida siyosiy vaziyat nihoyatda keskinlashdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:21:27
992-YIL — Hasan Bug‘roxon boshliq Qoraxoniylar Movarounnahrga hujum boshlaydilar. Ularning harbiy yurushlarida Shosh, Farg‘ona va boshqa viloyatlarda yashovchi turk qabilalari ham qatnashadilar.

996-YIL — Nasr ibn Ali boshchiligida Qoraxoniylar yana Movarounnahrga hujum boshlashi.

997-999-YILLAR — Somoniylar davlatida Mansur II ibn Nuh hukmronligi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:21:36
999-YIL — Buxoroning Nasr Eloqxon tomonidan zabt etilishi bilan somoniylar hukmronligi barham topdi.

1005-YILGACHA — Somoniylar Samarqand va Buxoroni qaytarib olishga urinishi.

1006-1008-YILLAR — Qoraxoniylar Xuroson ustiga ikki marta qo‘shin tortadilar. Balx, Tus va Nishopur shaharlari zabt etiladi. Ularning harbiy yurishlarini Sulton Mahmudga qarshi bo‘lgan Xuroson mulkdorlari qo‘llab-quvvatlaydilar. Lekin Mahmud G‘aznaviy Qoraxoniylarga zarba berib, Xurosonni o‘z davlati tasarrufida saqlab qolishga muvaffaq bo‘ladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:21:45
1017-YIL — Mahmud G‘aznaviy Xorazm ustiga qo‘shin tortib, uni bosib oladi va Xorazm mustaqil davlat sifatida barham topadi.

1038-YIL — Qoraxoniylarning mahalliy hukmdori Ibrohim Bo‘ritakin Amudaryo bo‘yi viloyatlari Xuttalon, Vaxsh va Chag‘aniyonni g‘aznaviylardan tortib oladi. Ko‘p vaqt o‘tmay u Movarounnahrni va Farg‘onani o‘ziga bo‘ysuntirib, mustaqil siyosat yurita boshlaydi. Natijada qoraxoniylar ikki mustaqil davlatga ajralib ketadi. Biri poytaxti Bolosog‘unda bo‘lgan Sharqiy qoraxoniylar, ikkinchisi markazi Samarqandda bo‘lgan Movarounnahr-dagi Qoraxoniylar davlati edi. Bu g‘alabalardan so‘ng Ibrohim Tamg‘ach “bug‘roxon” unvoniga sazovor bo‘ladi.

1038-1063-YILLAR — saljuqiylar hukmdori Tug‘rulbek davrida Xorazm, Iroq Ajami, Ozarbayjon, Kurdiston va Ko‘histon zabt etildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:21:56
1040-YIL — Marv bilan Saraxs (Seraxs) oralig‘idagi Dandanaqon degan joyda g‘aznaviylar bilan saljuqiylar qo‘shinlari to‘qnashadilar. Jangda Mahmud G‘aznaviy qaqshatqich zarbaga uchraydi. Saljuqiylar G‘aznaviylar davlatining asosiy qismi hisoblangan shimoliy va g‘arbiy viloyatlarini egallab oladilar. G‘aznaviylar tasarrufida G‘azna, Kobul, Qandahor va Panjob viloyatlarigina qolib, u kichik davlatga aylanadi.

1044-YIL — Xorazm Saljuqiylar davlatiga qaram bo‘ldi. Saljuqiylar hukmdori Malikshoh o‘z ma’murlaridan Anushtakinni Xorazmga noib qilib tayinlaydi.

1055-YIL — saljuqiylar Bag‘dodda o‘z siyosiy hukmronligini o‘rnatadilar. Xalifa faqat diniy ishlardagina mutasaddi bo‘lib qoladi. Ray shahri Saljuqiylar davlatining poytaxtiga aylantiriladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:22:05
1097-1127-YILLAR — Xorazmda Anushtakinning o‘g‘li Qutbiddin Muhammad noibligi davrida “Xorazmshoh” unvonini tiklangan bo‘lsa-da, u sulton Sanjarning sadoqatli noibligicha qolgan.

1127-1156-YILLAR — Qutbiddin Muhammadning o‘g‘li Alouddin Otsiz hukmronligi davrida Xorazmning mustaqilligi uchun kurash avj oladi.

1130-YIL — Saljuqiylar sultoni Sanjar Movarounnahr-ga qo‘shin tortib Qoraxoniylar davlatining poytaxti Samarqandni ishg‘ol etadi. Natijada qoraxoniylar Sulton Sanjarga tobe bo‘lib qoladilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:22:14
1137-YIL — qoraxitoylar Xo‘jand shahri yaqinida qoraxoniylarning eloqxoni Maxmudga qaqshatqich zarba beradilar. O‘zaro sulh tuzilib, qoraxoniylardan katta tovon olingach, o‘z yurtlariga qaytib ketadilar.

1141-YIL — qoraxitoylar Movarounnahrga yurish qiladilar va Samarqand yaqinidagi Qatvon cho‘lida ular saljuqiylar bilan qoraxoniylarning birlashgan kuchlaridan g‘alaba qozonadi. Sulton Sanjar va eloqxon Mahmud Termizga chekinib jon saqlaydilar. Bu g‘alabadan so‘ng qoraxitoylar avval Samarqandni, so‘ngra Buxoroni egallaydilar. Qoraxitoylar mahalliy aholining har xonadonidan yiliga bir dinor hajmda soliq yig‘ib olish tartibini joriy etish bilan kifoyalanadilar. O‘z mustaqilligini yo‘qotgan Qoraxoniylar davlati parchalanib, bir nechta viloyat hokimliklariga bo‘linib ketadi. Mamlakatda boshboshdoqlik kuchayadi. Sulton Sanjarning ham buyuk davlati keskin xarobaga uchrab, saljuqiylarga qarshi kurashayotgan Xorazmning mustaqillik uchun olib borayotgan jang-u jadallari avj olib ketadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:22:24
1153-YIL — Sulton Sanjarga qarshi ko‘chmanchi guzlar isyon ko‘taradilar. Buning oqibatida saljuqiylar davlati keskin zarbaga uchrab parchalanib ketadi. Dastavval undan Kichik Osiyo va Karman ajralib ketadi. So‘ngra Fors, Ozarbayjon va Xuroson viloyatlari mustaqil bo‘lib oladi.

1156-1172-YILLAR — Xorazmda Elarslon hukmronligi davrida otasi Otsizning siyosati davom ettiriladi.

1172-1200-YILLAR — Xorazmda Alouddin Takash hukmronligi davrida bobosi Otsizning siyosati davom ettiriladi va Old va O‘rta Osiyoda Xorazmshohlar davlatidek yirik va qudratli o‘rta asr hokimligi barpo etiladi. Xorazm davlati ikki baravar kengayadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:22:33
1187-1193-YILLAR — Takash Nishopur, Ray va Marv shaharlarini bosib oladi.

1194-YIL — Takash Saljuqiylar sultoni Tug‘rulga qaqshatqich zarba berib, Eronni Xorazmga bo‘ysundiradi.

1195-YIL — Takash xalifa askarlariga zarba berib, Iroqqa bostirib kirishga muvaffaq bo‘ladi. Ammo Xorazm askarlarining tajovuzkorona xatti-xarakatlari Iroqda aholining qo‘zg‘olon ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi. Natijada Takash qo‘shinining kattagina qismi qirib tashlanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:22:42
1200-1220-YILLAR — Xorazmda Alovuddin Takashning o‘g‘li Sulton Muhammad hukmronligi davrida Xorazm davlatini kengaytirish siyosati davom etadi. Hirot va uning atroflari hamda Xurosonning Xorazm davlati tasarrufiga kiritilmagan viloyatlarini zabt qilishga kirishilgan. Qoraxoniylarga zarba berib, Movarounnahrni ular qo‘lidan tortib olishga harakat qilingan.

1206-YIL — Buxoroda sadrlarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tariladi. Qo‘zg‘olonga qalqon yasovchi hunarmand Malik Sanjar boshchilik qildi. Ular sadr va uning oilasini Buxorodan haydab chiqardilar va uning mol-mulklarini talaydilar. Bundan xabar topgan Muhammad Xorazmshoh qo‘zg‘olonchilar ustiga askar tortadi. Qo‘zg‘olon harbiy kuch bilan bostiriladi. Buxoro Xorazmshohlar davlatiga qaratiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:22:52
1206-YIL — Movarounnahrni qoraxitoylarga qaramlikdan ozod etishga kirishildi.

1210-YIL — nayman sardori Kuchluk Go‘rxonning O‘zgandagi xazinasini qo‘lga kiritadi. Bunday qulay vaziyatdan foydalangan Xorazmshoh, Samarqand hukmdori Usmon ibn Ibrohim bilan birlashib, Yettisuvga tomon askar tortadi. Ittifoqchilar Talos vodiysida Go‘rxon qo‘shinlari bilan to‘qnashadilar va ikki tomondan zarbaga uchragan Go‘rxon askarlari yengiladi. Qoraxitoylar qo‘shining qo‘mondoni Tayang‘u asirga olinadi. Yettisuvga qadarli yerlar Xorazmshohlar davlatiga qaratiladi.

1210-YIL — O‘tror hokimi Tojiddin boshliq aholi isyon ko‘tardi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:23:02
1212-YIL — Xorazmshohga qarshi samarqandliklar qo‘zg‘olon ko‘tarib, Xorazm ma’murlari va askarlarining ko‘pchiligini qirib tashlaydilar. Q‘ozg‘alonda Samarqand hokimi Usmon ham qatnashadi. Muhammad Xorazmshoh qo‘zg‘olonni shafqatsizlik bilan bostiradi. Shahar uch kun talanib, Usmon qatl etiladi va aholisi qattiq jazolanadi. Samarqand qo‘zg‘oloni bostirilgach, Xorazmshoh Movarounnahrning boshqa viloyatlaridagi qoraxoniy noiblarining barchasini qatl qilishga buyurdi. Farg‘ona olinib, O‘zgan va Smarqand shaharlarida Muhammad Xorazmshoh nomi bilan tangalar zarb etildi. Bu Movarounnahrda qoraxoniy sulolasi hukmronligini uzil-kesil tugatilganini namoyish etar edi.

VI-VII ASRLAR — Oltoyning g‘arbida so‘ngra Irtish daryosining o‘rta oqimida yashagan Qarluqlar Turk xoqonligi tarkibiga kirgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:23:11
VI ASRNING BIRINCHI YARMI — Xitoydan to Qora dengiz bo‘ylarigacha cho‘zilgan keng maydonda ko‘chmanchi chorvachilik bilan kun kechirgan turkiy qabilalarning — to‘quzo‘g‘uzlarning harbiy ittifoqi yuzaga keladi.

VI ASRNING IKKINCHI YARMI — VII asr —to‘quzo‘g‘uzlar Turk xoqonligining tarkibiga kirishi.

VII ASR O‘RTALARI — qarluqlar Yettisuv o‘lkasiga ko‘chib joylashgan. Ularning katta guruhi Talos va Chu daryolarining adoqlarida va Issiqko‘lgacha bo‘lgan hududda yashagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:23:21
VIII ASR O‘RTALARI — Yettisuv o‘lkasida qarluqlar davlati tashkil topdi. Bu davlatning poytaxti Chu daryosidan shimolroqda joylashgan Siyob shahri edi. Qarluqlar davlati hukmdori “yabg‘u’ yoki “jabg‘u’ deb yuritilgan.

VIII ASR OXIRI — qarluqlar jabg‘usi islom dinini qabul qilgan.

VIII ASR OXIRI — IX ASR BOSHLARI — Arab xalifaligi og‘ir siyosiy tanglikka uchradi. Movarounnahr va Xuroson aholisining tez-tez qo‘zg‘olon ko‘tarib turishi, mamlakat ichida uzluksiz davom etgan urushlar arab xalifaligi hokimiyatini zaiflashtirib, mustaqil davlatlarni paydo bo‘lishiga olib keldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:23:31
VIII ASR OXIRI — IX ASR BOSHI — Movarounnahrning shimoliy va shimoli-sharqiy hududlaridan ikki mustaqil turk davlatlari: Qarluqlar va O‘g‘uzlar davlati tashkil topdi. Qarluqlar o‘zbek va tojiklarning, o‘g‘uzlar turkman, ozarbayjon, qoraqalpoq, turklarning etnogenezida muhim rol o‘ynadi.

VIII ASR OXIRI — IX ASR BOSHI — xalifalikni larzaga keltirgan og‘ir siyosiy vaziyat abbosiylarni Movarounnahr va Xurosonda olib borilayotgan siyosatni o‘zgartirishga majbur bo‘lgan. Sharqiy viloyatlarni boshqarishda davlat ishlariga mahalliy zodagonlarni jalb etish va ularning qo‘li bilan viloyatlarni xalifalik tasarrufida tutib turishga harakat qiladilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:23:41
IX ASR — Buxoro vohasining suv taqsimoti bilan shaxsan shahar qozisining o‘zi shug‘ullangan.

IX ASR — Movarounnahr va Xorazm shaharlarida to‘qimachilik, kulolchilik, degrezlik, chilangarlik, miskarlik, zargarlik, shishasozlik va duradgorlik kabi kasb-u hunarlar ancha rivoj topishi natijasida, shaharlarning umumiy qiyofasi tubdan o‘zgaradi. Unda katta-katta oliy imoratlar, ustaxonalar, masjid, madrasa, maqbara, namozgoh xonaqox va karvonsaroylar qad ko‘tardi. Endilikda shaharlar ilk o‘rta asrlarda ark (o‘rda) shahriston (ichki shahar) va rabod (tashqi shahar) deb yuritilgan uch qismini yagona devor bilan o‘rab olinib, o‘ndan ortiq darvozali kattagina hunarmandchilik markaziga aylanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:23:50
IX ASR OXIRI — Movarounnahr Arab xalifaligi istibdodisidan abadiy xalos bo‘ldi. Ismoil Somoniy butun Movarounnahrni o‘z qo‘li ostiga birlashtirdi. Xurosonda tashkil topgan Safforiylar davlatiga barham berdi va uni o‘z davlatiga qo‘shib oldi. Natijada poytaxti Buxoro shahri bo‘lgan zamonasining eng yirik mustaqil o‘rta asr davlati tashkil topdi.

IX ASRNING OXIRGI CHORAGI — Movarounnahr-ning deyarli barcha viloyatlari somoniylar tasarrufiga o‘tib, o‘z mustaqilligini tiklab oldi va Nasr o‘zini butun Movarounnahrning boshlig‘i deb hisoblay boshladi. Nasr Somoniylar hukmronligi davrida birinchi kumush dirham zarb ettiradi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:24:00
IX ASR OXIRI — X ASR BOSHI — Sirdaryo havzasi hamda Orol dengizi bo‘yida to‘quzo‘g‘uzlar O‘g‘uzlar davlatiga asos soldilar. Sirdaryo bo‘yidagi Yangikent shahri O‘g‘uzlar davlatining poytaxti hisoblangan.

IX ASR OXIRI — X ASR OXIRI — Somoniylar davlatini Somoniylar xonadonidan bo‘lgan hukmdorlar amirlar idora qiladilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:24:09
IX-X ASRLAR — Movarounnahr va Xorazm aholisining asosiy qismi sug‘orma dehqonchilik bilan shug‘ullanar edi.

IX-X ASRLAR — Movarounnaharning viloyat va vohalarida daryo va tarmoqlarida ko‘plab yangi-yangi sug‘orish kanallari qazildi. Oqar suvga tanqis tog‘oldi hududlarda bandlar, suv omborlari barpo etiladi. Yer osti suvlaridan dehqonchilikda foydalanish uchun korizlar qazilib, ishga tushiriladi. Suv manbalari sathidan balandroq joylashgan yer maydonlariga suv chiqarish uchun charxparrak, chig‘ir va duloblardan keng foydalaniladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:24:28
IX-X ASR — Movarounnahr va Xurosonda chorvachilik, xususan yaylov chorvadorligi yuksak darajada bo‘lgan.

IX-X ASRLAR — dehqonchilikning taraqqiy qilishi bilan sug‘orish ishlari kengayadi. Muhandislik bilimi asosida qurilgan turli xildagi gidrotexnika inshoatlari bilan jihozlangan sug‘orish tarmoqlari barpo etiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 17:24:53
IX-X ASRLAR — Movarounnahrda dehqonchilik, hunarmandchilikning rivoj topishi, ichki va tashqi savdoning kengayishiga olib keldi. Bu davrda Old Osiyoni mo‘g‘uliston va Xitoy bilan tutashtirgan qadimgi karvon yo‘li orqali olib borilgan tashqi savdo aloqalari ayniqsa gavjumlashib ketadi. Bog‘dod shahridan boshlangan katta karvon yo‘li Hamadon, Marv, Buxoro, Samarqand, Shosh, Taroz, Suyob, Issiqko‘lning janubiy sohili orqali o‘tib, Sharqiy Turkistonga va undan Xitoyga kirib borar edi. Bu yo‘lning Farg‘ona orqali o‘tgan janubiy, O‘g‘uzlar yoki Dashti Qipchoq orqali Janubiy Sibirga yo‘nalgan shimoliy va Xorazm orqali Itil daryosi sohillari bo‘ylab Xazar va Bulg‘or davlatlariga eltadigan shimoli-g‘arbiy tarmoqlari ayniqsa serqatnov edi.

IX-X ASRLAR — Movarounnahr va Xorazmda kulolchilik, shishasozlik, konchilik taraqqiy qiladi. Zarafshon tog‘larida temir, mis, qo‘rg‘oshin, oltin, kumush, feruza va boshqa qimmatbaho toshlar qazib olinardi. Eloq viloyati jumush va qo‘rg‘oshinlarni qazib olishning yirik markazlaridan biri edi. Qoramozor tog‘idan bu ikki tur ma’dandan tashqari oltin, mis, temir va feruza qazib olinardi. Farg‘ona vodiysi tog‘laridan temir, qo‘rg‘oshin, kumush, simob, mis, qalay, feruza, novshadil qazib chiqarilgan, toshko‘mir va neft topib ishlatilgan. Neftdan ko‘proq harbiy yurishlar foydalanilgan. Qo‘shinda maxsus “naftandoz” ya’ni “neft otuvchi”lar bo‘lardi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:29:32
IX-X ASRLAR — Movarounnahr, Xuroson, Xorazmning shahar, qishloqlarida hunarmandchilikning ko‘pgina sohalari ancha-muncha rivojlangan bo‘lsa ham, ammo bu hududlar qishloq xo‘jaligi mamlakati edi. Aholining asosiy qismi sug‘orma dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanar edi.

IX-X ASRLAR — Movarounnahrning tog‘li mintaqalarida qadimdan davom qilib kelayotgan konchilik nihoyat darajada taraqqiy qildi.

IX-X ASRLAR — Somoniylar davlatining Sharqiy Yevropa mamlakatlari bilan olib borilgan karvon savdosida Xorazm muhim rol o‘ynagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:29:41
IX-X ASRLAR — yollanib qo‘shchilik qilganlar “sherik” yoki “barzikor”deb atalgan. Katta yer egalari kadivarlarni ishlatishdan ko‘ra, o‘z yerlarini barzikorlarga ijaraga berishni afzal ko‘rardilar. Ijarachilarning asosiy qismi qishloq jamoalarining kam yerli dehqonlari edi.

X ASR — O‘g‘uzlar islom dinini qabul qila boshladilar.

X ASR — tarixda ikkita yangi ijtimoiy tabaqa: katta-katta mulklarni hadya tariqasida qo‘lga kiritgan iqto‘dorlar va iqtidorlar qo‘lidagi yerlarni ijaraga olib, mehnat qiluvchi barzikor — qo‘shchilar paydo bo‘ldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:29:49
X ASR — tashqi savdo muomalasida sarroflik cheklaridan keng foydalanilar edi.

X ASR — yirik mansabdorlarning davlat oldidagi xizmati uchun yer va suvdan iborat katta-katta mulklar — iqto‘ni in’om qilina boshlanishi.

X ASRNING BIRINCHI CHORAGI — O‘g‘uzlar davlati shimoli-sharqdan qo‘zg‘algan qipchoqlar tomonidan qaqshatqich zarbaga uchrab, bo‘linib ketadilar. Ularning bir qismi janubiy Rusiya dashtlariga borib o‘rnashadilar, ikkinchi qismi avval Movarounnahrga kirib boradi va undan janubi-g‘arbga siljib, yangi sulola saljuqiylar boshchiligida Old Osiyoni istilo qilishga kirishadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:29:59
X ASR O‘RTALARI — Issiqko‘lning janubi va Koshg‘arda yashagan yag‘mo qabilasi kuchayib, avval o‘zlaridan shimoli-sharqroqda yashovchi jikil qabilasi bilan yagona ittifoqqa birlashdi, so‘ngra Yettisuvga huruj qilib, qarluqlarni bo‘ysundiradi va bu ulkan hududda Qoraxoniylar davlatini tashkil qiladilar.

X ASR O‘RTALARI — qarluqlarning kattagina qismi musulmon bo‘lib, bir qancha qarluq shaharlarida jome’ masjidi bino qilingan.

X ASR O‘RTALARI — yag‘molar va jikillar birlashib Qoraxoniylar davlatiga asos soldilar. Bu yangi davlatning siyosiy hayotida qarluqlar faol qatnashadilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:30:07
X ASR OXIRI — Somoniylar ma’muriyati va harbiy qo‘shinlari boshqaruvni o‘z qo‘liga olgan turk hojiblari, hatto ayrim viloyatlarni egallab olib, deyarli mustaqil hukmronlik qilayotgan turk hojiblari mamlakatni mudofa qilish o‘rniga xoinlik yo‘lini tutib, qoraxoniylarga yon bosadilar.

X ASR OXIRI — Qoraxoniylar Movarounahrni egallagach, bu yurtga ko‘plab turkiy qabilalar bilan birgalikda qarluqlar kelib o‘rnashadilar.

X ASR OXIRI — Somoniylar davlati o‘rniga ikkita yangi davalt tashkil topdi: biri Koshg‘ardan Amudaryogacha cho‘zilgan Sharqiy Turkistonning bir qismini Yettisuv, Shosh, Farg‘ona va qadimgi Sug‘dni o‘z ichiga olgan Qoraxoniylar davlati bo‘lsa, ikkinchisi Shimoliy Hindistondan Kaspiy dengizining janubiy qirg‘oqlarigacha bo‘lgan viloyatlarni qamrab olgan G‘aznaviylar davlati edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:30:17
X ASR OXIRI — Somoniylar o‘rtasida avj olib ketgan o‘zaro ichki urushlar, Movarounnahrda ayrim viloyatlarni, Xurosonda esa mahalliy hokimlar va yirik mulkdor zodagonlarning markaziy hokimiyatga qarshi chiqishlari mamlakatning iqtisodiyva siyosi qudratiga katta putr yetkazdi. Natijada Somoniylar davlati zaiflashib qoldi. Yettisuv viloyatida tashkil topgan Qoraxoniylar davlatining Movarounnahr tomon shiddatli yurushlariga qarshi somoniylar bardosh bera olmadilar.

XI ASR — iqto‘ — yirik mansabdorlarning davlat oldidagi xizmati uchun yer va suvdan iborat katta-katta mulklar in’om qilish keng yoyildi.

XI ASR — Movarounnahrda, ayniqsa Zarafshon vodiysida ko‘pgina dalalar, poliz va bog‘lar barbod bo‘ladi. Ekin maydonlari qisqarib ketadi. Bunday sharoitda mulkdor dehqonlar bilan chorvador ko‘chmanchilar o‘rtasida ziddiyat kuchayib, dehqonlarga qarshi kurash keskin tus oladi. Qoraxoniylarning tazyiqi oqibatida mulkdor dehqonlar jon saqlash maqsadida o‘z yerlarini tashlab ketishga majbur bo‘ladi. Nufuzli mulkdor dehqonlarga nisbatan zo‘rlik choralari ham qo‘llanilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:30:29
XI ASR — yerdan foydalanishda iqto‘ tartiboti juda keng yoyila boshladi. Qoraxoniylar tomonidan hukmron sulola nomoyondalaridan tashqari, oliy darajali harbiylar davlat ma’murlari va mahalliy zodagonlarga ham katta-katta yer maydonlari iqto‘ tarzida hadya qilinadi.

XI-XII ASRLAR — mulkdor dehqonlar yer-suv mulklaridan hamda mamlakatda tutgan siyosiy mavqeylaridan ajralib, katta yer egalari sifatida jamiyat hayotida o‘zining ahamiyatini butunlay yo‘qotadilar. Shundan keyin “dehqon” degan nom o‘zining “qishloq hokimi”ni anglatuvchi asli ma’nosini yo‘qotib, qishloq mehnatkashlari uchun umumiy nomga aylanib ketadi.

XI-XII ASRLAR — Movarunnahr va Xurosonda mulkchilikning yangi turi iqto‘ yerlari kengayib, uning asosiy shakllaridan biriga aylandi. Bu davrga kelib musilmon ruhoniylariga bo‘lgan e’tiborning kuchayishi va mamlakatda ularning siyosiy ta’sirini tobora ortib borishi bilan vaqf yerlari ham ancha ko‘paydi. Garchi bu davrda barzikorlar ilk o‘rta asrdagi kadivarlarga nisbatan ozod hisoblasalarda, ammo ularning zimmasiga davlat tomonidan turli soliq va har xil majburiyatlar yuklangan edi. Sug‘orish tarmoqlari, to‘g‘onlar, yo‘l va qal’alar qurish va ularni ta’mir etishda ularning ishtiroki shart edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:30:42
XI-XII ASRLAR — sirli koshinkor qabartma naqshli sopol idishlar va tovoqlar, rangdor shisha buyumlari, naqshinkor mis idishlari o‘zining xilma-xilligi va yuqori darajada nafisligi bilan ajralib turadi.

XI-XII — XIII ASR BOSHLARI — Movarounnahr va Xurosonada tovar-pul munosabatlari nihoyatda rivoj topgan. Qoraxoniylar va ularning viloyat hokimlari eloqxonlar tomonidan kumush va misdan ko‘plab chaqa va tangalar zarb qilinadi. Bolosog‘un, Taroz, O‘zgan, Toshkent, Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarda pul ishlab chiqaradigan zarbxonalar bo‘lgan. Movarounnahr va Xurosonda qoraxoniylarning oltin, kumush va mis chaqa-tangalari hamda dinorlari bilan bir qatorda hatto saljuqiylar, xorazmshohlar hamda g‘aznaviylar tomonidan zarb qilingan tangalar ham muomalada yurgan.

XI-XII ASRLAR — shaharlar kengaydi, aholisining soni ko‘payib, ular yanada gavjumlashdi. Samarqand, Buxoro, Termiz, O‘zgan, Toshkent kabi shaharlar ichki va tashqi savdo uchun xilma-xil hunarmandchilik mahsulotlari ishlab chiqaradigan hamda chaqa — tangalar vositasi bilan olib boriladigan bozor tijoratining markaziga aylandi. Shahar ichi va uning atrofida savdo va hunarmandchilik mahallalari, karvonsaroylar va bozorlar barpo etildi. Shaharlarda ayniqsa, kulolchilk, shishasozlik, misgarlik va chilangarlik rivoj topdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:30:51
XII ASR 30-YILLARI OXIRI — ko‘chmanchi qoraxitoylar hujumiga duchor bo‘lgan Qoraxoniylar davlati parchalanib ketdi.

XII ASRNING IKKINCHI YARMI — Movarounnahr va Xurosonda siyosiy vaziyat yanada keskinlashdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 26 May 2008, 19:30:58
XII ASRNING IKKINCHI CHORAGI — Xorazm mustaqilligi uchun kurash boshlandi.

XIII ASR BOSHI — poytaxti Urganch shahri bo‘lgan Xorazm juda keng maydonni egallagan buyuk davlatga aylandi. Uning shimoli-g‘arbiy va g‘arbiy chegarasi Orol va Kaspiy dengizi sohillaridan janubi-g‘arbda Iroqqa qadar borar edi, janubi-sharqiy hududlari G‘azna viloyatidan, shimoli-sharqiy chegarasi esa, Yettisuv va Dashti Qipchoqdan o‘tar edi. Xorazmshoh saroyida 27 hukmdor va ularning vakillari itoat kamarini bog‘lab, oltin nog‘ora chalar va bu buyuk davlatning tojdorini “Iskandari Soniy” (Ikkinchi Iskandar) deb atashmoqda edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:36:28
IV BOB

IX-XIII ASR BOSHLARIDA
MADANIY HAYOT

ILM-FAN RAVNAQI

Bayt ul-hikma.
IX-XII аsrlаrdа Mоvаrоunnаhr vа Ð¥urоsоndа sоdir bo‘lgаn o‘tа murаkkаb siyosiy vаziyatning rivоji, ijtimоiy vа iqtisоdiy o‘zgаrishlаr mаmlаkаt mаdаniy hаyotigа hаm kuchli tа’sir etdi. Аrаblаr tоmоnidаn Mоvаrоunnаhrning bоsib оlinishi nаtijаsidа islоm dini bilаn bir qаtоrdа аrаb tili hаm dаvlаt siyosаti dаrаjаsigа ko‘tаrildi. Аrаb tili nаfаqаt dаvlаt tili shu bilаn fаn tili hаm edi. Аrаb tiligа bo‘lgаn bundаy ehtiyoj vа intilish tufаyli ko‘p vаqt o‘tmаy Mоvаrоunnаhrdа аrаb tili vа yozuvini yaÑ…shirоq o‘zlаshtirib оlgаn bilimdоnlаr pаydо bo‘ldi. Bilim оlib, аrаb tilidа ijоd qilish uchun ilm tоliblаri Dаmаshq, Qоhirа, Bаg‘dоd, Kufа vа Bаsrа shаhаrlаrigа bоrаdilаr. Bu dаvrdа аyniqsа Bag‘dоd shаhri Shаrqning yirik ilm vа mаdаniyat mаrkаzi edi. IX аsrdа Bаg‘dоddа “Bаytul-ul-hikmа” (Dоnishmаndlаr uyi) — islоm Shаrqining o‘z dаvridаgi Fаnlаr Аkаdеmiyasi tаshkil etilgаn edi. Mаnsur dаvridа (754-775) uning pоydеvоri yarаtilgаn bo‘lib, xаlifа Hоrun аr-Rаshid dаvridа (786-809) tаshkil etilgаn. Mа’mun dаvridа (813-833) esа o‘zigа хоs ilmiy mаktаbgа аylаnishini tа’minlаgаn. “Bаyt-ul-hikmа”dа Muhаmmаd Хоrаzmiy bоshchilik qilgаn kаttа kutubхоnа bo‘lib, undа hind, yunоn, suriya, аrаb, fоrs tillаridа 400000 jild qo‘lyozmа sаqlаngаn. Kutubхоnаdаn tаshqаri Bаg‘dоd vа Dаmаshqdа аstrоnоmik kuzаtishlаr оlib bоrilаdigаn rаsаdхоnаlаr mаvjud bo‘lgаn. Bu yerdа ilmiy tаdqiqоtlаr bilаn birgа yunоn vа hind оlimlаrining ilmiy mеrоsini o‘rgаnish vа аsаrlаrini аrаb tiligа tаrjimа qilish bilаn shug‘ullаngаn. Bu yerdа Musо аl-Хоrаzmiy, Аhmаd аl-Fаrg‘оniy, Хаbаsh Mаrvаziy vа Аbul Аbbоs Jаvhаriy kаbi Mоvаrоunnаhr vа Ñ…urоsоnlik оlimlаr ijоd qilib, o‘rtа аsr ilmu fаnigа kаttа hissа qo‘shgаnlаr.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:36:47
“Dorul hikmat va maorif”. Xorazmda X a. oxiri — XI a. boshlarida faoliyat ko`rsatgan ilmiy muhit. Ma’muniylar davlati (992-1017) tarixi bilan bevosita bog`liq. Siyosiy, iqtisodiy, harbiy qudratga erishgan xorazmshohlar davlati mamlakatni birlashtirish, unda tartib o`rnatish bo`yicha tadbirlarni boshlab yuborgan. Kun tartibida davlat ichki va tashqi siyosatini olib borishda mafkuraviy masalalarni hal qilish turgan. Ali ibn Ma’mun (997-1010) dono va zukko maslahatchilarga muhtoj bo`lgan. Uning baxtiga tog`asi, Abu Nasr ibn Iroq o`z davrining o`ta bilimdon olimi bo`lgan. 1004-yilning boshida Ibn Iroq taklifi bilan Beruniy Gurganjga qaytib kelgan; Ma’mun saroyida ilm ahli uchun yaxshi sharoit yaratib berilgan. Bu ikki shaxs Yaqin va O`rta Sharqdagi ko`plab olimlar bilan shaxsiy yozishmada bo`lganlar. Ularning taklifi bilan Nishopur, Balx, Buxoro va hatto arab Iroqidan ko`plab olimlar Gurganjga kelishgan. Shu tariqa 1004-yildan boshlab Gurganjda “Dorul hikma va maorif” (ba’zi bir manbalarda “Majlisi ulamo”) nomini olgan ilmiy muassasa to`la shakllangan. Bu ilmiy muassasada xuddi Afinadagi “Platon”, Bag`doddagi “Bayt ul-hikmat” akademiyasi faoliyatiga o`xshab ilmning barcha sohalarida tadqiqot va izlanishlar olib borilgan, juda ko`p manbalar to`plangan, tarjimonlik ishlari bajarilgan; hind, yunon, arab olimlarining ishlari o`rganilgan; Al-Xorazmiy, Al-Farg`oniylarning o`lmas asarlari, ilmiy ishlaridan foydalanilgan va tadqiq qilingan. “Dorul hikmat va maorif”ning asosini Abu Nasr ibn Iroq (10-a.—1034), Abulhayr ibn Hammor (991—1048 ), Abu Sahl Masihiy (970—1011), Abu Rayhon Beruniy (973—1048 ), Abu Ali ibn Sino (980—1037), Abu Mansur as-Saolibiy an-Naysaburiy (961-1038 ), Ahmad ibn Muhammad as-Sahriy (1015-yilda vafot etgan), Abu Ali al-Xorazmiy (X-XI asrlar), Abu Abdulloh al-Xorazmiy (X-XI asrlar) va boshqalar tashkil etgan. Xorazm Ma’mun akademiyasi olimlari Yunoniston, Yaqin va O`rta Sharq, Hindiston ilm-fan yutuqlarini ijodiy, tanqidiy o`rganib, uni yanada yuksak bosqichga ko`targanlar. Akademiya a’zolarining aksariyati olim sifatida O`rta Osiyoda shakllanganlar. Ularning ilmiy faoliyati tufayli qadimgi Xorazm badiiy san’ati, adabiyoti, astronomiyasi, matematikasi, sug‘orish madaniyati yutuqlari jahon tamadduni xazinasiga kirgan va butun insoniyat manfaatlariga xizmat qila boshlagan. Xorazmshoh Ma’mun ibn Ma’mun (Ma’mun II) saroyidagi olimlar shuhrati o`z davrida uzoq o`lkalarga tarqalgan. Bu esa Mahmud G`aznaviyning g`ashiga tekkan. U uyushtirgan suiqasd natijasida 1017-yilning bahorida Ma’mun II o`ldirilgan va o`sha yilning iyunida kuyovi uchun qasos olish bahonasi bilan Mahmud G`aznaviy Xorazmga bostirib kirgan. Katta qirg`in va talon-torojliklar natijasida Xorazm Ma’mun akademiyasi faoliyati tugatilgan va bu yerdagi olimlarning ko`pchiligi G`aznaga majburan olib ketilgan.
1997-yil 11 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xorazm Ma’mun akademiyasini qaytadan tashkil etish to‘g‘risida’gi farmoni chiqdi. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 9-noyabrdagi qaroriga muvofiq, 2005-yil kuzida Respublikamizda “Xorazm Ma’mun akademiyasi”ning 1000 yiligi keng nishonlandi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:37:03
O‘rta Osiyolik mutafakkirlar. IX аsrdаyoq аniq fаnlаr sоhаsidа kаttа yutuqlаrni qo‘lgа kiritgаn оlimlаr Аhmаd Fаrg‘оniy vа Muhаmmаd ibn Musа Хоrаzmiydir. Аhmаd Fаrg‘оniy (797-865) аsаrlаri аstrоnоmiya, jo‘g‘rоfiya, riyoziyot ilmini o‘rgаnuvchilаr uchun аsrlаr dаvоmidа dаstur bo‘lib Ñ…izmаt qildi. U Bаg‘dоd vа Dаmаshq yaqinidа ikkitа rаsаdхоnа qurilishigа rаhbаrlik qilgаn, Аhmаd Fаrg‘оniy rаsаdхоnаlаrdаgi kuzаtishlаri tufаyli qаtоr kаshfiyotlаr qilgаn. U Yevropadа Аlfrаgаnus nоmi bilаn mаshhur bo‘lgаn. Mаtеmаtikа, gеоgrаfiya, аstrоnоmiya, tаriÑ… fаnlаrining rivоjigа sаlmоqli hissа qo‘shgаn. Musulmоn Shаrqidа “hisоb” — mаtеmаtik lаqаbini оlgаn. Shundаy bo‘lsаdа u аstrоnоmiya, gеоgrаfiya sоhаlаridаgi ishlаri bilаn shuhrаt qоzоngаn. Uning bu fаn sоhаlаridаgi ishlаri XI аsrdа Ispаniyadа lоtin tiligа tаrjimа qilingаn. G‘аrb оlimlаri uni birinchi аrаb аstrоnоmi dеb hisоblаydilаr. “Sаmоviy hаrаkаtlаr vа yulduzlаr fаnining mаjmuаsi hаqidа kitоb” аsаri аstrоnоmiyagа bаg‘ishlаngаn аrаb tilidаgi birinchi kitоb bo‘lib, Yevropadа tаrqаlgаn аsаrlаrning eng mаshhuridir. 1998-yildа Аhmаd Fаrg‘оniyning 1200 yilligi kеng nishоnlаngаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:37:19
Muhаmmаd ibn Musа Хоrаzmiy (783-1048 ) аlgеbrаgа аsоs sоlgаn оlimdir. Аlgеbrаning nоmi uning kitоbining nоmidаn оlingаn. Riyoziyotdа kеng qo‘llаnаdigаn “аlgоritm” аtаmаsi esа Хоrаzmiy nоmining lоtinchа qo‘llаnishidir. Uning “zij” (“Аstrоnоmiya jаdvаli” mа’nоsini bildirаdi”), “Quyosh sоаti хаqidа risоlа” kаbi аsаrlаri ilm-fаn tаrаqqiyotigа kаttа hissа qo‘shgаn. Yevropadа Аlgоritmus, Аlхоkrismus nоmlаri bilаn mаshhur bo‘lgаn. Muhаmmаd ibn Musа Хоrаzmiy mаtеmаtikа, аstrоnоmiya, tаriÑ…, gеоgrаfiya fаnlаrining rivоjigа sаlmоqli hissа qo‘shgаn. U Shаrq qоmuschilаri mаktаbigа аsоs sоlgаn, Shаrq gеоgrаfiyasining оtаsi, mаtеmаtikа, аlgеbrа, gеоmеtriya, fizikа, аstrоnоmiya fаnlаrining аsоschisi hisоblаnаdi. “Hind hisоbi hаqidа” аsаri оrqаli аrаb dunyosi vа Yevropani hindlаrning hisоblаsh tаrtibi bilаn tаnishtirdi. Аsаr 1145-yili Sеviliyadа (Ispаniya) Rоbеrt Chеstеr tоmоnidаn lоtin tiligа tаrjimа qilingаn. “Zij” аstrоnоmiyagа оid аsаr hisоblаnib, lоtin tiligа 1126-yildа Ispаniyadа Аdеlаrd Bаt tаrjimа qilаdi. Muhаmmаd ibn Musа Хоrаzmiyning butun fаоliyati “Bаytul-hikmа” bilаn bоg‘lаngаn. U Bаg‘dоd vа Dаmаshq rаsаdхоnаlаrining ilmiy rаhbаri bo‘lgаn. Muhаmmаd ibn Musа Хоrаzmiy Оsmоn vа yerning to‘liq хаritаsini tuzаyotgаn guruhgа rаhbаrlik qilgаn. 1983-yildа 1200 yilligi nishоnlаngаn.
Sоmоniylаr dаvlаtining tаshkil tоpishi vа Хоrаzmning yuksаlishi siyosiy bаrqаrоrlik vа iqtisоdiy ko‘tаrilish mаdаniy hаyotning rаvnаqigа imkоn bеrdi. Buхоrо, Sаmаrqаnd, Urgаnch, Mаrv vа Nishоpur kаbi shаhаrlаr ilmiy mаrkаz sifаtidа tаrаqqiy qilа bоshlаydi. Bu dаvrdа fоrsiy-dаriy til dаvlаt til sifаtidа muhim аhаmiyat kаsb etаdi. Dаriydа nаzm, nаsr vа ilmiy аsаrlаr yozilа bоshlаydi. Bu dаvrdа buyuk mutаfаkkir оlimlаr Аbu Nаsr Fоrоbiy, Аbu Аli ibn Sinо, Аbu Rаyhоn Bеruniy, Аbu Аbdullоh Хоrаzmiy, Mаhmud Zаmахshаriy vа Muhаmmаd Nаrshахiy, Rudаkiy, Dаqiqiy, Аbulqоsim Firdаvsiy kаbi buyuk siymоlаr ijоd etishgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:37:33
Аbu Nаsr Fоrоbiy (873-950) qоmusiy оlim, mаshhur fаylаsuf edi. U оldin Buхоrоdа, so‘ngrа Bаg‘dоddа o‘qidi. Аbu Nаsr Fоrоbiy fаlsаfа, tilshunоslik, mаntiq, riyoziyot, musiqа nаzаriyasining rivоjigа sаlmоqli hissа qo‘shgаn. U Shаrq fаlsаfаsining оtаsidir. Shаrqdа “Аl-muаllim аs-sоniy” nоmi bilаn shuhrаt tоpgаn, 70 dаn оrtiq tilning bilimdоni bo‘lgаn. Fаnning turli sоhаlаrigа оid 160 dаn оrtiq turli аsаrlаr yozgаn. Fаlsаfа sоhаsidаgi qilgаn ishlаri ungа shuhrаt kеltirdi. Аrаstu, Suqrоt, Еvklit аsаrlаrini chuqur tаhlil qilgаn vа ulаrgа shаrhlаr yozgаn. Fаrоbiy Аrаstuning “Mеtаfizikа” nоmli аsаrigа shаrhlаr yozdi vа buyuk yunоn оlimi nоmini Shаrqqа yoyishdа Ñ…izmаt qildi. Fаrоbiyning bu аsаri Itаliya, Frаnsiya kаbi ko‘plаb G‘аrb mаmlаkаtlаrigа tаrqаldi. Bundаn tаshqаri Fаrоbiy bаstаkоr, musiqа аsbоblаrini tаyyorlоvchi mоhir ustа, iÑ…tirоchi bo‘lgаn. “Fоzil оdаmlаr hаqidа kitоb”, “Bахt sаоdаtgа erishuv hаqidа”, “Siyosаt аl-mаdаniya” аsаrlаri mаshhur bo‘lgаn. XII-XIII asrlar аsаrlаri lоtin, qаdimiy yahudiy, fоrs tillаrigа tаrjimа qilingаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:37:45
Mаshhur tаbib vа dоnishmаnd Аbu Аli ibn Sinо (980-1037) Buхоrо yaqinidаgi Аfshоnа qishlоg‘idа tug‘ilgаn. G‘аrbdа “Аvitsеnnа”, Shаrqdа “ShаyÑ… ul-rаis” nоmlаri bilаn shuhrаt tоpgаn. Ustоzi Аbu Аbdullоhdаn mаntiq, fаlsаfа, riyoziyot vа fikh ilmlаrini o‘rgаnаdi. Tаbоbаt ilmining qаdimgi аllоmаlаri Gippоkrаt vа Gоlеn hаmdа Shаrqning buyuk hаkimi vа mutаfаkkiri Аbu Bаkr аr-Rоziy (864-925) аsаrlаrini puÑ…tа o‘rgаnаdi. Ibn Sinо 17 yoshidа hаkim vа оlim bo‘lib yеtishаdi. Аbu Аli ibn Sinо tibbiyot, fаlsаfа, bоtаnikа fаnlаr rivоjigа kаttа hissа qo‘shgаn. Uning tаbiаtshunоslik vа fаlsаfаgа оid qаrаshlаri “Tib qоnunlаri”, “Shifо kitоbi”, “Dоnishnоmа” kаbi аsаrlаridа o‘z аksini tоpgаn. Uning bеshtа kitоbidаn ibоrаt “Tib qоnunlаri” so‘nggi аsrlаrgаchа Shаrq vа G‘аrb оlimlаri uchun tibbiyot sоhаsidаgi аsоsiy qo‘llаnmа bo‘lib Ñ…izmаt qilgаn. Аdаbiyot vа shе’riyatdа mоhir ijоdkоr bo‘lgаn. Аsаrlаrining umumiy sоni 450 dаn оshаdi. Lеkin bizgаchа 160 gа yaqin аsаri yеtib kеlgаn. “Аl qоnun fit-tib” аsаri tibbiyotgа bаg‘ishlаngаndir. Bu аsаr XII аsrda lоtin tiligа tаrjimа qilingаn. “Kitоb ush-shifо”, “Dоnishnоmа” аsаrlаridа fаlsаfа, mаntiq, mаtеmаtikа, аstrоnоmiya hаqidа so‘z yuritilgаn. “Tаyr qissаsi”, “Sаlоmоn vа Ibsоl’, “Hаyy ibn Yaqzоn” nоmli qissаlаr yarаtgаn. Shаrq, fоrs pоeziyasidа rubоiy jаnrining аsоschilаridаn biri, аrаbchа qit’аlаr yozgаn. Tаbоbаt mаsаlаlаrini оmmаbоp hоldа nаzm bilаn izоhlоvchi “Urjuzа” nоmli tibbiy аsаr yarаtgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:37:58
Hаr tоmоnlаmа kеng bilimgа egа bo‘lgаn хоrаzmlik Аbu Rаyhоn Bеruniy (973-1048 ) fаlsаfа, tаriÑ…, аstrоnоmiya, gеоlоgiya, etnоgrаfiya vа bоshqа sоhаlаrdа 154 ilmiy аsаrlаr yozgаn. Ulardan faqat 30 ga yaqini bizgacha yetib kelgan. Fаn оlаmidа kаttа shuhrаt kеltirgаn аsаrlаri: “Hindistоn’, “O‘tmish аvlоdlаridаn qоlgаn yodgоrliklаr”. Bеruniyning “O‘tmish аvlоdlаridаn qоlgаn yodgоrliklаr” аsаridа yurtimizning tаriÑ…i vа etnоgrаfiyasigа оid qimmаtli ma’lumotlar to‘plаngаn. Undа turli хаlqlаrning yil hisоblаri, bаyrаmlаri mufаssаl bаyon qilingаn. Uning “Hindistоn” аsаridа hind аdаbiyoti, fаlsаfаsi, qоnun vа urf-оdаtlаr, din, turli rivоyatlаr vа judа ko‘p bоshqа mаsаlаlаr yoritilgаn. Bеruniy bundаn tаshqаri “Gеоdеziya’, “Mа’dаnshunоslik’, “Mаs’ud qоnuni” vа bоshqа аsаrlаri hаm turli tillаrgа tаrjimа qilingаn. Аstrоnоmiya, fizikа, gеоlоgiya, mаtеmаtikа, gеоdеziya, minеrаlоgiya, tаriÑ… fаnlаrning rivоjlаnishigа sаlmоqli hissа qo‘shgаn. fаlаkkiyotgа оid аsаrlаridа Kоpеrnikdаn qаriyib V аsr muqаddаm yerning quyosh аtrоfidа аylаnishi hаqidаgi fikrni o‘rtа аsrlаrdа birinchi bo‘lib ilgаri surgаn, Yerning dumаlоq shаkldа ekаnligini аsоslаb bеrdi. U dunyoning gеоgrаfik хаritаsini tuzgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:38:16
Аbu Аbdullоh Аl-Хоrаzmiy (vаfоti 997) tilshunоs vа fаn tаriÑ…chisi “Al-kitоb аl-Хоrаzmiy” nоmi bilаn tаnilgаn. Mаhmud Chаg`miniy (XII-XIII аsr) Аhmаd Fаrg`оniy vа Аbu Rаyhоn Bеruniyning ilmiy аn`аnаlаrini dаvоm ettirgаn yirik fаylаsuflаrdаn biri, аstrоnоmiya, riyoziyot, tаbоbаt, gеоgrаfiya fаnlаri bilаn ijоd qilgаn. Qаdimgi yunоn аstrоnоmiya mаktаbi yutuqlаri bilаn birgаlikdа Shаrq оlimlаrining ilmiy ishlаrini kеng jаlb etish оrqаli yangi Ñ…ulоsаlаr chiqаrgаn. Dоirаviy trigоnоmеtriya аsоslаrini vа birinchi mаrtа kооrdinаtlаr tizimini mufаssаl ishlаb chiqqаn vа uning аsоsiy qоidаlаri “Mulаххаs fi-l-хаy`а” аsаridа o`z ifоdаsini tоpgаn. U’Аstrоnоmiyagа оid qisqа to`plаm” аsаrining muаllifidir
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:38:28
Tarix fanining rivoji. TаriÑ…chi оlimlаr o‘rtаsidа Muhаmmаd Nаrshахiy (889-956) аlоhidа mаvqеgа egа. Uning “Buхоrо tаriÑ…i” аsаridа аrаblаr istilоsi vа undаn оldingi dаvr tаriÑ…i hаmdа Buхоrо vа uning tеvаrаk-аtrоfidаgi shаhаr-qishlоqlаrning аhvоli хаqidа qimmаtli mа’lumоtlаr kеltirilgаn. Аsаr 943-944-yillarda аrаb tilidа yozilgаn bo‘lib, NuÑ… I ibn Nаsrgа (943-954) bаg‘ishlаngаn. Аyni shu dаvrdа Gаrdiziyning “Zаynul ахbоr”, Bаyhаqiyning o‘ttiz jildlik tаriÑ…iy аsаri, Mаjidduddin Аdnоning “TаriÑ…i mulki Turkistоn” аsаrlаrini fоrs tiligа tаrjimа qilinаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:38:47
Adabiyot. X-XII аsrlаrdа Mоvаrоunnаhrdа ko‘pginа shоir, yozuvchi vа mа’rifаtpаrvаrlаr yashаb ijоd etgаnlаr. Аnа shundаy mаshhur shоirlаrdаn biri Аbu Аbdullо Rudаkiy (860-941)dir. Uning “Kаlilа vа Dimnа”, “Kеksаlikkа dоir qаsidа”, “Sindbоdnоmа” qаsidаlаri vа shе’rlаri do‘stlik, muhаbbаt, hаyotdаn lаzzаtlаnish tаrаnnum etilаdi. Yoqimli оvоzi, pоetik istе’dоdi vа chаng musiqа аsbоbini yaÑ…shi chаlishi bilаn tеzdа Mоvаrоunnаhrdа dоng tаrаtgаn. Shе’rlаr bitishdа o‘z zаmоndоshlаri оrаsidа birinchi o‘rindа turgаn. Shе’rlаridа muhаbbаt, оliyhimmаtlik, sаhiylik, mаrdlik, go‘zаl tаbiаt kuylаngаn. Uning “Kаlilа vа Dimnа”, “Sindbаdnоmа”, “Аrоis un-nаfоis’, “Dаvrоni оftоb”, qаsidаlаri: “Jo‘yi Mulyon’, “Mаyning оnаsi”, “Qаrilik” kаbi аsаrlаri mаshhur.
Mаshhur shоirlаrdаn Аbu Nаsr Dаqiqiy (vаfоti 977-yil) o‘z ijоdini Chаg‘оniyon hоkimining sаrоyidа bоshlаgаn. Kеyinchаlik Buхоrоgа аmir sаrоyigа tаklif etilgаn. Аmir Nuh ungа “Аbu Mаnsur shоhnоmаsini” shе’riy uslubgа аg‘dаrishgа buyurgаn, birоq o‘z ishini охirigа yеtkаzа оlmаydi. 977-yili o‘z quli tоmоnidаn o‘ldirilgаn. Аbulqоsim Firdаvsiy (934-1020) mаshhur shоir bo‘lib, “Shоhnоmа” аsаri tufаyli shuhrаt tоpdi.
Turkiy yozma adabiyot. XI аsrdа Mаhmud Qоshg‘аriy tоmоnidаn yozilgаn “Dеvоni lug‘оtit turk” (“Turkiy so‘zlаr to‘plаmi”) аsаrini turkiy tillаr ensiklоpеdiyasi dеb аtаsh mumkin. Аsаrdа dunyo хаritаsi dоirа shаkldа chizib ko‘rsаtilgаn. Turkiy tillаrni o‘rgаnish sоhаsidа mаshhur. U qiyosiy tilshunоslikning аsоschisi.
XI аsrdа mаshhur turkiy tilli shоirlаrdаn Yusuf Хоs Hоjib o‘zining “Qutаdg‘u bilik” (“Sаоdаtgа eltuvchi bilim”) dоstоnini yarаtаdi. “Qutаdg‘u bilik” — turkiy tildаgi islоm mа’nаviyatining bаdiiy fаlsаfiy, ijtimоiy ахlоqiy qоmusiy аsаr. Muаllif turli bilimlаrni o‘rgаnishning аhаmiyatini ko‘rsаtаdi vа ахlоq-оdоbgа dоir qimmаtli fikrlаr bildirаdi. Bu аsаr O‘rtа Оsiyo хаlqlаrining tаriÑ…i, turmush tаrzi, tili, ахlоq хаqidаgi tа’limоtni o‘rgаnishdа muhim mаnbа bo‘lib Ñ…izmаt qilаdi.
Аhmаd Yugnаkiy (XII аsr) turkiy tildа yozilgаn “Hibаt ul-hаqоyiq” аsаri bilаn mаshhur. O`zini shоir emаs, bаlki оdоb ilmi nаmоyondаsi dеb bilаdi. Uning dоstоni turkiy elаtlаrgа islоmiy оdоb-qоidаlаri, mа`nаviy-ахlоqiy kаmоlоt sirlаridаn tа`lim bеrishgа mo`ljаllаngаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:39:00
ME’MORCHILIK, SAN’AT, MUSIQA

Mе’mоrchilik vа sаn’аt.
IX-XIII аsr bоshlаridа Mоvаrоunnаhr vа Хоrаzmdа mе’mоrchilik vа sаn’аt yangi rivоjlаnish bоsqichigа kirdi. Binоkоrlikdа хоm g‘isht vа pахsа bilаn bir qаtоrdа pishiq g‘isht vа turli Ñ…il gаnch hаmdа оhаkli qurilish qоrishmаlаri kеng ishlаtildi. Sаmаrqаnd, Buхоrо, Urgаnch, Tеrmiz, O‘zgаn vа Mаrv kаbi shаhаrlаrdа bu dаvrdа ko‘plаb sаrоy, mаsjid, mаdrаsа, minоrа, mаqbаrа, tim vа kаrvоnsаrоylаr qurilаdi. Sоmоniylаr dаvridа Аrаbоtа mаqbаrаsi (Sаmаrqаnd vil. 978-yil), Buхоrо rеgistоni, dеvоnхоnа (X аsr), Ismоil Sоmоniy mаqbаrаsi (Buхоrо 892-943-yil), Ishоq оtа mаqbаrаsi (Qаshqаdаryo vil. X-XI аsr), Mir Sаid Bахrоm mаqbаrаsi (Kаrmаnа X-XI аsr), Tеrmiziy mаjmuаsi (Tеrmiz, IX-X аsr), Qirqqiz qаl’аsi (Tеrmiz, IX-X аsr), Аlаmbаrdоr mаqbаrаsi (Qаrshi, IX-X asr), Pоykаnd mаsjidi (Buхоrо, IX-X аsr), Chоrustun mаsjidi (Tеrmiz, IX-X аsr), ChilduÑ…tаrоn mаsjidi (Shаhristоn, IX-X аsr), Хоnbаndi suv оmbоri (Fоrish, X аsr) mе’mоrchilik оbidаlаri bunyod etildi. Dаstlаbki mаdrаsа — Fаrjаk mаdrаsаsi Buхоrо shаhridа X аsr bunyod etildi. IX аsrdаn Buхоrо shаhrining “Qubbаt ul-Islоm”, ya’ni “Islоm dinining gumbаzi” dеb аtаlishigа mаshhur fiqhshunоs оlim Аbu Хаfs Kаbir Buхоriyning Ñ…izmаtlаri kаttаdir.
Qоrахоniylаr dаvridа Rаbоti Mаlik (1069-1079-yil), Mаsjidi Kаlоn (X-XI аsr), Minоrаi Kаlоn (1127-yil), Vоbkеnt minоrаsi (1190-yil), Jаrqo‘rg‘оn minоrаsi (1108-1109-yil), Mаg‘оki аttоri mаsjidi (XII аsr), Shоhizindа аnsаmbli (XI аsr), Fахriddin Rоziy mаqbаrаsi (Urgаnch,XI-XII аsr), ShаyÑ… Shаrif mаqbаrаsi (Urgаnch, XI-XII аsr) Burоnqаl’а (Хоrаzm XI-XII asr), Nаifqаl’а (Хоrаzm XI-XII аsr) bunyod etildi. XII аsrdа Buхоrо shаhridа “FаqiÑ…lаr mаdrаsаsi” qurilgаn. Bundаn tаshqаri suv оmbоrlаri — bаndlаr, nоvlаr, ko‘priklаr, sаrdоbаlаr vа kоrizlаr bаrpо etildi. X аsrdаn bоshlаb binоkоrlikdа sinchkоri imоrаtlаr kеng tаrqаlаdi. X-XI аsrlаrdа pахsа vа хоm g‘ishtdаn qurilgаn imоrаtlаr shаhаr mе’mоrchiligidа аsоsiy o‘rinni tutgаn.
IX-XIII аsr bоshlаridа nаqshkоrlik vа o‘ymаkоrlik sаn’аti hаm rivоj tоpdi. Imоrаtni o‘ymаkоr ustun vа to‘sinlаr, dеvоrlаrini bo‘yoqli yoki gаnchkоri nаqshlаr bilаn bеzаsh kеng tаrqаlаdi. Bu dаvrdа jоnli mаvjudоtlаrni tаsvirlаshdаn murаkkаb gеоmеtrik vа islimi gulli nаqshlаr ishlаtishgа o‘tilаdi. Nаqqоshlik sаn’аtining tаrаqqiyoti o‘z nаvbаtidа kulоlchilik, misgаrchilik vа zаrgаrlikning rаvnаqigа yordаm bеrаdi. Sаmаrqаnd, Buхоrо, Tоshkеnt vа bоshqа shаhаrlаr kulоlchilik, misgаrchilik vа zаrgаrlik mаrkаzlаrigа аylаndi. XI-XII аsrlаrdа sirli sоpоl buyumlаr ishlаb chiqаrish kеng yo‘lgа qo‘yilаdi. Хаttоtlik sаn’аti аnchа rivоj tоpdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:39:11
Musiqа. IX-XIII аsr bоshlаridа musiqа sаn’аti hаm g‘оyat tаrаqqiy qilаdi. Bu dаvrdа kеyinchаlik “Shоshmаqоm” uchun pоydеvоr bo‘lgаn “Rоst”, “Хusrаvоniy”, “Bоdа”, “Ushshоq”, “Zеrаfkаndа”, “Buslik”, “Sipоhоn’, “Nаvо”, “Bаstа”, “Tаrоnа” kаbi yangi kuylаr ijоd etilаdi. Musiqа sаn’аti pоeziya vа musiqаshunоslik ilmi bilаn uzviy bоg‘lаngаn hоldа tаrаqqiy etdi. Fоrоbiy vа Аbu Аli ibn Sinо musiqа vа musiqаshunоslikkа kаttа e’tibоr bеrаdilаr vа nоdir аsаrlаr yarаtаdilаr.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:39:25
DINIY E’TIQOD

Bu dаvr buyuk аllоmаlаr bilаn bir qаtоrdа islоm tа’limоtining rivоjigа ulkаn hissа qo‘shgаn Imоm аl-Buхоriy, Isо Tеrmiziy vа Mаhmud Zаmахshаriy kаbi аqоid ulаmоlаrni kаmоlаtgа yеtkаzdi. Imоm аl-Buхоriy hаdis ilmidа “аmir аl-mo‘miniyn” dеgаn shаrаfli nоmgа sаzоvоr bo‘lgаn. 600 minggа yaqin hаdisni yod bilgаn. “Аl-jоmе” аs sаqih”, “Аl-аdаb аl-mufrаd”, “Аt-tа’riхаs-sаg‘iy” kаbi 20 dаn оrtiq аsаrlаrning muаllifi. “Аl-jоmе” аs sаhih” аsаrigа 7275 hаdis kiritilgаn. 1974-yildа 1200, 1998-yildа esа аllоmаning 1225 yilligi kеng nishоnlаngаn.
Muhаmmаd аt-Tеrmiziy (824-892) ishоnchli mаnbаlаr аsоsidа to‘plаngаn vа tаrtibgа kеltirilgаn 6 hаdislаr to‘plаmi muаlliflаridаn biri. Eng mаshhur аsаrlаridаn “Аl-jоmе’” vа “Pаyg‘аmbаrning аlоhidа fаzilаtlаri”dir. 1990-yili 1200 yilligi kеng nishоnlаngаn.
Mаhmud аz-Zаmаhshаriy (1075-1144) хоrаzmlik buyuk mutаfаkkir, “Аrаblаr vа g`аyri аrаblаr ustоzi”, “Хоrаzm fаhri” fахrli nоmlаrgа sаzоvаr bo`lgаn. Аrаb grаmmаtikаsi, lug`аtshunоslik, аdаbiyot, аruz ilmi, gеоgrаfiya, tаfsir, hаdis, fiqhgа оid 50 dаn оrtiq аsаrlаr yarаtgаn. “Аl-mufаssаl” аrаb grаmmаtikаsigа, “Аl-Kаshshоf” Qur`оn tаfsirigа bаg`ishlаngаn mаshhur аsаrlаridаndir.
Fiqhshunоs Burhоnuddin Аl-Mаrg‘inоniy (1123-1197) “Burhоn ud-din vа-l-millа” islоm оlаmidаgi хаlqlаr vа islоm dinining dаlili dеb ulug‘lаngаn. “Hidоya” аsаri musulmоn huquqi-fiqh bo‘yichа eng аniq, izchil mukаmmаl аsаr sifаtidа tаn оlingаn.
Kаffоl аsh-Shоshiy (903-976) fiqhshunоs bo‘lib, “Оdоb аl-qоzi”, “Оdоb аl-bаhs”, “Husni jаdаl” аsаrlаri muаllifi.
Buyuk kаlоm imоmi vа fiqh оlimi Аbu Mаnsur аl-Moturidiy (870-944) “Imоm аl-Ð¥udа” vа “Imоm аl-mutаkаllimin” (Ð¥idоyat yo`li imоmi vа mutаkаllimlаr imоmi) nоmlаri bilаn ulug‘lаngаn. Mоturidiya оqimining аsоschilаrdаn. “Kitоb Tаvhid”, “Tа`vilоt аhli sunnа” аsаrlаri mаshhur.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:39:40
Tаsаvvuf. Tаsаvvuf, ya’ni pоklаngаn zоhid, tаqvоdаrlik mа’nоsini аnglаtuvchi diniy tа’limоt bo‘lib, u o‘rtа аsrlаr musulmоn Shаrqidа kеng tаrqаlаdi. Bu оqim dаstlаb VIII аsr o‘rtаlаridа Irоqdа pаydо bo‘lgаn. Turkistоndа XII аsrdа Yassаviya, XII аsr охiridа Хоrаzmdа Kubrоviya, XIV аsrdа Buхоrоdа Nаqshbаndiya vujudgа kеldi.
Yusuf Hаmаdоniy (1048-1140) so‘fiylik tаriqаtining mоhiyatini bеlgilаb turаdigаn 11 qоidаning dаstlаbki 4 qоidаsini bоshlаb bеrgаn: “Хush dаr dаm”, ya’ni tiriklik nаfаsdа; “Nаzаr bаr qаdаm”, ya’ni nаzаr qаdаmdа; “Sаfаr dаr vаtаn”, ya’ni sоliq hаr dаm o‘z diligа nаzаr sоlishi, аgаr undа g‘ubоr izi pаydо bo‘lаdigаn bo‘lsа, dаrhоl undаn o‘tish vа hаq visоligа o‘z hushini bоg‘lаsh; “Хilvаt dаr аnjumаn”, ya’ni хаlq ichidа o‘zini bildirmаy, ko‘z-ko‘z qilmаy yashаsh, qo‘l ishdа bo‘lsа hаm dil yordа(Ñ…udоdа) bo‘lishi.
XII аsrdа shоir vа dоnishmаnd, “Dеvоni hikmаt” аsаrining muаllifi Аhmаd Yassаviy (1041-1167) ijоd etgаn. Turkistоn mulkining ulug` shаyх-ul-mаshоyiхi. Yassаviyning hikmаtlаri sоddаligi, оddiy хаlqqа tushunаrli bo`lgаnligi bilаn аjrаlib turаdi. U Yassаviya tаriqаtigа аsоs sоlgаn. Undа mаshаqаtli mеhnаt vа аziyat shаriаt yo`lidа bo`lmоg`i hаmdа tаrkidunyochilik tаrg`ib etilsа-dа, аmmо insоn zоti shаrif dаrаjаsidа ulug`lаnаdi, uning hаr qаndаy mоl dunyodаn vа dаvlаtdаn ustun turishi tа`kidlаnаdi. Ilk turkiyzаbоn mutаsаvvuf shоir sifаtidа mа`lumdir. Uning tаsаvvufni tаrg`ib etuvchi turkiydа yozilgаn shе`rlаri хаlqqа yaqinligi, оhаngdоrligi bilаn tеzdа mаshhur bo`lib kеtdi. “Hikmаt” аsаrining muаllifi.
Аbduхоliq G‘ijduvоniy (1103-1179) nаqshbаndiya tаriqаtinig аsоschisi. So‘fiylik tаriqаtining mоhiyatini bеlgilаb turаdigаn 11 qоidаning dаstlаbki 4 qоidаsigа yanа 4 qоidа qo‘shgаn: “Yodkаrd”, ya’ni yodlаsh, fаqаt Аllоhni vа uning rаsulini tildа vа dildа tutish; “Bоzgаsht”, ya’ni qаytish, hаmmа vаqt munоjоtdа bo‘lish; “Nigоhdоsht”, хоtirа bоshqа tоmоngа chаlg‘ib kеtmаsligi kеrаk; “Yoddоsht”, ya’ni eslаsh-Ñ…udоning yagоnаligini esdаn chiqаrmаslik.
Nаjmiddin Kubrо (1145-1221) Хоrаzmdа Kubrаviya sulukigа аsоs sоlаdi. Bu tа’limоt tаrkidunyochilikni rаd etаdi. Kаmоlоt yo‘lidа оlib bоrilаdigаn mаshаqqаtli mеhnаt jаrаyonidа bu dunyo nоz-nе’mаtlаridаn bаhrаmаnd bo‘lishning jоizligi g‘оyasi ilgаri surilаdi. Mutаsаvvuf dоnishmаndlаrdаn. “FаvоiÑ… аl-jаmоl vа fаvоtiÑ… аl-jаlоl”, “Аl-usul аl-аshаrа” nоmli аsаrlаr muаllifi. Kubrаviya sulukining аsоsini 10 qоnun qоidаlаr ifоdаlаydi.
Bаhоuddin Nаqshbаnd (1318-1389) Nаqshbаnd tа’limоtigа аsоs sоlаdi. Uning аsоsidа tоаt-ibоdаt vа mеhnаt bilаn kаmоl tоpib, Оllоh visоligа yеtishish, mа’nаviy-аhlоqiy kаmоlаtgа erishish yo‘llаri yotаdi. “Bаhоuddin” — dinning fахri, bеbаhоsi dеgаni, kаrоmаtli kishi bo‘lgаnligi uchun Bаhоuddin Nаqshbаndgа Bаlоgаrdоn dеb nоm bеrishgаn. “Dil bа yor-u, dаst-bа kоr” (Dil yor bilаn, qo‘l esа ishdа bo‘lsin) dеgаn hikmаti Nаqshbаndiya tаriqаtining hаyotiy mоhiyatini ifоdаlаydi. “Hаyotnоmа”, “Dаlil ul-оshiqin” аsаrlаri muаllifi. So‘fiylik tаriqаtining mоhiyatini bеlgilаb turаdigаn 8 qоidаsigа yanа 3 qоidа qo‘shgаn: Vuqufi zаmоniy, Vuqufi аdаdiy, Vuqufi qаlbiy.
Sulаymоn Bоqirg‘оniy (vаfоti 1186) Аhmаd Yassаviyning shоgirdi, Yassаviya tаriqаtining dаvоmchisi edi. Хоrаzmning Bоqirg‘оn kеntidаn. Turkiy хаlqlаr оrаsidа Hаkim оtа nоmi bilаn hаm mаshhur. “Bоqirg‘оn kitоbi” аsаri muаllifi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:39:50
ETNIK JАRАYONLАR HАMDА O‘ZBЕK ХАLQINING TАSHKIL TОPISHI

IX-XII аsr o‘zbеk хаlqining tаshkil tоpishi dаvridir. Sug‘d, Хоrаzm, Pаrkаnа, Shаk vа Tохаrlаr shаrqiy erоniy tillаrdа so‘zlаshаrdilаr. Turоn qаdimdаn turkiyzаbоn vа fоrsiyzаbоn nufuslаrning dоimiy mulоqоt mаskаni bo‘lgаn. Shimоldаn turkiy qаbilаlаrning, jаnubdаn fоrsiyzаbоn хаlqlаrning tа’siri kuchli edi. Mil. аvv. I mingyillik o‘rtalarida turkiy qаbilаlаrning jаnubgа siljishi milоd bo‘sаg‘аsidа yue-chji, Ñ…unnlаrning siljib kеlishi bilаn yanаdа kuchаydi. VII-VIII аsrlarda turkiy аhоlining kаttа qismi Yettisuv, Shоsh vа Fаrg‘оnа vоdiysidа, kаmrоq qismi Zаrаfshоn vа Qаshqаdаryo vоhаlаridа yashаr edi. 639-yilgi sug‘diy hujjаtlаrdа turkiy хаlqlаr o‘rnаshgаn o‘lkа “Turkistоn” dеb аtаlgаn.
Shоsh, Fаrg‘оnа vа Zаrаfshоn vоdiysi, Qаshqаdаryo vа Surхоndаryo vоhаsi, Хоrаzm, Аmudаryoning so‘l qirg‘оg‘idаgi tub аhоlining kаttа qismi turkiy tildа so‘zlаshаr edi.
Ð¥urоsоn vа Mоvаrоunnаhrgа аrаb tili vа islоm dinining kirib kеlishi bilаn birgа fоrsiy tilning mаfkurаviy аhаmiyatini kuchаyadi. Sаbаbi: Erоnning fоrsiyzаbоn аhоlisini хаlifаlikning hаrbiy yurishlаridа qаtnаshib, musulmоnchilikning tаrg‘ib qilishgan edi. XI аsrda fоrsiy-dаriy tilidа so‘zlаshuvchi аhоli o‘zini “tоzi”, ya’ni “tоjik” dеb yuritа bоshlаydi.
XI аsrda turkiy tildа so‘zlаshuvchi аhоli Mоvаrоunnаhrning аsоsiy nufuslаridаn birigа аylаnаdi. IX-XII аsr o‘zbеk хаlqining tаshkil tоpgаn dаvrdir. O‘zbеk хаlqi o‘trоq dеhqоn, hunаrmаnd vа chоrvаdоr аhоlining bеvоsita mеrоsÑ…o‘rlаri edi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:40:00
TARIXIY SHAXSLAR

ABU JA’FAR TABARIY — fiqhshunos, u tomonidan arab tilida Qur’oni karimning 14 jildlik “Tafsiri Tabariy” nomli izohlar yoziladi. Somoniylar hukmdori Mansur ibn Nuhning farmoniga binoan 962-yilda Bxoroda “Tafsiri Tabariy” arab tilidan fors tiliga tarjima qilinadi.

ABU NASR IBN IROQ MANSUR IBN ALI (?-1036) — xorazmlik riyoziyotchi va falakiyotshunosh olim. Xorazmshoh saroyidagi Abu Ali ibn Sino, Abu Sahl Masihiy, Abulhayr Hammor va Abu Rayhon Beriuniy kabi olimlar bilan muloqatda bo‘lgan. Xorazmshoh Abul Abbos Ma’munga bag‘ishlab “Kitob fi kuriyya as-samma” (“Samoning shar shaklida ekani haqida kitob”), “Risola filhalli shubhaten arazat fil-maloqat as-solis ashara min kitob al-usul” (“Negizlar” kitobining o‘n uchunchi maqolasida yuz bergan shubhani hal qilish haqidagi risola”), “Risola fi sana al-usturlob bi-t-tariq as-si na i ila Abu Abdallah Muhammad ibn Ali al-Ma’muni” (“Abu Abdilloh Muhammad ibn Ali al-Ma’munga usturlobni san’at usulida yasash haqida yuborilgan risola”) kabi asarlar yozgan. O‘z davrida “Batlimusi soniy” (“Ikkinchi Ptolemey”) degan faxriy nom olgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:40:10
ABU SAHL MASIHIY (XI asr) — riyozatchi olim. Urganchda xorazmshohlar saroyida faoliyat olib borgan zamonasining yirik mutafakkirlaridan.

ABU TAYIB TOHIR (IX asr oxiri —X asr o‘rtasi) — shoir, Rudakiyning zamondoshi, “Husraviya” kuyini ijod qilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:40:20
ABU XAFS KABIR BUXORIY — fiqhshunos olim, Buxoro aholisining ilmli bo‘lishida, Buxoroda ilmning keng tarqalashida, imom va ulamolarning hurmatli bo‘lishida Abu Xafs Kabir Buxoriyning xizmati nihoyatda katta bo‘lgan. Narshaxiyning yozishicha, shu olim tufayli Buxoro “Qubbat ul-islom”, ya’ni “Islom dinining gumbazi” deb atalgan.

ABU XIFZ SUG‘DIY (IX asr oxiri — X ASR o‘rtasi) — Rudakiyning zamondoshi, nayga monand shohrud nomli torli asbob yaratgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:40:31
ABUL HAYR IBN XAMMOR — Urganchda xorazmshohlar saroyida faoliyat olib borgan zamonasining yirik mutafakkirlaridan.

AHMAD AL-FARG‘ONIY (Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir al-Farg‘oniy) (taxminan 797-yil, Farg‘ona — 865-yil, Misr) — astronomiya, matematika, geografiya va boshqa ilmiy yo‘nalishlarda faoliyat ko‘rsatgan o‘zbek qomusiy olimi. Sharqda Al-Farg‘oniy, Yevropada Alfraganus taxalluslari bilan mashhur. Uning hayoti va ilmiy faoliyati to‘g‘risida juda oz, u ham bo‘lsa, uzuk-yuluq ma’lumotlar yetib kelgan. Ahmad al-Farg‘oniy hayoti, ilmiy izlanishlari va kamoloti Abbosiylar sulolasi hukm surgan, Arab xalifaligi jahonning eng yirik saltanatlaridan biriga aylanib, uning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida Movarounnahr, Xorazm va Xurosondan kelgan ko‘plab mutafakkirlar muhim o‘ringa ega bo‘la boshlagan tarixiy davrda kechdi. Ahmad al-Farg‘oniy Xalifa Horun ar-Rashid (786-809) vorislari al-Ma’mun (813-833), Mu’tasim (833-842) va Mutavakkil (846-861) hukmronlik qilgan davrda yashadi hamda avval Marv, so‘ngra Bag‘dod, Damashq va Qohira shaharlarida ilmi hay“at (falakiyotshunoslik), riyoziyot (matematika) va jug‘rofiya (geografiya) fanlari bilan shug‘ullandi hamda qator ilmiy va amaliy asarlar yozib qoldirdi. Ahmad al-Farg‘oniy dastavval (taxminan 811) Farg‘onadan Marvga kelgan. Ilk o‘rta asrlardayoq Marv shahri O‘rta Osiyoning yirik madaniy va ilmiy-ma’rifiy markazlaridan biri bo‘lgan, bu maskanda o‘sha davrdayoq Movarounnahr, Xorazm va Xurosondan ko‘plab olimlaru fozillar va mutafakkirlar to‘planib, Ajamning madaniy hayotida muhim ahamiyat kasb etganlar. 813-yilda Abdulloh al-Ma’mun nomi bilan taxtga o‘tiradi. Biroq u xalifalik poytaxti Bag‘dodga bormay, to 819-yilga qadar Marvda yashaydi. U o‘z atrofiga olimlaru fozillarni to‘playdi. 819-yil al-Ma’mun barcha saroy a’yonlari va olimlari bilan birga Marvdan Bag‘dodga ko‘chadi. Ular orasida Ahmad al-Farg‘oniy ham bo‘lgan. Bu davrda xalifalikda Horun ar-Rashid farmoni bilan bino qilingan ikkita rasadxona va boy kutubxona bor edi. Abu Rayxon Beruniy ma’lumotiga qaraganda, rasadxonalardan biri Bag‘dodning ash-Shammosiya mahallasida va ikkinchisi Damashq yaqinida Kasiyun nomli tog‘da joylashgan edi. Rasadxonalarda Horun ar-Rashid asos solgan ilmiy markaz “Bayt ul-hikmat” (“Donishmandlar uyi”) olimlari ilmiy tadqiqotlarlar olib boradi. Ular orasida Ahmad al-Farg‘oniy ham bor edi. Ahmad al-Farg‘oniy avval Bag‘doddagi rasadxonada ish olib bordi, so‘ngra al-Mo‘min topshirig‘iga binoan Damashqdagi rasadxonada osmon jismlari harakati va o‘rnini aniqlash, yangicha “Zij” yaratish ishlariga rahbarlik qildi. 832-833-yillarda Ahmad al-Farg‘oniy Shom (Suriya) shimolidagi Sanjar dashtida Tadmur va ar-Raqqa oralig‘ida yer meridianining bir darajasini uzunligi o‘lchashda qatnashdi. Ahmad al-Farg‘oniyning hayoti va ilmiy hamda amaliy faoliyati to‘g‘risidagi eng so‘nggi ma’lumot 861-yilga mansubdir. O‘sha yili Abbosiy xalifa Abul Fazl Ja’far al-Mutavakkil (hukmronlik yillari 847-861) buyrug‘iga binoan Nil daryosidagi suv sathini o‘lchaydigan inshoat barpo etish uchun Misrning Qohira yaqinidagi Fustat shahriga keladi. Ilmiy-texnik va me’moriy jihatdan g‘oyat ulug‘vor bu qurilma Nil daryosining Sayyolar al-Rod mavzesida hozirga qadar saqlanib qolgan. Garchi Ahmad al-Farg‘oniy haqida ma’lumotlar juda oz bo‘lsada, ammo o‘rta asrlarda Sharq ilmiy dunyosida uning nomi mashhur bo‘lgan. Ibn an-Nadim (X asr), Ibn al-Kiftiy (XII-XIII asrlar), Abul Faraj Bar Ebrey (XIII asr) va Xoji Xalifa (XVII asr) kabi Sharq fihrastchilari uning nomini o‘z asarlarida qayd etganlar. Musulmon mamlakatlari bo‘ylab safarga chiqqan Zahiriddin Muhammad Bobur nomidagi ekspeditsiya a’zolari 1997-yil 5-dekabrda MAR da bo‘lishib, Ahmad al-Farg‘oniy hayotini o‘rganishlari natijasida u Misrning Fustat shahrida vafot etganligi, Munattam tog‘ining sharqiy qismidan sal narida joyashgan Imom ash-Shofe qabristoniga dafn etilganligini aniqlashdi. Vaqt o‘tishi bilan uning qabri yo‘qolib ketgan. U yerdan olib kelingan tuproq Farg‘ona vodiysining Quva shahirda 1998-yil barpo etilgan ramziy qabrga qo‘yildi. Ahmad al-Farg‘oniy ilk o‘rta asr falakiyot, riyoziyot va geografiya ilmlari yo‘nalishlarida bir qancha ilmiy va amaliy asarlar yozib qoldirgan. Bizning davrimizgacha Ahmad Farg‘oniyning sakkiz asari saqlangan. Uning asosiy astronomik asari — “Kitob al-harakat as-samoviya va javomia” ilm an-nujum” (“Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi”). Bu asar “Astronomiya asoslari haqidagi kitob” nomi bilan ham ma’lum bo‘lib, 1145 va 1175-yillarda Yevropada lotin tiliga tarjima etiladi. Shundan so‘ng Ahmad al-Farg‘oniy nomi lotinlashtirilib, “Alfraganus” shaklida G‘arbda shuhrat topadi. Uning “Astronomik asoslari haqidagi kitob” asaridan bir necha asrlar davomida Yevropa universitetlarida astronomiya fani bo‘yicha asosiy darslik sifatida foydalanilgan, chunki bu kitob zamonisidagi astronomiya haqidagi eng muhim va zarur bo‘lgan bilimlarni o‘z ichiga olgan. Bu asar o‘rta asr musulmon Sharqi mamlakatlaridagi, so‘ng Ispaniya orqali Yevropa mamlakatlaridagi astronomiya ilmining rivojini boshlab berdi. Qadimgi yunon ilmi, jumladan astronomik ilmlar ham birinchi bor arabchadan tarjima qilingan risolalar orqali ma’lum bo‘ldi. Ahmad al-Farg‘oniy asarining lotincha tarjimasi birinchi marta 1493-yilda tosh bosma usulida nashr etildi. 1669-yilda mashhur golland matematigi va arabshunosi Yakob Golius Ahmad al-Farg‘oniy asarining arabcha matnini yangi lotincha tarjimasi bilan nashr etganidan so‘ng Ahmad al-Farg‘oniyning shuhrati yanada ortdi. Yevropa Uyg‘onish davrining mashhur olimi Regiomontan XV asrda Avstriya va Italiya universitetlarida astronomiyaga doir ma’ruzalarini Ahmad al-Farg‘oniy asarlari asosida o‘qigan. Ahmad al-Farg‘oniy nomi Dante (XIV a.) va Shiller (XVIII a.) tomonidan tilga olinadi. Ahmad al-Farg‘oniyning boy ilmiy merosini chuqur o‘rganish O‘zbekistonda mustaqillikdan keyin boshlandi. 1998-yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan Ahmad al-Farg‘oniyning 1200 yilligi xalqaro miqyosda keng nishonlandi. Farg‘ona shahrida Ahmad al-Farg‘oniy nomi bilan ataladigan istirohat bog‘i va qadimiy Quva shahrida Ahmad al-Farg‘oniy haykali o‘rnatildi. YUNESKO ning 1998-yildagi tadbirlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Ahmad al-Farg‘oniyning tavalludining 1200 yilligini nishonlash to‘g‘risidagi qarori (1997-yil 27-noyabr)ga ko‘ra alloma hayoti va ijodiga bag‘ishlangan ilmiy anjumanlar, badiiy ko‘rgazmalar o‘tkazildi, yangi kitoblar nashr etildi, spektakllar (dramaturg Hayitmat Rasulning “Piri koinot”, Yo‘ldosh Sulaymonning “Farg‘ona farzandi”, Nurolloxon hoji Abdulloh o‘g‘li “Bashar allomasi”) sahnalashtirildi, filmlar suratga olindi. Oydagi 20 km li yirik kraterlardan biriga Ahmad al-Farg‘oniy nomi qo‘yildi. Farg‘ona shahridagi maydon, ko‘cha, maktablarining biriga Ahmad al-Farg‘oniy nomi berilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:40:40
AHMAD YASSAVIY (Yassi yaqinidagi Sayram shahri, taxminan XI asrning ikkinchi yarmi -1166) — tasavvufning mashhur namoyondalaridan biri, shoir. Otasi Shayx Ibrohim javonmardlik tariqatiga mansub nufusli zotlardan bo‘lgan. Yassaviy tug‘ilgach, ko‘p o‘tmay onasi — Muso Shayxning qizi Oysha xotun vafot etadi. 7 yoshida otasidan ham ajraladi. Yassaviy tarbiyasi bilan opasi Gavhar Shahnoz mashg‘ul bo‘ladi. Yassaviy opasi bilan Yassiga ko‘chib borgach, birinchi ustozi Arslon Bob bilan uchrashadi va undan tahsil oladi. Yassaviy Yassida botin ilmi sirlarini mukammal o‘zlashtirgan. Arslon Bob ko‘rsatmasi bilan Yassaviy Buxoroga boradi. Davrning eng peshqadam olimi va so‘fiysi Shayx Yusuf Hamadoniy bilan uchrashib unga murid tushadi. Yassaviy turkiy xalqlarni islomga yanada kengroq jalb qilish va tasavvuf g‘oyalarini omma ko‘ngliga chuqur singdirish uchun she’riyatdan ham foydalangan. Ahmad Yasaviy Yasaviya tariqatiga asos solgan. Uning “Devoni hikmat” asarida tasavvufning asoslari bayon etiladi. Ahmad Yasaviyning fikricha, shariatsiz tariqat, tariqatsiz ma’rifat, ma’rifatsiz haqiqat bo‘la olmaydi. Ularning har biri ikkinchisini to‘ldiradi va takomillashtiradi. Bu kamolat yo‘li sari to‘rt bosqich bo‘lib, inson hayoti va faoliyatining asl mohiyatini tashkil etadi. Yassaviy sulukining asosida kamolatga uzlat va tarkidunyochilik orqali yetishish g‘oyasi olg‘a suriladi. Unga faqat foniy dunyo rohati va farog‘atidan voz kechib, uzlatda toat va ibodat yo‘lida zahmat chekib, mashaqatli mehnat qila olgan kishigina yetib boradi. Yassaviy sulukida mashaqqatli mehnat va aziyat shariat yo‘lida bo‘lmog‘i hamda tarkidunyochilik targ‘ib etilsa-da, ammo inson zoti sharif darajasida ulug‘lanadi, uning harqanday mol-dunyodan va davlatdan ustun turishi ta’kidlanadi. Ushbu nodir asar uning murid va izdoshlari tomonidan tartib berilgan. “Devoni hikmat”dagi barcha she’rlar ham Yassaviyga mansub emas. Unga Yassaviy izdoshlarining ham ijod namunalari kiritilgan. Lekin Yassaviyning o‘nlab izdoshlarining hech biri ustozlari boshlagan g‘oyaviy, axloqiy, ma’naviy—ma’rifiy va mafkuraviy o‘zgarishlarini o‘zgartirmagan. Uzoq vaqt mobaynida Yassaviy hayoti va ijodiyotini ilmiy jihatdan tadqiq etishga imkon berilmadi. Asarlarini nashr qilishga imkon berilmadi. XX asrning 70-yillarida Yassaviyning milliy madaniyat, til va adabiyot tarixidagi xizmatlarini to‘g‘ri baholash yo‘lidagi urinishlar esa qoralandi. Mustaqillik arafasida, xususan, O‘zbekiston istiqlolga erishganidan keyin yassaviyshunoslikda yangi davr boshlandi. Dastlab turli gazeta va jurnallarda “Devoni hikmat”dan namunalar e’lon qilingan bo‘lsa, 1990-92-yillarda uning 2 mustaqil nashri chop etildi. Ushbu nashrlar nafaqat O‘zbekistonda, balki, boshqa turkiy davlatlarda ham bu buyuk mutasavivning hayoti, adabiy va ma’rifiy faoliyati izdoshlari xizmatiga qiziqishni kuchaytirdi. 1993-yilda O‘zbekistonda Yassaviyga bag‘ishlanib ilmiy anjumanlar o‘tkazilib, ma’ruzalar matni alohida majmua shaklida chop etildi. Matbuotda Yassaviyning shaxsiyati, tariqati, she’riyatidan bahs yuritilgan maqolalar bosib chiqilgan. O‘zbekistondagi bir qancha ko‘cha va mahalla Yassaviy nomi bilan ataladi. Yassi shahrida esa Yassaviy nomidagi universitet mavjud. Badiiy ijodda ham Yassaviy obrazini yaratish bo‘yicha izlanishlar olib borilmoqda. Yozuvchi Sa’dulla Siyoyov “Yassaviyning so‘nggi safari” romanining birinchi kitobini (1994-yilda) chop ettirdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:40:49
AHMAD YUGNAKIY (Ahmad ibn Mahmud Yugnakiy) (XII asr oxiri, Samarqand, Yugnak qishlog‘i — XIII asrning birinchi yarmi, ?) — shoir, mutafakkir. Tarjimai holi haqida deyarli ma’lumot yo‘q. Ahmad Yugnakiyning faqat “Hibat ul-haqoyiq” (“Haqiqatlar tuhfasi”) nomli asari bizgacha yetib kelgan. Asarning ayrim misralari va unga boshqalar tomonidan yozilgan sharhlar Ahmad Yugnakiy hayoti va ijodi haqida bir oz bo‘lsa-da, ma’lumot beradi. Asar nusxalaridan biriga temuriy amaldorlardan Arslonxoji tarxon tomonidan ilova qilingan 10 baytli masnaviyda Yugnakiy haqida ba’zi ma’lumotlar mavjud. Alisher Navoiy ham o‘zining “Nasoim ul-muhabbat” (“Muhabbat shabadasi”) tazkirasida Ahmad Yugnukiyni O‘rta Osiyoning mashhur shayxlari qatoriga qo‘yib, uning tug‘ma ko‘rligi to‘g‘risida so‘zlaydi, yana Navoiy Husayn Boyqaroning o‘g‘li Badiuzzamonga yozgan xatlaridan birida “Hibat ul-haqoyiq”dan parchalar keltiradi. “Hibat ul-haqoyiq” asari shoir haqidagi ma’lumotlarni birmuncha to‘ldirishga, Ahmad Yugnakiy yashab ijod etgan davrini tahlil qilishga imkon beradi. Ahmad Yugnakiy “Hibat ul-haqoyiq”da ta’kidlashicha, O‘rta Osiyoning Yugnak nomli qishlog‘ida tug‘ilgan. Yugnakiy tug‘ilgan joy olimlar o‘rtasida ko‘p tortishuvlarga sabab bo‘lgan. Samarqand, Farg‘ona va Turkistonda Yugnak degan joy borligi aytilsa-da, ko‘pchilik uni Samarqand atrofida deyishga moyil va keyingi tadqiqotlar bu fikrning to‘g‘riligini tasdiqlaydi. XII asrda yashagan mashhur muarrix Abulkarim as-Sam’oniy o‘zining “Al-Ansob” (“Nasabnoma”) kitobida ta’kidlashicha, Ahmad Yugnakiy Samarqandning Yugnak qishlog‘idandir. Shoir “Hibat ul-haqoyiq”ni tugatib, uni hukmdori Dod Sipohsolarbekka taqdim etadi. O‘z asarida Ahmad Yugnakiy ilm-fan, olim va fozillarni ulug‘laydi, ma’rifatlikni targ‘ib etadi, kishilarni ilmli va ma’rifatli bo‘lishga chaqiradi. Mashhur sharqshunos olim Y.E.Bertels bu asar qadimgi o‘zbek adabiy tilidan mumtoz o‘zbek adabiy tiliga o‘tishda bir ko‘prik bo‘lganini aytadi. Asar tilida qadimgi turkiy so‘zlardan ko‘ra, arab va fors so‘zlarining ko‘p qo‘llangani shundan dalolat beradi. Yugnakiy bu asari bilan o‘zbek adabiy tili va adabiyoti rivojiga katta hissa qo‘shgan. “Hibat ul-haqoyiq” XII asr oxiri — XIII asr boshlarida yozilgan bo‘lib, 14 bob, 512 misradan iborat. Bu asarning XV-XVI asrlarda ko‘chirilgan uch nusxa qo‘l yozmasi Turkiyada saqlanmoqda, qo‘l yozmalardan biri uyg‘ur yozuvi, ikkinchisi arab va uyg‘ur xati, uchinchisi esa arab yozuvi bilan bitilgan. Yugnakiy o‘zini shoir emas, balki adab muallimi, deb hisoblagan. O‘ziga xos axloq kitobi bo‘lgan bu asarga Qur’oni karim va Hadisi sharif ma’nolari singdirilgan. U islom dini axloqini tashviq qilish, komil insoni tarbiyalab yetishtirish maqsadi bilan yozilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:40:59
AMIR XUSRAV DEHLAVIY (taxallusi; to‘liq nomi Yaminiddin Abdulhasan) (1253-yil, Patyoli — 1325-yil 27-sentabr, Dehli) — fоrs-tоjik shоiri, аdаbiyotshunоs, bаstаkоr. Ð¥usrav Dehlaviyning оtаsi Sаyfuddin Mаhmud Kеsh (Shаhrisаbz)lik bo‘lib, mo‘g‘ullаr istilоsi vаqtidа turkiy sulоlаlаr hukmrоnlik qilаyotgаn Hindistоngа ko‘chgаn. Dеhli sultоni Shаmsuddin Eltutmish (1211 1236) ungа аmirlik unvоnini bеrgаn. Sаyfuddin Mаhmud mo‘g‘ullаrgа qаrshi jаngdа hаlоk bo‘lgаch (1261), yosh Ð¥usrav Dehlaviyni bоbоsi Imоdulmulk o‘z tаrbiyalasigа оlgаn. Uning shахs vа shоir sifаtidа shаkllаnishidа оnаsi Dаvlаtnоzbеgimning hаm Ñ…izmаti kаttа. Ð¥ushхаt bo‘lgаni uchun хаttоt qilish mаqsаdidа оtаsi uni dаstlаb Qоzi Sа’duddin Muhаmmаd iÑ…tiyorigа bеrgаn. Lеkin bоlаning shе’r yozishgа mаyli kuchli ekаnligini ko‘rgаn ustоzi vа bоbоsi uni shоir Hоjа Аziziddin tаrbiyasigа tоpshirgаnlаr. Yoshligidаn аlоhidа qоbiliyati bilаn аjrаlib turgаn Ð¥usrav Dehlaviy o‘shа zаmоnning аsоsiy fаnlаri bo‘yichа kеng vа chuqur bilim оlib, turk, fоrs, аrаb vа hind tillаrini mukаmmаl o‘zlаshtirgаn. Shоir, оlim, bаstаkоr sifаtidа tаnilgаn Ð¥usrav Dehlaviy sаrоy Ñ…izmаtigа jаlb qilingаn. Uch sulоlаgа mаnsub 7 sultоn sаrоyidа Ñ…izmаtdа bo‘lgаn Ð¥usrav Dehlaviy o‘shа dаvr аn’аnаlаrigа ko‘rа, o‘z аsаrlаrini аnа shu sultоnlаrgа bаg‘ishlаgаn. Ð¥usrav Dehlaviy umrining охiridа sаrоy Ñ…izmаtini tаrk etib, Shishtiya tаriqаtining mаshhur shаyÑ…i Nizоmiddin Аvliyogа murid tushgаn, tаriqаt bоsqichlаrini bоsib o‘tib, vаliullоh mаqоmigа erishgаn. Shоhоnа Ð¥usrаv ismidаn vоz kеchib, fаqirоnа Muhаmmаd Kоsаlеs nоmini оlgаn. Nаvоiy “Nаsоyim ul-muhаbbаt” tаzkirаsidа uni аvliyolаr qаtоridа zikr etgаn. Ð¥usrav Dehlaviy Dеhlidа Nizоmiddin Аvliyoning оyoq tоmоnigа dаfn etilgаn. Ilk аsаrlаrini “Sultоniy” tахаllusidа yozgаn. Dеhlidа yashаgаni uchun kеyin Dеhlаviy tахаllusini оlgаn. U Shаrq аdаbiyotining dеyarli bаrchа jаnrlаridа ijоd qilib, fоrsiy shе’riyatni yangi tаrаqqiyot bоsqichigа оlib chiqqаn. U nаfаqаt shе’riy, bаlki nаsriy аsаrlаr hаm yozgаn. O‘zining аytishichа, mеrоsi 500 ming bаytgа yaqin bo‘lgаn. Jоmiy uning 99 tа kitоb yozgаnini аytаdi, bа’zi tаzkirаnаvislаr shоirni 199 kitоb muаllifi dеb yozаdilаr. Bаdiuzzаmоn Ð¥urоsоniyning yozishichа, “Shоirlаrdаn hеch biri o‘zidаn kеyin Аmir Ð¥usrаvchаlik ko‘p shе’r qоldirmаgаn. U fоrsiydаn tаshqаri, urdu, hind vа аrаb tillаridа hаm аsаrlаr yozgаn”. Hаyoti dаvоmidа yozgаn shе’riy mеrоsini umr fаsllаrigа mоslаb, 5 dеvоn tаrtib bеrgаn shоir Shаrq аdаbiyotidа dеvоn tuzish аn’аnаsini bоshlаb bеrgаn. Kеyinchаlik Jоmiy vа Nаvоiy ushbu аn’аnаni dаvоm ettirib, dеvоnlаrini shu tаrtibdа tuzgаnlаr. Bu dеvоnlаr “Tuhfаt us-sig‘аr” (“Yoshlik tuhfаsi”, 1272), “Vаsаt ul-hаyot” (“Umr o‘rtаsi”, 1284), “G‘urrаt ul-kаmоl” (“Kаmоlоt ibtidоsi”, 1293), “Bаqiyai nаqiya” (“Sаrаlаrning sаrаsi”, 1316), “Nihоyat ul-kаmоl” (“Kаmоlоt nihоyasi” 1325) dеb аtаlib, umumiy hаjmi 32645 bаyt. Shоirning 2000 dаn оrtiq g‘аzаl, 300 аtrоfidаgi qаsidа, 20 gа yaqin mаsnаviy, 1200 dаn ziyod rubоiy, 500 tаchа qit’а vа boshqa jаnrlаrdаgi аsаrlаri ushbu dеvоnlаrdаn o‘rin оlgаn. Nizomiy Ganjaviy “Hamsasiga javob yozish bilan hamsanavislik an’anasini boshlab bergan. Uning 1239-1302-yillarda yozilib, Aloviddin Hijiyga bag‘ishlangan “Hamsasi quyidagi dostonlarni o‘z ichiga oladi: “Matla ul-anvor” (“Nurlarning chiqish joyi”), “Shirin va Xusrav”, “Majnun va Layli”, “Oynai Iskandari” (“Iskandar oynasi”), “Hasht behisht” (“Sakkiz jannat”). U Nizomiy dostonlarining shakli va syujeti obrazlari silsilasini saqlagan holda ularni o‘ziga xos talqin etgan va yangi mazmun bilan boyitgan. Nizomiy dostonlari shoir dunyo qarashining kengligi va teranligini namoyish etsa, Xusrav Dehlaviyning “Hamsasi ruhiyat teranligi va qalb boyligiga ega. Xusrav Dehlaviyning “Hamsasi o‘zidan keyingi shoirlarga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Xusrav Dehlaviy o‘z asarlarida barcha zamonlar uchun muhim bo‘lgan ko‘plab ijtimoiy-axloqiy masalalarni badiiy talqin etgan. Odil podsho orzusi, davlat mustahkamligi va mamlakat farovonligi, raiyat tinchligi, ma’rifat tantanasi, komil inson muammosi kabi g‘oyalar shoir asarlarining asosiy mazmun mohiyatini tashkil etadi. Badiiy so‘zning qudratini namoyon qilgan asarlari ijod ahli uchun mahorat maktabi hisoblanadi. Xusrav Dehlaviy rang-barang janrdagi badiiy yuksak asarlari Hindistondagi forsiyzabon adabiyotning tamal toshini qo‘ygan. Uning ijodi tufayli Xuroson va Movarounnahr so‘z san’atida mavjud bo‘lgan barcha janrlar Hindiston adabiyotiga kirib borgan. Shоir аsаrlаrining umuminsоniy аhаmiyati hisоbgа оlinib, YUNЕSKО qаrоrigа muvоfiq, 1973-yil Ð¥usrav Dehlaviyning 700 yilligi хаlqаrо miqyosdа nishоnlаngаn. Shoir asarlari o‘zbek xalqi orasida ham keng tarqalgan. Xususan, “Hamsasi va devonlari ko‘plab ko‘chirilgan. Navoiy o‘z “Hamsasini yaratishda Nizomiy bilan bir qatorda, Xusrav Dehlaviydan ham kuchli ta’sirlangan, har bir dostoni muqaddimasida uni ustozlari qatorida ehtirom bilan tilga olib, ijodiga yuksak baho bergan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:41:13
ARSLONBOB (taxm. XI asr) — Turkistonlik mashhur so‘fi. Arslonbobning hayoti, so‘fiylik faoliyati haqidagi ma’lumotlar nasafnoma (shajara)larda va qo‘lyozma manbalarda qisqacha berilgan, lekin ular ilmiy tadqiq qilinmagan. Ahmad Yassaviyning birinchi manaviy ustozi bo‘lgan. Yosh Ahmad uning rahbarligida so‘fiylik tariqatining murakkab amaliy va nazariy bilimlarini olgan. Rivoyat qilinishicha, Arslonbob Qirg‘iziston hududidagi shu nom bilan ataluvchi qishloqqa dafn qilingan. Maqbarasi hozirgacha saqlanib qolgan va ziyoratgoh hisoblanadi.

BAHOUDDIN NAQSHBAND, MUHAMMAD BINNI MUHAMMAD BAHOUDDIN AN-NAQSHBANDAL — BUXORIY (ko‘proq Bahouddin yoki Xoja Bahouddin, Balogardon, Xo‘jai Buzruk, Shohi Naqshband nomlari bilan mashhur) (1318 — Buxoro viloyati, hozirgi Kogon tumani — 1389) — mashhur avliyo, naqshbandiya tariqatining asoschisi. U tug‘ilgan qishloq Qasri Hinduvon (keyinchalik Bahouddin Naqshband sharafiga Qasri Orifon) deb atalgan. Uning oilasi va farzandlari to‘g‘risida aniq ma’lumot yo‘q. Lekin Bahouddin Naqshband Muhammad payg‘ambar avlodlariga mansub sayidzodalardan ekanligi qayd etilgan. Otasi to‘quvchi hamda o‘yma naqsh soluvchi (naqshband) bo‘lgan. Bahouddin Naqshband taqdirida bobosining alohida xizmati bor. U sufiylar bilan yaqin aloqada edi. Shu sababli nabirasida ilohiyotga katta qiziqish uyg‘otdi. Bahouddin Naqshbandning birinchi piri — ustozi Xoja Muhammad Boboyi Samosiy edi. Keksa shayx yosh Bahouddin Naqshbandni tarbiyalashni o‘rinbosarlaridan bo‘lgan Amir Sayyid Kulolga topshirdi. U tariqat bobida bilganlarini o‘rgatib bo‘lgandan keyin shogirdiga ijozat beradi. Bahouddin Naqshband ilm istab, yassaviya tariqati shayxlarining mashhur vakillaridan bo‘lmish Qusam shayx oldiga, Naxshab ya’ni hozirgi Qarshi shahriga boradi. Uch oy undan ta’lim oladi. Bahouddin Naqshbandning bu pirga ixlosi baland bo‘lgan, ayni chog‘da Qusam shayx ham uni o‘z o‘g‘lidek bilib, muridiga cheksiz hurmati tufayli umrining oxirigacha Buxoroda yashab, shu yerda vafot etadi. Bahouddin Naqshbandning deyarli butun umri Buxoro va uning atrofidagi qishloqlarda so‘fiylik bilan o‘tgan. U ikki marta haj qilgan. G‘aribona hayot kechirgan, faqat o‘z mehnati — kimxobga naqsh (gul) solish bilan kun ko‘rgan. Xizmatkor yoki qul saqlashni gunoh deb bilgan. Bahouddin Naqshband xalq orasida “Balogardon” (ya’ni duo bilan balo-qazoni daf qiluvchi) unvoni bilan ham mashhur. Xoja Bahouddin “Hayotnoma” va “Dalil ul-oshiqin” nomli asarlar yozib, o‘z tariqatini yaratadi. O‘z ta’limotini yaratishda Yusuf Hamadoniy va Abdulholiq G‘ijduvoniy nazariyalariga asoslangan. Tarixda bu suluk “Naqshbandiya” nomi bilan shuhrat topadi. Naqshbandiya tariqati Movarounnahr, Xuroson va Xorazmda keng tarqaladi. Ta’limotining asosida “Dil-ba yor-u, dast-ba kor” (“Ko‘ngil Xudoda bo‘lsin-u, qo‘l ish bilan band bo‘laversin’) degan shior yotadi. Bahouddin Naqshband tasavvufidagi ilgarilari amalda bo‘lgan qattiq talablarni bir qadar yumashatdi, mo‘tadillashtirdi, kundalik turmushga moslashdi. Bahouddin ta’limoti asosida toat-ibodat va mehnat bilan kamol topib, Olloh visoliga yetishish, ma’naviy-axloqiy kamolatga erishish yo‘llari yotadi. Uning tariqati insonlarni halol va pok bo‘lishga, o‘z mehnati bilan kun kechirishga, muhtojlarga xayr-ehson berishga, sofdil va kamtar bo‘lishga chaqiradi. Bahouddin Naqshband tarkidunyochilikni rad etib, mehnatsevarlik, odillik va bilimdonlikni targ‘ib etishi musulmon olamida tasavvufning juda keng aholi qatlamlari ichiga kirib borishini ta’minladi. Bahouddin Naqshband qabri azaldan ziyoratgoh hisoblanadi. Ilgari amirlar taxtga o‘tirishdan oldin, safarga chiqayotganda va qaytayotganda albatta Bahouddin Naqshband daxmasini ziyorat qilishgan. Abdulazizxon 1544-yil Bahouddin Naqshband maqbarasi yonida ulkan bir xonaqoh qurdirgan. Bahouddin Naqshband vafotidan keyin naqshbandiya tariqati keng yoyildi. XV asrda Xo‘ja Ahror Ubaydulloh Valiy bu tariqatning eng yirik rahnamosi sifatida maydonga chiqdi. Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Boborahim Mashrab kabi shoirlar ham naqshbandiya tariqatida edilar. Ular ijodida naqshbandiya g‘oyalari keng va atroflicha targ‘ib etildi. Bahouddin Naqshband haqida, uning ta’limoti xususida, naqshbandiy shayxlar to‘g‘risida talay asarlar yaratilgan. Birgina O‘zbekiston FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instetuti qo‘lyozmalar xazinasining o‘zida naqshbandiyaga doir 195 kitob mavjud. Jumaladan, Saloh ibn Muborak al-Buxoriyning “Anisu-toli-biyn va uddatu-s-solikiyn” (“Toliblar oshnasi va soliklar rahnamosi”) asari (1383) da Bahouddin Naqshbandning hayot tarzi, kashfu karomatlari va purhikmat so‘zlaridan namunalar berildi. Bu asar “Maqomati hazrati Hojai naqshband” nomi bilan yuritiladi. Shu muallifning 4 qismidan iborat “Manoqibi Xoja Bahouddin Naqshband” (“Hoja Bahouddin Naqshbandning ta’rif va tavsiflari”) asari ham bor. Bulardan tashqari Bahouddin Naqshbandning suyukli xalifasi Xoja Muhammad Porso yozib qoldirgan bir necha asar orqali valiylikning ta’rifi, Bahouddin Naqshbandning tariqatdagi ilk davrlari, uning suhbatlari va hikmatli so‘zlari bilan tanishish, islom aqidasi, ibodat, shariat va tariqat ahkomlaridan bahramand bo‘lish mumkin. Bahovuddin Naqshband tavalludining 675 yilligi (1993) munosabati bilan O‘zbekistonda Bahouddin Naqshband ta’limotini o‘rganishga ahamiyat kuchaydi. Buxoro davlat universiteti huzurida “Naqshbandiya” ilmiy markazi ish boshladi. U yerda tasavvufiy-irfoniy merosni tadqiq etish yo‘lga qo‘yildi. Buxoro davlat muzey-qo‘riqxonasida ham “Naqshbandiya” markazi tuzildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:41:26
BAYHAQIY ABULFAZL MUHAMMAD IBN HUSAYN AL-KITOB (995-1077-yillar) — tarixchi olim. Nishopur madrasalarida tahsil ko‘rgan. Mahmud G‘aznaviy saroyida kotib (1021). “Ziynat al-kuttob” (“Kotiblar ziynati”) va 30 jildli “Tarixi oli Mahmud” (“Mahmud xonadoni tarixi”) nomli asarlar yozgan. “Tarixi oli Mahmud” asarining Mahmud G‘aznaviy o‘g‘li Mas’ud hukmronligi (1030-1041-yillar)ga oid qismigina saqlanib qolgan bo‘lib, u’Tarixi Mas’udiy” va “Tarixi Bayhaqiy” nomi bilan ham mashhur.

BERUNIY ABU RAYXON MUHAMMAD IBN AHMAD BERUNIY (973-yil 4-aprel qadimgi Kot (Kat) shahri — 1048-yil 11 dekabr G‘azna (hozirgi Afg‘onistonda) — ulug‘ o‘zbеk mutаfаkkir оlimi, o‘rtа аsrning buyuk dаhоlаridаn. O‘z zаmоnаsining hаmmа fаnlаrini, birinchi nаvbаtdа fаlаkkiyot (аstrоnоmiya), fizikа, riyoziyot (mаtematika), ilоhiyot, ma’dаnshunоslik fаnlаrini puÑ…tа egаllаgаn. Bu fаnlаr tаrаqqiyotigа qo‘shgаn hissаsi bilаn uning nоmi dunyo fаnining buyuk siymоlаri qаtоridаn jоy оldi. Uning nаsl-nаsаbidа “bеrun” so‘zi “tаshqi shаhаr”, “Bеruniy” esа “tаshqi shаhаrdа yashоvchi kishi” ma’nоsini bildirаdi. Beruniyning ilm-fаngа qiziqishi yoshligidаnоq kuchli bo‘lgаn. Mаshhur оlim Аbu Nаsr ibn Irоq Mаnsur qo‘lidа tа’lim оlаdi. Ibn Irоq fаlаkkiyot vа riyoziyotgа оid bir qаnchа аsаrlаr yozib, shulаrdаn 12 tаsini Beruniygа bаg‘ishlаydi. Beruniy hаm ustоzining ismini hаmmа vаqt zo‘r hurmаt bilаn tilgа оlаdi. Beruniy аrаb, sug‘diy, fоrs, suryoniy, yunоn vа qаdimgi yahudiy tillаrini egаllаdi. Kеyinchаlik, Hindistоndа sаnskrit tilini o‘rgаndi. O‘z ilmiy аsаrlаridаn biridа yozishichа, Beruniy Хоrаzmdа yashаgаn dаvridа 990-yildаn Kоt shaharidа muhim аstrоnоmik kuzаtishlаr o‘tkаzgаn. Bu kuzаtishlаr uchun o‘zi аstrоnоmik аsbоblаr iÑ…tirо etgаn. Mаmlаkаtdа tахt uchun bоshlаngаn kurаshlаr оlimning bu ilmiy ishlаrini dаvоm ettirishgа imkоn bеrmаdi. Qоrахоniylаr sоmоniylаrgа qаrshi hujum bоshlаdi. Buning nаtijаsidа Хоrаzmdа hаm dаvlаt to‘ntаrishi bo‘lib, Kоt Urgаnch аmiri Mа’mun I tоmоnidаn bоsib оlindi. Beruniy hаyoti хаvf оstidа qоlgаnini sеzib, 22 yoshidа vаtаnini tаshlаb chiqib kеtishgа mаjbur bo‘lаdi. U qаdimgi Rаy shahrigа (hоzirgi Tеhrоn yaqinidа) bоrаdi. Rаydа аnchа оg‘ir hаyot kеchirаdi, mоddiy qiyinchnliklаrgа duchоr bo‘lаdi. Оlim 998-yildаn kеyin Jurjоngа kеlаdi vа bu yеrdа ikkinchi ustоzi tаbib, fаlаkkiyotshunоs vа fаylаsuf Аli Sахl Isо аl-MаsiÑ…iy bilаn tаnishib, undаn tа’lim оlаdi. O‘shа vаqtdа Kаspiy оldi vilоyatlаridа ziyoriylаr sulоlаsi (928-1042) hukmrоnlik qilgаn; bu sulоlаning vаkili Qоbus ibn Vаshmgir (1012-yil o‘ldirilgаn) yosh оlimni o‘z himоyasigа оlаdi. Yoqut Hаmаviyning yozishichа, Qоbus ibn Vаshmgir Beruniygа vаzirlik lаvоzimini tаklif qilgаn, lеkin оlim bungа rоzi bo‘lmаgаn. Beruniy “Al-osor al boqiya an al-qurun al-holiya” (“Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorlik”) asarini Jurjonda muhojirlik davrida yoza boshlagan va 1000-yilda tamomlagan. Beruniy 1005-yilda Xorazmga qaytadi va so‘ngroq uni yangi hukmdor Ali Abbos Ma’mun II saroyga yaqinlashtiradi. O‘sha davrda Urganchga Xorazmshoh saroyida ko‘p mashhur olimlar to‘planib, fanning turli sohalarida ilmiy ishlab olib boradilar. “Ma’mun akademiyasi” deb nomlanadigan bu anjumanning faoliyatida Beruniy muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, u shoh Ma’mun II ning eng yaqin maslahatchisi sifatida mamlakat siyosiy ishlarida ham faol qatnashadi. Beruniyning Ibn Sino bilan yozishmalari ham uning Xorazmda turgan davrida bo‘lgan. Xorazm Mahmud G‘aznaviy tomonidan (1017) bosib olingach, Beruniy Xorazmshoh saroyidagi boshqa bir qancha olimlar bilan birgalikda G‘azna shahriga olib ketildi. Beruniyning G‘aznadagi davri uning ilmiy faoliyati uchun eng mahsuldor davr bo‘ldi. Beruniy 1048-yilda G‘aznada vafot etadi. Beruniyning falakiyot, geografiya, matematika va tarix fanlari bo‘yicha qoldirgan ilmiy meros 154 kitob va risoladan iborat. Ko‘pchilik asarlari o‘z zamonasining o‘ziga xos bir ensiklopediya hisoblangan. Uning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”, “Hindiston’, “Minerologiya’, “Geodeziya” kabi asarlari shular jumlasidandir. Afsuski, hozircha olimning faqat 28 asargina ma’lum. Qolganlari bizgacha yetib kelmagan yoki hali topilganicha yo‘q. Beruniyning falakiyot sohasidagi xizmatlari ayniqsa kattadir. Beruniy yerning dumaloq shaklida ekanligini asoslab berdi. U 1029 ta yulduzning koordinatalari va yulduz kattaliklari qayd etilgan yulduzlar jadvalini hamda dunyoning geografik kartasini tuzgan. Beruniy o‘zining falakiyotga oid asarlarida Kopernikdan qariyb besh asr muqaddam Yerning Quyosh atrofida aylanishi haqidagi fikrni o‘rta asrlarda birinchi bo‘lib ilgari surdi. Tarixda Amerika qit’asini 1492-yil oktabr oyida dengiz sayyohi Xristofor Kolumb kashf etganligi qayd qilingan. Ammo Beruniy yevropalik olimlardan 450 yilcha oldin Amerika qit’asi mavjudligini taxmin qilib, o‘z asarlarida bir necha bor yozgan. Beruniyning g‘arbiy yarim sharda katta quruqlik borligi to‘g‘risidagi fikri XV-XVI asrlarda o‘z tasdig‘ini topdi. Beruniy Yer aylanasi uzunligini o‘lchashda yangi usul — matematik usulni ishlab chiqdi. U Yer meridiani yoyining bir darajasi 110275 metrga teng deb topdi. Bu hozir ma’lumotlariga juda yaqin. Beruniy ijodini o‘rganish, uning asarlarini nashr etish, boshqa tillarga tarjima qilish ishlari o‘tgan asr oxirlaridan boshlandi. Beruniyning boy va ilmiy merosi O‘zbekiston va undan tashqarida chuqur o‘rganilmoqda. Uning asarlari xorijiy tillarga tarjima qilinmoqda. Hayoti va ijodi yozuvchi va san’atkorlar e’tiborini tortib kelmoqda. Beruniy haqida “O‘zbekfilm” studiyasi ijodkorlari ikki qismdan iborat “Abu Rayhon Beruniy” filmini yaratganlar (1974). Uyg‘un “Abu Rayhon Beruniy” pyessasini (1973) yozgan. Qoraqalpog‘iston Respublikasidagi shahar, tuman Beruniy nomiga qo‘yilgan. O‘zbekiston FA Sharqshunoslik instituti, Toshkent texnika universiteti, metro bekati uning nomi bilan ataladi. Toshkent shahrida, Qoraqolpog‘istonda, Xorazmda Beruniy nomida ko‘cha, maydon, maktab va boshqa muassasalar bor. Dunyoda birinchi marta O‘zbekistonda topilgan mineralga Beruniy nomi qo‘yilgan. Abu Rayhon Beruniy nomidagi O‘zbekiston Respublikasi davlat mukofati joriy etilgan. Beruniyga Toshkent, Xiva va Beruniy shaharlarida haykal o‘rnatilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:41:36
BOQIRG‘ONIY SULAYMON (?-Xorazm viloyati Xazorasp tumani Boqirg‘on qishlog‘i — 1186) — tasavvufning yirik namoyondasi, shoir. Ahmad Yassaviy tariqatining davomchisi. Hayoti haqidagi ma’lumotlar turli rivoyatlar bilan aralashib ketgan. Xalq orasida “Hakim ota” nomi bilan ham mashhur. Yassaviyga murid (shogird) bo‘lgan, o‘z iqtidori va she’riy iste’dodi bilan pirining e’tiborini qozongan. Boqirg‘oniy Sulaymon ustozining tariqati qoidalarini yanada chuqurlashtirib keng xalq ommasiga yetkazgan. Yassaviyona sodda, ravon uslubda ijod qilgan. Boqirg‘oniy Sulaymon she’rlari “Boqirg‘on kitobi” nomi bilan mashhur. Uning “Bibi Maryam kitobi”, “Oxir zamon kitobi” kabi dostonlari bor. Bularda tasavvuf to‘g‘risida o‘z fikrlarini bayon etadi. Boqirg‘oniy Sulaymon turkiy she’riyatini boshlovchilaridandir. She’rlari tatar, boshqird va boshqa turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan.

BURHONUDDIN AL-MARG‘INONIY (to‘liq ismi Abulhasan Ali ibn Abubakr ibn Abduljalil al-Farg‘oniy al-Rishtoniy al-Marg‘inoniy) (1123.23.9. Rishton tumani, Dahbet qishlog‘i — 1197.29.10. Samarqand) — buyuk faqih, imom. Dastavval otasi Abubakr ibn Abduljalil, so‘ng imom Bahouddin Ali ibn Muhammad Asbijobiy qo‘lida tahsil ko‘rdi. Rishton, Marg‘ilon, Buxoro, Samarqand va Movarounnahrning boshqa shaharlarida islomiy ta’lim olib, hanafiy mazhabining buyuk faqihi sifatida nom qozondi. Shayxulsilom bo‘lib yetishdi. 1149-yil haj safariga bordi. Burhoniddin Marg‘inoniy Samarqand shahridagi Shokardiza qabristoniga dafn etilgan. Burhoniddin Marg‘inoniy fiqh bo‘yicha asosiy asari “Bidoyat ul-mubtadi” (“Boshlovchilar uchun qo‘llanma”) ni hanafiya nazariyotchisi, shariat asoschilaridan Abul Hasan al-Quduriy (1029-yil vafot etgan) va Muhammad ash-Shayboniy (884-yil vafot etgan) asarlariga tayanib yozgan. Burhoniddin Marg‘inoniyning ushbu kitobi nazariy asar edi, undan amaliy jihatdan foydalanish qiyin bo‘lgan. Shu sababli Burhoniddin Marg‘inoniyning o‘zi 8 jildli sharh — “Kifoyat ul-muntahiy” (“Yakunlovchilar uchun tugal ta’limot”) ni yozishga qaror qilgan. Keyinchalik bu kitobi asosida “Kitob al-Hidoya” (qisqacha nomi “Hidoya” — “To‘g‘ri yo‘lni yaratadi (1178 ). Burhoniddin Marg‘inoniy bu kitobda o‘sha zamonlarda mo‘min-musulmonlar duch keladigan dolzarb hayotiy masalalar, jumladan oilaviy va ijtimoiy munosabatlar, mulkchilik, savdo-sotiq, jinoyat va jazo, insonning burch va ma’suliyatlariga taaluqli juda ko‘p murakkab muammolarni islomiy huquq nuqtai nazaridan hal etib berdi. Mazkur kitob nafaqat Movarounnahrda, balki butun islom sharqida bir necha tillarga tarjima etilib ma’lum va mashhur bo‘lib ketdi. Bu kitob fiqh ilmi bo‘yicha eng aniq, izchil, mukammal asar bo‘lgan. Undan asrlar davomida islom huquqshunosligi bo‘yicha nufuzli huquqiy manba — asosiy qo‘llanma sifatida foydalanilgan. Shu sababli alloma nafaqat ulamolar, balki oddiy xalq orasida ham “hidoyat yo‘lining sarboni” deya katta hurmat-e’tibor topdi. Burhoniddin val-milla (islom dinining dalili, isboti) degan sharafli nomga sazovor bo‘ldi. Burhonuddin Marg‘inoniy yana bir qancha asarlar yozgan: “Nashr al-mazhab” (“Mazhabning tarqalishi”), “Kitob at-tajnis valmaziyd” (“Fuqarolik huquqini taqdim etish”), “Kitob ul-faroiz” (”Majburiyatlar haqida kitob”), “Maziyd fi furu ul-hanafiy” (“Hanafiya mazhabiga qo‘shimchalar”) va boshqalar. U o‘z asarlarida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, mulkchilikning turli shakllari (davlat va xususiy mulkchilik), moliyaviy faoliyat, jinoyat va jazoning huquqiy asoslarini, fuqarolik huquqi nazariyasi va amaliyoti, qozilik muassasalari tarkibi, tartibi va jinoiy ishni ko‘rish masalalarini batafsil yoritib berdi. Bu asarlarda adolat tuyg‘usi o‘z davrining huquqiy mezonlari asosida yashash, o‘zganing mol-mulkiga ko‘z olaytirmaslik, haromdan hazar qilish, insof va diyonat, mehr-oqibat kabi ezgu tushunchalarning mohiyati ochib berilgan. Burhoniddin Marg‘inoniyning o‘zi hayoti davomida ana shundy insoniy fazilatlarga amal qilib yashadi. Ilmu urfon yo‘lidagi fidoiyligi, kamtarligi o‘z asarlarida biron marta ham “men” degan so‘zni ishlatmay, “bu zaif banda aytadi”, deya hokisorlik bilan izoh berishida ko‘rinib turadi. Burhoniddin Marg‘inoniyning ilmiy merosi o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Jahondagi ko‘p oliy o‘quv yurtlarida musulmon huquqshunosligi fanlari Burhoniddin Marg‘inoniyning fiqh ta’limoti asosida o‘rganiladi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng uning ilmiy merosini har tomonlama chuqur o‘rganish, asarlarini chop etish ishlariga katta e’tibor berila boshlandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov tashabbusi bilan Burhoniddin Marg‘inoniy vafotining 800 yilligi (1997), tavalludining 910-yilligi (hijriy sana bo‘yicha) (2000) keng nishonlandi. Shu munosabat bilan Marg‘ilon shahri markazida Burhoniddin Marg‘inoniy yodgorlik majmui bunyod etilib, shu yerda uning ramziy maqbarasi o‘rnatildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:41:48
BUXORIY, IMOM AL-BUXORIY (asl ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy) (810-yil 21 iyul, Buxoro — 870-yil 31-avgust, Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘i) — islom olamining yirik mutafakkiri, buyuk muhaddis. Muhaddislar imomi, hadis ilimining sultoni deb ham yuritiladi. Otasi Ismoil o‘z davrining yetuk muhaddislaridan, Molik ibn Anasning shog‘irdi va yaqinlaridan biri bo‘lib, tijorat ishlari bilan shug‘ullangan. Onasi taqvodor, diyonatli, oqila ayol edi. Otasi vafot etgach, uning tarbiyasi volidasi zimmasiga tushgan. U 5-6 yoshidan islomiy ilmlarni, Muhammad (sav) ning hadislarini o‘rganishga va yodlashga kirishadi. Taniqli muhaddislar — al-Doxiliy, Muhammad ibn Salom al-Poykandiy, Muhammad ibn Yusuf al-Poykandiy, Abdulloh ibn Muhammad al-Masnadiy va boshqalardan saboq olgan. Azaldan muhaddislar safarga chiqishdan oldin o‘z yurtidagi roviylardan birorta ham hadis qoldirmasdan yozib olgan bo‘lishi va shundan keyingina boshqa shahar yoki mamlakatga safarga otlanishi mumkin edi. Buxoriy 16 yoshga yetguncha, o‘z yurtidagi mashoyixlardan hadis eshitib, yozib olib, xalifalikning turli viloyatlari tomon yo‘l oladi. 825-yil Buxoriy onasi va akasi Ahmad bilan Makkaga kelib, haj ibodatini ado etadi. Onasi va akasini Buxoroga qaytarib, o‘zi Makkada qoladi. Bu yerda faoliyat ko‘rsatayotgan mashoyixlarning ilmiy yig‘inida qatnashadi. 827-yil Madinaga boradi. Madinadagi mashhur ulamolardan Ibrohim ibn al-Munzir, Mutrif ibn Abdulloh, Ibrohim ibn Hamza va boshqalar bilan muloqotda bo‘lib, ulardan hadislar bo‘yicha saboq oladi. Bu vaqtda Rasulullohning sahobalari, sahobalarning izdoshlari turli shahar va mamlakatlarga borishni taqozo qilar edi. Bir necha tarixchilarning ta’kidlashicha, Buxoriy Hijoz, Makka, Madina, Toif, Jiddaga qilgan rihlati 6 yil davom etgan. So‘ng Basra, Kufa va Bag‘dodga safar qiladi. Shom va Misrga o‘tadi. Bundan tashqari Xuroson, Marv, Balx, Hirot, Nishopur, Ray, Jibol kabi shaharlarda bo‘lib, bu shaharlardagi olimlardan saboq oldi va hadislar to‘pladi. Xorijiy yurtlardagi safardan keyin Buxoroga qaytgach, hadis ilmini targ‘ib etishga kirishadi. Ul zotning bu say’i harakatlari bu vaqtda Buxoroda hukmdorlik qilgan Holid ibn Ahmad az-Zuhliyga xush kelmaydi. Shu sababli Buxoriy Buxoroni tark etib, Poykendga, keyin esa Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog‘iga kelib yashashga majbur bo‘ladi va shu yerda vafot etadi. Buxoriy butun faoliyati davomida ilm kishilarini ma’naviy va moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlagan. Tijorat qilganda topgan daromadidan oyiga besh yuz dirhamda faqiru miskinlarga, ilm taliblariga sarflagan. Shaxsiy hayotida ortiqcha dabdaba va sarf-xarajatlarga yo‘l qo‘ymagan. Buxoriy umr bo‘yi hadislarni to‘plash va tizimga solish bilan shug‘ullangan, ularni sahih (to‘g‘ri, ishonchli) va g‘ayri sahih (xato, zaif)ga ajratgan. Bu ishni hadis roviylarining maishiy hayotlari, yashash joylari, tug‘ilgan va vafot etgan sanalari, bir birlari bilan qilgan o‘zaro muloqotlarini o‘rganish bilan bog‘liq holda olib borgan. Buxoriy jami 600 mingga yaqin hadis to‘plagan bo‘lib, shundan 100 ming “sahih” va ming “g‘ayri sahih” hadisni yoddan bilgan. Buxoriy o‘zining noyob qobiliyati, iqtidori, quvvai hofizasining o‘ta kuchliligi bilan ilm ahllarini lol qoldirgan. Hadis ilmiga o‘ta fidoiylik, aql-zakovatini baxshida etish Buxoriyga shon-sharaf keltirdi, uni islom dunyosining eng buyuk allomalaridan biri sifatida tanitdi. Buxoriy 20 dan ortiq kitob tasnif etgan. Ulardan ayrimlari bizgacha yetib kelgan. Buxoriyning “Al-Jomi as-sahih” (“ishonchli to‘plam”) deb nomlangan 4 jild (juz) dan iborat hadislar to‘plami islom olamidagi boshqa muhaddislar tuzgan hadis to‘plamlari orasida eng ishonarli va mukammalidir. Uning bu asari musulmon Sharqida qariyb 12 asr davomida islom ta’limotida Qur’oni Karimdan keyingi asosiy manba sifatida yuqori baholanib kelinmoqda. Bu bebaho asarga kiritilgan 7275 hadislar va ularga berigan ko‘pdan-ko‘p sharhlarda faqat shariat ahkomlariga oid qoidalargina ifodalanilmay, balki inson ma’naviy kamolatining ramzi hisoblanilgan mehr-muhabbat, hurmatu izzat, muruvvatu himmat, halolligu mehnatsevarlik, saxiyligu ochiq ko‘ngillik hamda o‘zaro tinch-totuvlik kabi insoniy fazilatlar haqida ma’lumot berilgan. Asar bir qancha xorijiy tillarga tarjima qilingan. Shu jumladan o‘zbek tiliga ham tarjima qilinib, 1991 1996-yillarda 4 jildda nashr etildi. Buxoriy yaratgan “Al-Adab al-mufrad” (“Adab durdonalari”) asari katta tarbiyaviy ahamiyatga molik benazir to‘plamdir. 1322 hadis va xabar jamlangan bu asar Turkiya va Misrda bir necha marta chop etilgan. Uning o‘zbekcha tarjimasi 1990-yil Toshkentda nashr qilingan. Roviylarning kunyalariga bag‘ishlangan “Kitob al-kuna” (“Kunyalar haqida kitobi”) 1940-yil Hindistonda chop etilgan. Buxoriyning “At-Ta’rix al-kabiyr” (“Katta tarix”) kitobi esa Turkiyada 9 jildda nashr qilingan. Asar qo‘lyozmasining ba’zi qismlari Haydarobod kutubxonasida saqlanadi. Shuningdek “At-ta’rix as-sag‘iyr” (“Kichik tarix”) ham hadis tarixiga oid qimmatli asar hisoblanadi. Bu asar Hindiston va Qohirada chop etilgan. Buxoriy yaratgan “Kitob al-favoid” (“Foydali ashyolar haqida kitob”), “Al-Jomi“ al-kabiyr” (“Katta tayanch”), “Xalq af“ol al-ibod”, (“Alloh bandalari ishlarining tabiati”), “Al-Musnad al-kabiyr” (“Katta tayanch”), “At-tafsir al-kabiyr” (“Katta tafsir”), “Kitob al-xiba” (“Xayr-ehson haqida kitob”) va boshqa asarlarning ba’zilari jahonning turli mamlakatlari kutubxonalarida saqlanayotganligi haqida ma’lumotlar bor. Buxoriyning boshqa asarlari orasida “Tafsir al-Qur’on” (“Qur’on tafsiri”) kitobini ham alohida ta’kidlash kerak. Buxoriy asarlari musulmon dunyosining barcha madrasa va dorilfununlarida payg‘ambar (sav) sunnatlari bo‘yicha asosiy darslik, qo‘llanma hisoblanadi. Jamoat arboblari, olimu ulamolar va din peshvolari Buxoriy asarlariga tayanib ish tutadilar. Istiqlol sharofati bilan Buxoriyning o‘lmas merosi el-yurti bag‘riga qaytdi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Imom al-Buxoriy tavalludining hijriy-qamariy taqvim bo‘yicha 1225 yilligini nishonlash to‘g‘risidagi qarori (1997-yil 29-aprel) asosida Buxoriyning ilmiy merosini o‘rganish va targ‘ib qilish, xotirasini abadiylashtirish borasida katta ishlar qilindi. 1998-yil 23-oktabrda Samarqandda yubiley to‘y-tantanalari bo‘lib o‘tdi. Alloma abadiy qo‘nim topgan Chelak tumanidagi Xartang qishlog‘ida ulkan yodgorlik majmui ochildi. Buxoriyning boy ma’naviy merosini chuqur o‘rganish va keng targ‘ib qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning tashabbusi bilan Imom al-Buxoriy xalqaro jamg‘armasi tuzildi (1998-yil 4-noyabr; raisi Zohidullo Munavvarov). Jamg‘armaning aosiy vazifasi Qur’oni karim va Buxoriyning “Al-Jomi” as-sahih”i tarjimalarining akademik nashrlarini tayyorlash, buyuk islomshunoslar ilmiy merosini tadqiq etish, diniy falsafiy mavzularda ilmiy anjumanlar o‘tkazish va shular yordamida yosh avlodni milliy an’analarimizga sadoqat ruhida tarbiyalashdan iborat. 2000-yildan boshlab mazkur jamg‘arma o‘zining ma’naviy-ma’rifiy, ilmiy-adabiy “Imom al-Buxoriy saboqlari” jurnalini nashr eta boshladi. Jurnal xalqimizni milliy-ma’naviy merosimizdan bahramand etish, milliy, diniy qadriyatlarning sog‘lom idrok etilishiga yordam berishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. O‘zbekistonda Buxoriyning xotirasi munosib tarzda adabiylashtirilgan. Toshkent Islom institutiga Buxoriy nomi berilgan. Buxoriyning hayoti va ijodiga bag‘ishlab bir necha tillarda kitob-albom, 2 qismli film (1995), “Hadis ilmining sultoni” 4 qismli kinoqissa (1998 ) yaratilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:42:00
CHОR BAKR — Buхоrоdа yashаb o‘tgаn (IX-X аsrlаr) mаshhur to‘rt shаyÑ…, tаsаvvufning yirik nаmоyandаlаri. Chor Bakrlаrning аjdоdlаri pаyg‘аmbаr Muhаmmаd (sаv)ning nаbirаsi Imоm Husаyngа bоrib tаqаlаdi. Ulаr Аli аvlоdlаridаn 4-imоm bo‘lgаn Jа’fаr аs-Sоdiqning nеvаrаlаri hisоblаngаn. Аbu Bаkr Sа’d, Аbu Bаkr Аhmаd ibn Хоjа Sа’d Yamаniy (IX аsr охiri — 971) Buхоrоdа tug‘ilgаn. Uning оtаsi Хоjа Sа’d Yamаniy imоm Husаynning Zаynulоbiddin ismli o‘g‘lining fаrzаndi bo‘lib, u Buхоrоgа Аli ibn аl-Husаyn bilan birgаlikdа kеlib qоlgаn (IX аsrning so‘nggi chоrаgi). Nаrshахiyning yozishichа, sоmоniylаr аmiri Ismоil Sоmоniy ungа Buхоrо yaqinidаgi Jo‘yi Mo‘liyon mаvzеidаgi sеrhоsil yеrlаrning kаttа qismini vаqf qilib bеrgаn. Хоjа Sа’d Buхоrо аtrоfidаgi Sumitаn qishlоg‘idа chоrbоg‘, bоg‘, sаrdоbа, tеgirmоn, hоvuz vа boshqa binоlаr bаrpо etib, bu yеrdаn kаttа dаrоmаd оlgаn. Аbu Bаkr Sа’d vа uning аvlоdlаri sоmоniylаr dаvridа Buхоrоdа shаyÑ…ulislоmlik qilishgаn. Аbu Bаkr Sа’d оtаsi vаfоt etgаch, uning o‘rnigа Ismоil Sоmоniyning piri hisоblаngаn. U fiqh mаktаbini tаshkil etib, ko‘plаb ulаmоlаrgа ustоzlik qilgаn. Аbu Bаkr Fаzl, Аbu Bаkr Muhаmmаd ibn Fаzl ibn Jа’fаr аl-Buхоriy (IX аsrning ikkinchi yarmi — 937), Imоm Jа’fаr аs-Sоdiq аvlоdidаn. Sоmоniylаr dаvridа Buхоrоgа kеlib qоlgаn. Uning “Musnаdi Fаzl” kitоbi аyniqsа mаshhur bo‘lib, bu аsаr Chingizхоn Buхоrоni bоsib оlgаndа yondirib yubоrilgаn. Аbu Bаkr Muhаmmаd, Аbu Bаkr Muhаmmаd ibn Hаmid (IX аsrning ikkinchi yarmi — 937). Ungа “shаyÑ… ul оlаm” unvоni bеrilgаn. U Аbu Bаkr Fаzl bilan bir yildа vаfоt etgаn vа ikkаlаsining qаbrlаri hаm bir jоydа yonmа-yon jоylаshgаn. Аbu Bаkr Tаrхоn, Imоm Аbu Bаkr Tаrхоn (IX аsrning ikkinchi yarmi — 945). “Kitоbi Mullаzоdа” аsаridа yozilishichа, Jоmе” vа musnаd” kitоbini yozgаn. Chor Barklаr Buхоrоdа vаfоt etgаn vа shаhаr yaqinidаgi Sumitаn mаvzеidа dаfn etilgаn. Ulаrning qаbrlаri ustidа Аbdullахоn II (XVI аsr) dаvridа hаshаmаtli mаqbаrа vа boshqa mе’mоriy inshооtlаr qurilgаn. Chor Bakrlаr shаjаrаsidаn XVI аsrdа Jo‘ybоr хоjаlаri nоmi bilan mаshhur bo‘lgаn nаqshbаndiya tаriqаtining yirik shаyÑ…lаri yеtishib chiqqаn. Buхоrоlik shоir Tоshpo‘lаt Аhmаd Chor Bakrlаr fаоliyati hаqidа “Chоr Bаkr” (1999) dоstоnini yozgаn
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:42:10
DAQIQIY (asl ismi Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad) (956-yil, Balx — 980-yil, Buxoro) — fors-tojik shoiri. Daqiqiy yoshligida o‘qish uchun Buxoroga kelgan va umrining oxirigacha shu yerda yashab qolgan. Daqiqiy somoniy amirlaridan Mansur ibn Nuh (961-976 yillar hukmronlik qilgan) saroyida xizmat qilgan. Daqiqiy Sharq adabiyotida mavjud lirikaning barcha janrlarida she’rlar yozgan. Eski manbalarda uning qasida, g‘azal, ruboiy, qit’a, bahoriyot, chiston singari janrlardagi asarlardan tarkib topgan devoni borligi ta’kidlangan. Lekin hanuzgacha shoirning qo‘lyozmasi topilmagan. Shoir merosidan ayrim namunalar tazkira va lug‘atlardagina saqlanib qolgan. Daqiqiy qasidago‘ylik va g‘azalnafislikda ustod san’atkor darajasiga ko‘tarilgan. U o‘z she’rlarida do‘stlikni, muhabbatni, ma’rifatni kuylagan; qasidalarida donishmand, odil podsho boshchiligidagi markazlashgan davlat uchun kurash g‘oyasini ifodalagan, Bundan tashqari Daqiqiy Abulqosim Nuh ibn Mansur Somoniy topshirig‘i bilan qadimgi ajdodlar tarixi haqida “Shohnoma” yozishga kirishadi. Ammo 1000 baytdan iborat “Arjasp va Gushtasp” dostonini yozib tugatgan paytida o‘z g‘ulomi tomonidan o‘ldiriladi. Keyinchalik Firdavsiy bu dostonni o‘z “Shohnomasiga kiritgan. Asarda Zardushtraning paydo bo‘lishi, Gushtasp bilan Arjasp o‘rtasidagi urush hikoya qilingan. Mazkur jangnoma Eron va Turon xalqlari tarixini, jumladan, zardushtiylikning paydo bo‘lishini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:42:20
FIRDAVSIY ABULQOSIM TUSIY (taxminan 943-yil — Tus shahri — 1030-yil) — fors-tojik shoiri va mutafakkiri. Tus va Nishopur shaharlaridagi madrasalarda tahsil olgan. Zamonasining barcha asosiy ilmlarini egallab, arab va pahlaviy tillarini chuqur o‘rgangan. O‘z davrining qomusiy olimi bo‘lib yetishgani uchun ham uni hakim deb ulug‘lashgan. U Eron, Turon, Yunon va Hindiston olimlarining turli sohadagi asarlaridan yaxshi xabardor bo‘lgan. Firdavsiy yoshligidayoq she’rlar mashq qila boshlagan. Bu haqda ma’lumotlar bo‘lsa-da, she’rlarining o‘zi yetib kelmagan. Uning “Yusuf va Zulayho” nomli doston yozganligi ham haligacha munozarali. Firdavsiy otasidan qolgan yerda dehqonchilik qilib kun kechirgan. Ba’zi manbalarda uning uzoq yillar sarbozlik xizmatida bo‘lgani ham aytiladi. Firdavsiyning yoshlik yillari somoniylar davlatining gullab-yashnagan davriga to‘g‘ri keladi. Bu davrda Eron va Turon xalqlarining nafaqat ijtimoiy-siyosiy, balki madaniy-ma’naviy hayotida ham bir ko‘tarilish bo‘lgan. O‘zining kimligini anglash va uni boshqalarga ham ko‘rsatish maqsadida ular Eron va Turonning shonli tarixini tiklashga intiladilar. Shu maqsadda qadimgi afsona va rivoyatlar, buyuk shohlar va bahodirlar tarixi to‘planadi va yoziladi. Bu boradagi intilishlarni somoniy hukmdorlar qo‘llab-quvvatlab turganlar va to‘plangan ulkan materialni she’rga solishni Abu Mansur Daqiqiydan so‘raganlar. Lekin shoir endigina ming bayt ijod qilganda, fojiali ravishda o‘ldirilgach, Buxoro amiri Nuh ibn Mansur Somoniy Firdavsiyni huzuriga chorlab, unga chala qolgan “Shohnomani nihoyasiga yetkazishni buyuradi. Bundan maqsad shonli tarixi va buyuk shon-shavkatiga ko‘ra forsiy xalqlarning arablardan kam emasligi, balki ustunligini ko‘rsatish va ularga qarshi kurashda foydalanish edi. Vatanga va uning buyuk tarixiga muhabbat ruhida tarbiyalangan, bolalikdan qadimgi afsona va rivoyatlar, qahramonlik qissalari, jangnomalarni jon qulog‘i bilan tinglab ulg‘aygan Firdavsiyning o‘zi ham xalq ichida yurib, ularni yozib olgan, ko‘plab og‘zaki va yozma materiallar to‘plangan. Eron va Turon xalqlarining qariyb 4 ming yillik tarixi yuksak mahorat bilan qalamga olingan “Shohnoma” ustida Firdavsiy 30 yildan ortiq mehnat qilgan. “Shohnoma” hajmi (60 ming baytni o‘z ichiga oladi), mavzu ko‘lami, obrazlar olami, qahramonlarning ko‘p va xilma-xilligi, g‘oyaviy motivlari va ko‘tarilgan masalalar jihatidan jahon adabiyotidagi eng katta epik asar. 100 dan ortiq dostonlardan tashkil topgan bu asarda mingdan ziyod katta-kichik personajlar ishtirok etadi. “Shohnoma” garchi shohlar kitobi deb atalib, 50 podshohlikdan iborat 4 sulolaning tarixini tadrijiy ravishda yoritgan bo‘lsa-da, barcha kurashlar va qahramonliklar xalq ichidan chiqqan bahodirlar tomonidan amalga oshirilgan. “Shohnoma” ning asosiy g‘oyasi — vatanni ulug‘lash, xalq qudrati va zakovatini ko‘z-ko‘z qilish, millat farzandlarini vasf etish va shu orqali ularni birgalikka, markazlashgan davlat qurishga chaqirish, vatanparvarlik, insonparvarlik, mehnatsevarlik va tinchliksevarlikni madh etish, ezgulik, olijanoblik, halollik, mardlik, mehnatni tarannum etib, qonli urushlar, yovuzlik, jabru zulm, adolatsizlik, munofiqlikni qoralashdan iborat. Shoir jasadi otasidan qolgan bog‘ning bir chekkasiga ko‘milgan. 1934-yilda Firdavsiy tavalludining 1000 yilligi munosabati bilan shoir qabri ustiga maqbara qurilgan va u shoir muxlislarining muqaddas ziyoratgohiga aylangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:42:30
FOROBIY taxallusi; (to‘liq nomi Abu Nasr Muhammad Ibn Uzlug‘ Tarxon Forobiy) (873-yil, Forob shahri — 950-yil, Damashq) — O‘rta Osiyoning ulug‘ mutafakkiri va qomusiy olimi. Yunon falsafasini chuqur bilgani, unga sharhlar bitganligi va jahonga targ‘ib qilgani hamda zamonasining ilmlarini puxta o‘zlashtirib, fanlar rivojiga ulkan hissa qo‘shgani uchun “al-Muallim as-soniy” (“Ikkinchi muallim”, Aristoteldan keyin), “Sharq Arastusi” nomlariga sazovor bo‘ldi. Forobiy Sirdaryo sohilidagi Forob (O‘tror) degan joyda turkiy qabilaga mansub harbiy xizmatchi oilasida tavallud topdi. O‘sha davrda Movarounnahrda somoniylar sulolasi hukmronlik qilayotgan edi. Bo‘lajak faylasuf boshlang‘ich bilimini O‘trorda olgan so‘ng, o‘qishini Toshkent, Samarqand va Buxoroda davom ettirdi. Forobiy ilmini yanada chuqurlashtirish maqsadida Bag‘dodga yo‘l oladi. Olim Eronning shaharlari Ray, Hamadon, Isfaxon va boshqa joylarda bo‘ladi. Bag‘dodda Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlaridan kelgan talaba va olimlar to‘plangan edi. Bu yerda ko‘zga ko‘ringan olimu fuzalolar bilan tanishdi, yunon falsafiy maktabi, turli fan sohalari namoyondalari bilan uchrashib, ulardan ilm sirlarini o‘rgandi. Umrining oxirlarida Xalab va Damashq shaharlarida yashagan. Olim 941-yildan Damashqda muhtojlikda kun kechira boshlaydi. U Damashqdagi “Bob as-sag‘ir” qabristoniga dafn etilgan. Forobiy riyozat, falakiyot, tabobat, musiqa, mantiq, falsafa, tilshunoslik, tarbiyashunoslik va adabiyot sohalarida ijod etgan. U 160 dan ortiq asar yozib, o‘rta asr fan va madaniyatiga ulkan hissa qo‘shgan. Lekin ularning aksariyati bizgacha yetib kelmagan. Olimning Arastuning “Metafizika” asariga sharh”, “Musiqa kitobi”, “Baxt-saodatga erishuv haqida, “Tirik mavjudot a’zolari haqida, “Fozil odamlar shahri” va boshqa ko‘pgina asarlari muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Forobiy asarlari XX asrning 70-80-yillarida Toshkent va Olmaotada “Falsafiy risolalar”, “Mantiqiy risolalar”, “Matematik risolalar”, “Ijtimoiy-axloqiy risolalar”, “Tadqiqotchilar va tarjimalar” nomlari ostida rus tilida nashr etilgan. Olimning ilm-fan oldidagi xizmatlaridan biri uning yunon mutafakkirlari asarlarini sharhlaganligi va ularni yangi g‘oyalar bilan boyitganligdir. Farobiy o‘rta asrda mukammal hisoblangan ilmlar tasnifini yaratdi. U Yaqin Sharq va O‘rta Sharq mamlakatlari faylasuflari orasida birinchi bo‘lib, jamiyatning kelib chiqishi, uning maqsad va vazifalari haqidagi ta’limotni ishlab chiqdi. O‘rta asr sharoitida jamiyat tabiiy ravishda kelib chiqqanligini, inson faqat boshqalar yordamida hayot qiyinchiliklariga qarshi kurasha olishi mumkinligini asoslab berdi. Forobiy ilgari surgan fikrlar XVI-XX asrlarda ham musulmon mamlakatlari olimlari tomonidan katta qiziqish bilan o‘rganildi. Mutafakkir qoldirgan meros faqat Sharq mamlakatlarida emas, balki Yevropada ham tarqaldi va ijtimoiy-falsafiy fikr taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Forobiy ilk o‘rta asr sharoitida aql va ilm g‘alabasi, ma’naviy ozodlik, inson takomili va adolatli jamiyat uchun kurashgan buyuk siymo edi. Respublikamiz mustaqillikka erishgach, qomusiy olimning asarlari o‘zbek tilida chop etila boshlandi, uning boy merosi xolisona, tarixiylik va mantiqiylik tamoyillari asosida yoritila boshandi. Oliy o‘quv yurtlari, maktab va kutubxonalar, ko‘chalar uning nomi bilan ataladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:42:40
FАХRIDDIN ROZIY (to‘liq ismi Fахriddin Аbu Аbdullоh Muhаmmаd bin Umаr ibn аl-Husаyn) (1149, Rаy -1209, Hirоt) — mаshhur kаlоm оlimi vа diniy fаlsаfа nаmоyandаsi. Rаy vа Mаrоg‘аdа tаhsil оlgаn. Shоfiiy vа аsh’аriy оlim sifаtidа fаоliyat ko‘rsаtgаn. Хоrаzm, Buхоrо vа Sаmаrqаnddа yashаgаn. G‘аznаdа (1185-yilgаchа) vа Hindistоnning Pаnjоb vilоyatlаridа fаоliyat оlib bоrgаn, kеyinchаlik Hirоtdа yashаgаn. Hirоtdа uning uchun mахsus mаdrаsа tа’sis etilgаn, shаyÑ…ulislоm lаqаbi bilan mаshhur bo‘lgаn, qizg‘in mudаrrislik fаоliyatini оlib bоrgаn. Shu bilan birgа uning ko‘plаb muхоliflаri hаm bo‘lgаn. Ulаr Faxriddin Roziyni diniy fаlsаfа, e’tiqоd vа аqidа bоrаsidаgi qаrаshlаri uchun islоm аsоslаrigа putur yеtkаzgаnlik, dinni buzgаnlikdа аyblаgаnlаr. 1209-yildа kаrrоmiylаr tаshviqi bilan zаhаrlаb o‘ldirilgаn. Faxriddin Roziy “Munоzаrоt ul-аllоmа Fахriddin” (“Аllоmа Fахriddin munоzаrаlаri”) аsаridаn Mоvаrоunnаhr оlimlаri bilan turli mаsаlаlаr bo‘yichа qilgаn munоzаrа vа mubоhаsаlаri o‘rin оlgаn. Mеtаfizikаgа оid “Kitоbi Muhаssаl аfkоr аl-mutаqаddimin vаl mutааххirin” (“Оldingi vа zаmоndоsh оlimlаr fikrlаridаn nаmunаlаr”) vа Qur’оn tаfsiri bo‘lgаn “Mаfоtih ul-G‘аyb” (“G‘аyb sirlаrini оchuvchi”) ijоdining kеyingi dаvrigа оid аsаrlаridir. Mаzhаb mаsаlаlаrigа bаg‘ishlаngаn “Mаnоqib аl-imоm аsh-Shоfiiy” (“Imоm Shоfiiy mаnоqibi”), fiqh mаsаlаlаrigа bаg‘ishlаngаn “Kitоb аl-mаhsul” nоmli, аdаbiyotshunоslikkа dоir “Chаhоrdаh risоlа” (‘O‘n to‘rt risоlа”) vа nujum ilmigа dоir qаtоr аsаrlаri uning qоmusiy оlim bo‘lgаnligidаn dаlоlаt bеrаdi. Faxriddin Roziyning mаshhur ensiklоpеdik аsаrlаridаn biri “Jоmе’ ul-ulum” (“Ilmlаr to‘plаmi”) bo‘lib, хоrаzmshоh Аlоuddin Tаkаsh iltimоsigа binоаn yozilgаn. Ushbu аsаr o‘shа dаvr musulmоn shаrqidаgi 60 fаn hаqidа dаstlаbki mа’lumоtlаrni bеrаdi. Mаzkur аsаrning bo‘lаjаk pоdshоhlаr uchun qo‘llаnmа sifаtidа yozilgаn. Asаrlаrining qo‘lyozmаlаri O‘zbеkistоn FА Shаrqshunоslik instituti, Qоhirа, Pаrij, Drеzdеn shaharlаridаgi kutubхоnаlаr fоndidа sаqlаnаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:42:49
GARDIZIY ABU SA’ID ABDULXAY (XI asr) — fors tarixchisi. Uning hayoti haqida ma’lumot bizgacha yetib kelmagan. Gardiziyning 1050-105-yillarda yozilgan “Zayn al-axbor” (“Xabarlar ziynati”) asarida peshdodiylardan boshlab, 1032-yilgacha bo‘lgan arab xalifalari to‘g‘risidagi ma’lumotlar, 1041-yilgacha bo‘lgan Xuroson tarixi va g‘aznaviylar sultoni Sulton Mahmudning nabirasi Mavdud zamonasigacha bo‘lgan voqealar sharhlangan. Asar oxirida musulmon, majusiy, yahudiy, zardushtiy va hind bayramlari, Hindiston va turkiy qabilalar haqidagi boblar ilova qilingan. “Zayn al-axbor” ning tohiriylar, safforiylar, somoniylar va g‘aznaviylar tarixiga oid qismi 1928-yil Muhammad Nozim tomonidan Tehronda nashr etilgan. “Zayn al-axbor” ning Xuroson tarixiga oid qismi O‘zbekistonda nashr qilingan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:42:59
HАMАDОNIY YUSUF АBU YA’QUB (1048, Hаmаdоnning Buzаnjird qishlоg‘i — 1141, Аfg‘оnistоnning Bоmiyon shahri) — tаsаvvufning yirik nаmоyandаsi, оlim. Bаg‘dоddа Аbu Ishоq Shеrоziydаn tаhsil оlgаn. Isfаhоn, Sаmаrqаnd, Buхоrоdа bilimini оshirgаn. Tаsаvvufni Аbu Аli Fоrmаdiy, Аbdullоh Juvаyniy vа Hаsаn Simnоniydаn o‘rgаngаn. Zаmоnаsining yеtuk аllоmаlаri Аbdulqоdir Gilоniy, G‘аzzоliy, Hаmiduddin Multоniy bilan mulоqоtdа bo‘lgаn. 30 mаrtа hаj ziyorаtigа bоrgаn. Hamadoniy Buхоrоdа uzоq muddаt yashаb, Аhmаd Yassаviy vа Аbduхоliq G‘ijduvоniy vа boshqa yirik mаshоyiÑ…lаrgа ustоzlik qilgаn. U kеyinchаlik хоjаgоn-nаqshbаndiya tаriqаtining аyrim qоidаlаrini ishlаb chiqqаn. Хоjа Аbdullоh Bаrrаqiy Хоrаzmiy, Хоjа Hаsаn Аndоqiy Buхоriy, Аhmаd Yassаviy, Аbduхоliq G‘ijduvоniy Hamadoniydаn so‘ng uning хаlifаlаri sifаtidа muridlаrning tаrbiyasi bilan shug‘ullаngаnlаr. “Rutbаt ul-hаyot” (“Hаyot mеzоni”), “Kаshf”, “Risоlа dаr оdоbi tаriqаt”, “Risоlа dаr ахlоq vа munоjоt” kаbi аsаrlаr yozgаn. “Hаyot mеzоni” risоlаsi o‘zbеk tilidа nаshr qilingаn (Tоshkеnt, 2003). Хоki Bоmiyondаn Mаrv shahrigа оlib kеlinib, qаytа dаfn etilgаn. Аbduхоliq G‘ijduvоniy, Fаrididdin Аttоr, Аbdurаhmоn Jоmiy, Аlishеr Nаvоiy аsаrlаridа Hamadoniy hаqidа mа’lumоtlаr bоr.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:43:08
IBN HAVQAL, ABULQASIM IBN HAVQAL AN-NISIBIY (?-Bog‘dod, 976) — arab sayyohi va geografi. 931-943-yillarda Mag‘rib va Mashriq mamlakatlari, Sitsiliya oroli, Italiya, Ispaniya, Mesopotamiya, Eron bo‘ylab sayohat qilgan; Kordovada ma’lum vaqt yashagan. 95-yilda Istaxriyning “Kitob masolik al-mamolik” (“Mamlakatlar yo‘llari haqida kitob”) asaridagi va xaritalaridagi chalkashliklarini uning roziligi bilan tuzatib, keyinchalik shu asnoda “Kitob ul-masolik va-l mamolik” (“Yo‘llar va mamlakatlar haqida kitob”) deb atalgan mukammal asar yaratgan. Mazkur kitobni yozishda Ibn Xurdodbeh, Jayhoniy, Qudama ibn Ja’far asarlaridan ham foydalangan. Ibn Havqalning Afrika va Yevropadagi mamlakatlariga oid xabarlari, xususan, etnik ma’lumaotlarni o‘sha davr ilm-fani uchun muhim yangilik bo‘ldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:43:16
IBN MOJA (to‘liq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Yazid ibn Moja ar-Rabi al-Qazviniy) (824, Qazvin, — Eron — 886) — yirik muhaddis. Yoshlik yillaridan boshlab payg‘ambar (sav)ning hadislari va diniy ilmlarni o‘rganishga kirishdi. Hadis yig‘ish niyatida Iroq, Hijoz, Shom, Misr, Kufa, Basra va islom olamining boshqa shahar va davlatlariga sayohat qildi, ko‘plab shayx va muhaddislaridan dars oldi, baxs, munozaralarda ishtirok etib hadis ilmining bilimdoniga aylandi. Ibn Moja ko‘plab shogirdlar yetishtirgan. U keng qamrovli olim bo‘lib, u o‘z asrigacha yashagan kishilar va shaharlar haqida “Kitob at-Tarix”, “Tafsir al-Qur’on al-Karim” asarlarini yozgan. Ibn Mojaning asosiy asari “Kitob as-Sunan’ni musulmon olamidagi ko‘pchiligi “Sehah as-sitta” (“Olti sahih hadislar to‘plami”)ga oltinchi to‘plam sifatida kiritgan. Bu asar 32 qism bir yarim ming bobdan iborat bo‘lim unda 43-41 ta hadis jam qilingan, ulardan 3002 tasi sahih to‘plamlarda berilgan hadislarga mos keladi. 1339 ta hadis esa qo‘shimcha hisoblanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:43:24
IBN SINO, ABU ALI AL-HUSAYN IBN ABDULLОH IBN AL-HASAN IBN ALI (980.8, Afshоna qishlog‘i — 1037.18.6, Hamadоn shahri, Erоn) — jahоn fani taraqqiyotiga ulkan xissa qo‘shgan o‘rta osiyolik buyuk qоmusiy оlim. O‘rta asrning buyuk allomasi Sharqda “Shayx ur-rais” (“donishmandlar sardori, allomalar boshlig‘i”); “Sharaf al-mulk” (“o‘lka, mamlakatning obro‘si, sharafi”); “Hakim al-vazir” (“donishmand, tadbirkor vazir”) deb atalgan bo‘lsa G‘arbda esa Avitsеnna nоmi bilan mashhur. Ibn Sinoning оtasi Abdullоh Balx shahridan bo‘lib, Sоmоniylar amiri Nux ibn Mansur (967-997) davrida Buxоrо tоmоniga ko‘chib, Xurmaysan qishlogiga mоliya amaldоri etib tayinlanadi. U Afshоna qishlоg‘ida Sitоra ismli qizga uylanib ikki o‘g‘il farzand ko‘radi. O‘g‘illarining kattasi Husayn (Ibn Sino), kеnjasi Mahmud edi. Husayn 5 yoshga kirgach, Ibn Sinolar оilasi pоytaxt — Buxоrоga ko‘chib kеladi va uni o‘qishga beradilar. Maktabni bitirgach, Ibn Sinoning ilm sоhasidagi dastlabki ustоzi hakim va faylasuf Abu Abdullоh Nоtiliy mantiq, falsafa, riyozat va fiqh ilmlarini o‘rgandi va ba’zi falsafiy masalalarda ustоzidan ham o‘tib kеtdi. Ibn Sinoning aql-zakоvatini ko‘rgan ustоzi оtasiga uni ilmdan bоshqa narsa bilan shug‘ullantirmaslikni tayinlaydi, shundan so‘ng оta o‘g‘liga ilm o‘rganish va bilimlarini chuqurlashtirish uchun barcha sharоitlarni yaratib bеrdi. Abu Ali tinmay mutоlaa qilib, turli ilm sоhalarini o‘zlashtirishga kirishdi. O‘n olti yoshidan boshlab turli fanlar bo‘yicha Sharq va G‘arb olimlarining ilmiy asarlarini mustaqil o‘rgandi. Ayniqsa u tabobat ilmining qadimgi allomalari Gippokrat va Golen hamda o‘rta asr Sharqning buyuk hakimi va mutafakkiri Abu Bakr ar-Roziy (864-925)ning asarlarini puxta o‘rgandi. Ibn Sinoning tib ilmida yuksak mahoratga erishishida buxоrоlik bоshqa bir tabib Abu Mansur al-Hasan ibn Nuh al-Qumriyning xizmati katta bo‘ldi. Ibn Sino undan tabоbat darsini оlib, bu ilmning ko‘p sirlarini o‘rgangan. Qumriy bu davrda ancha kеksayib qоlgan bo‘lib, 999-yilda vafot etdi. Ibn Sino 17 yoshdayoq Buxоrо xalqi оrasida mоhir tabib va olim sifatida tanildi. U amir Nuh ibn Mansurni davolab tuzatgach, somoniylarning saroy kutubxonasidan foydalanishga ruxsat oladi. Kutubxonada u bir yil davomida turli sohalardagi ilmiy asarlarni mutolaa qilib, bilimlarini chuqurlashtiradi. IX asrning oxiri va X asr boshlarida Movarounnahr va Xurosonda yuzaga kelgan og‘ir sharoitda Ibn Sino o‘z ona shahri Buxoroni tark etib, avval Urganchda, Xorazmshoh Ma’mun saroyidagi olimlar qatoridan joy oladi. So‘ngra Mahmud G‘aznaviyning tazyiqi tufayli Xorazmdan ham chiqib ketadi. U umrining oxirigacha Obivard, Gurgon, Ray, Kazvin, Isfaxon a Xamadon shaharlarida hukmdorlar qo‘l ostida tabiblik va vazirlik qiladi. U 1037-yilda Xamadonda 57 yoshida vafot etadi. Ibn Sino arab va fors tillarida fanning turli sohalari bo‘yicha 450 dan ortiq asar yozgan bo‘lib, ulardan faqat 242 (160) tasi bizgacha yetib kelgan. Nazm va nasrda qalam yuritdi. Uning tibbiyotga doir asarlarida kasalliklarning kelib chiqish sabablari va manbalari, diagnostika, muolaja usullari, dorivor o‘simliklar va dori-darmonlarning xususiyatlari, parhez, inson salomatligi uchun jismoniy tarbiyaning ahamiyati kabi tabobatning ko‘pgina g‘oyat muhim masalalariga alohida e’tibor berilgan. Jahon fani tarixida Ibn Sino qomusiy olim sifatida tan olingan chunki u o‘z davridagi mavjud fanlarning qariyib barchasi bilan shug‘ullangan va ularga oid asarlar yozgan. Ibn Sinoning ilmiy merosini shartli ravishda falsafiy, tabiiy, adabiy va tibbiy sohalarga bo‘lish mumkin, olim shularning har birida chuqur iz qoldirgan. Ibn Sinoning ko‘proq falsafa va tibga oid kitoblari jahonning ko‘pgina tillariga tarjima qilinib asrlar davomida qayta-qayta nashr qilib kelinmoqda. Uning “Al-qonun fit-tib” asari XII asrdayoq lotinchaga tarjima qilinib, to XVII asrgacha Yevropa tabobatida asosiy qo‘llanma sifatida foydalanilgan. Garchi uning “Avitsenna” sifatida G‘arbda mashhur qilgan uning tibbiy merosi xususan, “Tib qonunlari” bo‘lsa-da, “Shayx ar-rais” nomi eng avvalo uning buyuk faylasufligiga ishoradir. Ibn Sino o‘zining boy va serqirra ilmiy merosi bilan keyingi davr sharq va g‘arb madaniyatining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ibn Sino ilmiy merosini o‘rganish ishlari yangi davrga kelib jadal tus oldi va natijada chet el hamda O‘zbekistonda maxsus ilmiy yo‘nalish — sinoshunoslik vujudga keldi. “Tib qonunlari”ning lotincha tarjimasi to‘liq holicha 40 marta nashr qilindi. Jahonning ko‘plab olimlari tomonidan Ibn Sinoning ijodini turli qirralari tadqiq etilgan. Rus antrapologi M. M. Gerasimov bir necha tarixiy shaxslar qatori, Ibn Sinoning ham kalla suyagi asosida haykal-portretini yaratgan. Ibn Sino haqida O‘zbek film studiyasi ijodkorlari 1984-yilda “Dahoning yoshligi” tarixiy-geografik badiiy filmini yaratdilar. Mashhur shved botanigi shved botanigi Karl Linney (1707-78 ) doimo yashil bo‘lib turuvchi bir tropik daraxtni Ibn Sino sharafiga Avitsenniya deb atadi. O‘zbekiston yerida topilgan (1956) yangi mineral Ibn sino nomi bilan Avitsennit deb ataldi. Buxoro shahri va Afshona qishlog‘ida Ibn Sinoga haykal o‘rnatildi, Belgiyaning Kortreyk shahrida ham Ibn Sinoga qo‘yilgan (2000) haykal bor. Afshonada Ibn Sino muzeyi ochildi. O‘zbekiston va Tojikistondagi tibbiy oliy va o‘rta bilm yurtlariga, nashriyotga, sanatoriy, shifoxona, kutubxona, maktab, ko‘cha, jamoa xo‘jaliklari, turar joy mavzelariga Ibn Sino nomi berildi. Tojikistonda fan sohasida katta yutuqlarni taqdirlash uchun Ibn Sino nomidagi respublika davlat mukofoti ta’sis etildi. O‘zbekistonda Ibn Sino xalqaro jamg‘armasi tuzildi (1999), “Ibn Sino” va “Sino” nomli xalqaro jurnallar nashr qilinadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:43:32
IMOMI A’ZAM ABU HANIFA NUMON IBN SOBIT AL-KUFIY (699-yil, Kufa — 777-yil, Bag‘dod) — hanafiylik mazhabi asoschisi. Ilohiyotchi, faqih, muhaddis. “Imomi A’zam” (“Ulug‘ Imom”) ulug‘ligining e’tirofi o‘laroq berilgan unvon. Asli fors bo‘lib, o‘ziga to‘q zodagon oilada. Olim va fozil insonlar orasida voyaga yetdi. Otasidan qolgan katta boylikni ilm yo‘lida sarf etdi. Yoshligidan Qur’onni yod oldi. Kalom ilmi va mantiqni o‘rgandi. 22 yoshida iroqlik ilohiyotchi Hamod ibn Abu Sulaymonga shogird tushib uning ta’limini oldi. Keyin Kufa va Basraning eng obro‘li faqihi bo‘lib yetishdi va o‘zi shogirdlar tarbiyaladi. Kamtar, mehribon, taqvodor inson sifatida hurmat qozondi. Uning 55 marta haj qilganligi haqida ma’lumotlar bor. Imomi A’zam 747-48-yillarda Iroq hokimi ibn Hubayra ta’qibidan qochib Makka ketadi. Abbosiylar hokimiyat tepasiga kelgach, Iroqqa qaytib, ulomolik faoliyatini davom ettiradi. Xalifa al-Mansur (754-775) unga yangi poytaxt Bog‘dodda qozilik yoki boshqa istagan yuksak lavozimini egallashini taklif etadi. Biroq, Imomi A’zam bu taklifni rad etadi. Shunda Mansur uni qamab, turli qiynoqlarga solgan, kaltaklatgan. Mansur Imomi A’zamga zahar ichirgan va u zot shu sababdan shahid bo‘lgan degan rivoyat ham bor. Imomi A’zam islom ulomalari orasida eng yetuk olimlardan edi. U odamlarga qulay, toliblarga yengil bo‘ladigan yo‘lni topishga muvaffaq bo‘ldi: shar’iy ilmni birinchi bo‘lib tasnif qilib, uni boblarga ajratib, tartibga soldi va kitob shakliga keltirdi. Imomi A’zamni ilmi kalom, fiqh, hadis sarf ilmlariga oid bir necha kitoblari mavjud. Dunyoning ko‘p joylarida, jumladan O‘rta Osiya mamlakatlarida musulmonlar Imomi A’zam mazhabi qoidalari asosida ibodat qilib kelmoqdalar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:43:40
ISTAXRIY, ABU ISHOQ AL-FORISIY AL-ISTAXRIY (taxminan 850-934) — geograf olim, Eronning Fors viloyatida yashagan. Eronzamin, Movarounnahr, Arabiston yarim oroli, Misr, Ispaniya, Mag‘rit (Shimoliy Afrika) mamlakatlariga sayohat qilgan. Istaxriyning geografiya sohasidagi ilmiy merosi 930-933-yillarda arab tilida yozilgan “Kitob masolik va-l-mamolik” (“Yo‘llar va mamlakatlar kitobi; boshqa nomi “Kitob al-aqolim” — “Iqlimlar kitobi”) asarida o‘z aksini topgan. Mazkur asar Abu Zayd ibn Sahl Balxiyning “Suvar ul-aqolim” asari asosida tuzilgan va X asrning o‘rtasida ommalashgan. Istaxriy asarida Arab diyori, Mag‘rib, Shom, Iroq, Xuziston, Fors, Kermon, Ozarbayjon, Xuroson, Movarounnahr haqida geografik ma’lumotlar berilgan. O‘lkalar tavsifiga ularning xaritalari ham chizib ilova qilingan. Istaxriyning ushbu asarini 976 yil ibn Xavqal tuzatib, to‘ldirib yangi asar tuzdi va uni “Kitob al-masolik va-l-mamolik” deb atadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:43:48
JAYHONIY, ABU ABDULLOH MUHAMMAD IBN AHMAD (X asr) — olim, Somoniylar amiri, Nasr ibn Ahmadning (914-943) vaziri. Falsafa, astrologiya, astronomiyani qunt bilan o‘rgangan, geografiyaga oid bir qancha asar yozgan. “Kitob al-masolik val-mamolik” (“Yillar va mamlakatlar haqida kitob”) nomli asari haqida ma’lumotlar bor, xolos. Arab geografi al-Ma’sudiyning yozishicha, bu asarda shaharlar, dengiz va daryolar, shuningdek, turli xalqlar haqida ma’lumotlar berilgan, turli tuman rivoyatlar va voqealar hikoya qilingan. Bu asardan Sharqning ko‘p olimlari, jumladan Beruniy ham foydalangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:45:14
MA’MUN IBN MA’MUN ABUL ABBOS (?-1017) — xorazmshohlar sulolasining 3-hukmdori. (1009-1017). Uning hukmronligi yillarida Urganch obod va madaniy shahar bo‘lgan. U ancha bilimli hukmdor bo‘lib, olim, shoir, san’atkor, naqqosh va musavvirlarga homiylik qilar edi. Urganchda xorazmshohlar saroyida zamonasining yirik mutafakkirlari Ibn Sino va Beruniydan tashqari Abu Sahl Masihiy, Abu Nasr ibn Iroq, Abul Xayr ibn Xammor, Abu Abdulloh al-Xorazmiy kabi ko‘pgina olimlar to‘plangan edi. Gurganch (Urganch)da “Ma’mun akademi-yasi”(1004)ga asos solgan. Mahmud g‘aznaviyning Xorazmga qilgan yurishi (1017) natijasida bu yerdagi olimlarning ko‘pchiligi G‘aznaga majburan olib ketilgan, shahar inqirozga yuz tutgan. Saroyda uyushtirilgan suiqasd natijasida M’mun ibn Ma’mun o‘ldirilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:45:28
MAHMUD ZAMAXSHARIY (nisbasi; to‘liq ismi sharifi Abulqosim Mahmud ibn Umar ibn Ahmad) (1075-yil 18-mart, Xorazm, Zamaxshar qishlog‘i — 1144-yil hozirgi Ko‘hna Urganch) — tilshunos, adib, tafsir va hadis olimi. Oilasi islomning mu’tazila ta’limotiga e’tiqod qo‘ygan bo‘lib, Zamaxshariy dunyoqarashi dindor, taqvodor otasining ta’sirida shakllangan, dastlabki bilimini ham o‘z otasidan olgan. Zamaxshariy ilm-fanning turli sohalari, ayniqsa, arab tili va adabiyotini, diniy ilmlarni, shuningdek, o‘sha davrda ilm ahli orasida qadrlangan xattotlik san’atini ham mukammal egallaydi. Ustozi — til, lug‘at va adabiyot sohasida mashhur olim Abu Mudar Isfaxoniy (1113-yil vafot etgan)dan ilm o‘rganadi. Talabalik yoshiga yetgach, bilimini yanada oshirish, har tomonlama kamol toptirish maqsadida Buxoroga yo‘l oladi. Bu yerda u shayx ul-islom Abumansur Nasr Horisiy, Abusa’d Shaqqoniy va Abulxattob ibn Abulbatr kabi olimlardan saboq oladi. Bir necha yil Xorazmshohlar xizmatida bo‘lib, kotiblik bilan shug‘ullanadi, hukmdorlarga yaqinlashishga urinadi. Biroq qobiliyati, ilmi, fazilatiga yarasha biror mansab va munosib ko‘rmagach, o‘zga yurtlarga safar qiladi. Bilimga intilish uni Marv, Nishopur, Isfaxon, Shom, Bag‘dod, Hijoz va Makkada hayot kechirib, arab tili grammatikasi va lug‘ati, maqolalari, urf-odatlarini chuqur o‘rgandi. Mintaqa geografiyasiga doir ma’lumotlarni to‘playdi. Zamaxshariy arab gramatikasi, lug‘atshunoslik, adabiyot, aruz ilmi, geografiya, tafsir, hadis va fiqhga oid 50 dan ortiq asarlar yaratgan. Ularning aksariyati bizgacha yetib kelgan. Ayniqsa, uning arab tili fonetikasi va morfologiyasiga bag‘ishlangan “Al-Mufassal’, xorazmshoh Otsizga bag‘shlangan “Muqaddimat ul-adab”, “Tog‘lar, joylar va suvlar haqidagi kitob” kabi asarlari nihoyatda ahamiyatlidir. “Notiqlik asoslari” va “Aruzda o‘lchov” asarlari qimmatli manbalardan hisoblanadi. Zamaxshariyning Qur’oni Karim tafsiriga oid “Al-Kashshof” asari musulmon olamida ayniqsa mashhurdir. Qohiradagi dunyoga dong‘i ketgan Al-Azhar diniy dorilfununining talabalari “Al-Kashshof” asosida Qur’oni Karimni o‘rganadilar. Mahmud Zamaxshariyning keng bilimli, fanning turli sohalariga doir salmoqli va mazmundor asarlari u hayot paytlaridayoq musulmon Sharqida unga katta shuhrat keltirgan edi. “Arab va g‘ayri arablar ustozi”, “Xorazm faxri” kabi sharafli nomlar bilan ulug‘langan. U ko‘p asarlarini Makkada yozganligi uchun “Jorulloh” (“Allohning qo‘shnisi”) degan sharafli laqabga muyassar bo‘ladi. Mahmud Zamaxshariy 1144-yilda 69 yoshida Xorazmda vafot etgan. 1995-yilda O‘zbekistonda 920 yilligi keng nishonlanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:45:43
MAJIDUDDIN ADNON — tarixchi, “Tarixi mulki Turkiston” asari muallifi.

MOTURIDIY, ABU MANSUR AL-MOTURIDIY (to‘liq nomi Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Hanafiy al-Moturidiy as-Samarqandiy) (870 — Samarqand — 944) — imom, fiqh olimi, kalom ilmining moturidiylik oqimi asoschisi. “Imom al-xudo”, “Imom al-mutakallimin” (“Hidoyat yo‘li imomi”, “Mutakallimlar imomi”) nomlari bilan ulug‘langan. Moturid qishlog‘i (hozirgi Jomboy tumani)da tavallud topib, to umrining oxirigacha shu yerda yashagan, bu yerda katta bog‘ ham barpo etgan. Moturidiy Samarqanddagi al-Ayoziy madrasasida o‘qidi, mahalliy hanafiy faqihlardan ta’lim oldi, Abu Bakr Ahmad al-Juzjoniy, Abu Nasr Ahmad ibn al-Husayn al-Iyodiy, Nusayr ibn Muqotil ar-Roziy unga ustozlik qilishdi. Keyin o‘zi fiqh va kalom ilmlaridan dars berdi. Abu Ahmad al-Iyodiy, Abulhasan Ali ibn Sayyid ar-Rustug‘faniy, Abu Bakr as-Samarandiy, Makhul an-Nasafiy, Abulyusr al-Pazdaviy kabi shogirdlar yetishtiradi. Vasiyatga ko‘ra, Samarqanddagi Shokardiza Qabristoniga dafn etildi. Moturidiyning asosiy asarlari “Kitob at-tavhid” (“Yakkaxudolik haqidagi kitob”), “Ta’vilot ahl-as-sunna” (“Sunniylik an’analari sharhi”)dir. “Kitob at-tavhid” bilish nazariyasi bayon qilingan musulmon ilohiyotshunosligining birinchi asari hisoblanadi. Moturidiy sof din doirasidan chiqmagan holda aql-idrokni ulug‘laydi va mantiqan asoslangan bilimning ahamiyatini ta’kidlaydi. Kitobda o‘sha davrdagi adashgan firqalar qarashlarining haqiqatdan yiroq ekanligi tahlil etilgan. Moturidiy “din yo‘lidagi barcha adashuvlarning sababi — riyokor kimsalarga ko‘r-ko‘rona ergashishdadir”, deb ta’kidlagan edi. Moturidiy ilohiyotchi olim sifatida muhim aqidaviy masalalar — juz“iy iztiyor, e’tiqod, oxirat hayoti kabilarni qamrab oluvchi risolalar bitdi. “Ma’xaz ash-shari“a” (“Shariat asoslari sarasi”), “Kitob al-usul” (“Diniy ta’limot asoslari kitobi”), “Kitob al-jadal” (“Dialektika haqidagi kitob”) kabi asarlari shular jumlasidandir. Moturidiy Abu Hanifa qarashlarini tushuntirib berib, uni rivojlantirdi. Abul Hasan al-Ash“ariy (873-935) ishlab chiqqan islom aqidasi asoslarini takomillashtirib, uni sunniylik e’tiqodiga kirib qolgan noto‘g‘ri, g‘ayri sahih aqidalardan tozaladi. Moturidiy qarashlari o‘z davrida mintaqaning madaniy va ilmiy ravnaqiga sabab bo‘lgan. Chunki Moturidiy din asoslarini mantiqan tushuntirgan, tanlov huquqi, dinlararo bag‘rikenglik, ijtimoiy hamjihatlikni qaror topdirish g‘oyalarini rivojlantirgan. Moturidiy jami 15 ga yaqin asar ta’lif etgan. Uning kalomga oid 7 ta va huquqqa oid 2 ta asari bo‘lib, ular saqlanib qolmagan. Moturidiyning bizgacha yetib kelgan asarlari qisman tadqiq qilingan. Uning Qur’on tafsiriga bag‘ishlangan “Ta’vilot al-Qur’on” asari va uning uzviy davomi hisoblanmish “Irshod al-mubtadiyin fiy tajvidi Kalomi rabbil olamin” (“Qur’on o‘qishga kirishganlar uchun qo‘llanma’) kitobi O‘zbekiston FA Sharqshunoslik intetutida saqlanadi. Mamlakatimizda Moturidiy merosini o‘rganishga faqat mustaqillikdan keyingina kirishildi. O‘zR Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan 2000-yilda Moturidiy tavalludining 1130-yilligi O‘zbekistonda keng nishonlandi. Prezident I.A.Karimov tashabbusi bilan Samarqandda alloma xotirasiga yodgorlik majmui bunyod etildi. Toshkent va Samarqandda Moturidiy ta’limoti va uning islom olamida tutgan mavqega bag‘ishlangan xalqaro ilmiy anjumanlar o‘tkazildi. Moturidiy hayotining turli qirralarini yorituvchi maqolalar, risolalar va tadqiqotlar chop etildi. Moturidiy merosini o‘rgangan xorijlik olimlar bilan samarali hamkorlik aloqalari o‘rnatildi. 2001-yilda Gyottingen (GFR) universitetining professori Ulrix Rudolf qalamiga mansub “Al-Moturidiy va Samarqand sunniylik ilohiyoti” kitobi o‘zbek tilida nashr etildi. 2002-yilda mazkur kitobning keng ommaga, jumladan, oliy o‘quv yurtlarining talabalari va o‘rta maktablarning yuqori sinf o‘quvchilariga mo‘ljallangan nashri amalga oshirildi. Endilikda xalqimiz Moturidiy merosi bilan o‘z ona tilida tanishish imkoniga ega bo‘ldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:46:07
MUSLIM IBN HAJJOJ, IMОM MUSLIM (817 yoki 821 Nishоpur — 875) — muhаddis, imоm. Imоm Buхоriydаn kеyingi hаdis ilmining bilimdоni. Fiqhdаn hаm yaÑ…shi хаbаrdоr bo‘lgаn. Yoshligidа ko‘p mаmlаkаtlаrgа sаfаr qilgаn, jumlаdаn, Hijоz, Misr, Suriya, Irоqdа bo‘lgаn. Ulаmоlаrning qаyd etishlаrichа, u 300 mingdаn ziyod hаdisni o‘rgаnib chiqib, ulаrdаn 12 mingtаsini ishоnchli (sаhih) dеb tоpgаn vа o‘zining “аs-Sаhih” (“Sаhihi Muslim”) аsаrigа kiritgаn. To‘plаm musаnnаf shаklidа tuzilgаn. Mаzmunаn uni “Sаhihi Buхоriy”ning o‘zginаsi dеyish mumkin, lеkin u bоshqа mаnbаlаrgа аsоslаnib yozilgаn. Muslim ibn Hajjoj isnоdgа аlоhidа аhаmiyat bеrgаn. Kitоb 52 bo‘limdаn ibоrаt, bo‘limlаrning hаr biridа o‘zigа tеgishli hаdislаr to‘plаngаn. TаriÑ…iy vа biоgrаfik mаzmundаgi hаdislаr bu kitоbning bоy mаnbа sifаtidаgi qiymаtini оshirаdi. “Аs-Sаhih” kitоbi shаriаt bo‘yichа qo‘llаnmа vаzifаsini o‘tаshi lоzimligi nаzаrdа tutilgаn. Bu аsаr аhli sunnа nаzdidа 6 tа mаshhur sаhih kitоbning ikkinchisidir. Muslim ibn Hajjoj bundаn tаshqаri fiqhgа оid аsаrlаr vа muhаddislаrgа bаg‘ishlаngаn biоgrаfik to‘plаmlаr yarаtgаn, lеkin yozgаnlаri sаqlаnib qоlmаgаn, bizgаchа birginа “As-Sаhih” аsаri yеtib kеlgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:46:21
NARSHAXIY MUHAMMAD, ABU BAKR MUHMMAD IBN JA’FAR IBN ZAKARIYYA AL-XATTOB IBN SHARIK AN-NARSHAXIY (899-959) — tarixchi olim. Buxoroning Narshax qishlog‘ida tug‘ilgan. Tarjimai holiga oid ma’lumotlar kam. Somoniylar saroyida kotiblik qilgan. Narshaxiy 943-944-yillarda “Buxoro tarixi” (“Taxqiqi viloyati Buxoro”) nomli asarini arab tilida yozib, uni somoniylar amiri Nuh ibn Nasr (hukmronlik davri: 943-954)ga bag‘ishlagan. Narshaxiyning o‘g‘li Abu Bakr Mansur va nevarasi hadisshunos olim Abu Rafi al-Ala ibn Mansur ibn Muhammad ibn Ja’far asarni arab tilida davom ettirishib, Mansur ibn Nuh (hukmronlik davri: 997-999), ya’ni so‘nggi somoniylar davrigacha to‘ldirishgan. Nasafiyning “Kitob al-alqand” (“Samarqandiya”) va Abu Sa’d as-Sa’money (1113-1167)ning “Kitob al-ansob” asarlarida Narshaxiy haqida ma’lumotlar mavjud. Narshaxiy o‘z tug‘ilgan qishlog‘ida vafot etgan. Asarning asl nusxasi bizgacha yetib kelmagan. 1128-yil quvalik Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad al-Qubaviy asarni fors tiliga qisqartirb tarjima qilgan. 1178-1179-yillarda asar ikkinchi marta qisqartirilgan. Tarjimonlar qisqartirish bilan birga uni yangi ma’lumotlar bilan ma’lum ma’noda to‘ldirganlar. “Buxoro tairixi” 36 bobdan iborat bo‘lib, asosan, Buxoro vohasining tarixiga bag‘ishlangan. Kitobning bir necha bobi Buxoro atrofidagi Karmana, Nur, Tavois, Iskajkat, Sharg‘, Zandana, Vardona, Afshona, Barkat, Romitan, Varaxsha, Baykand (Poykent), Forob va boshqa shahar va qishloqlarning tasviriga bag‘ishlangan. Unda bu joylarning tarixi, aholisi va uning mashg‘uloti, faoliyati hamda tashqi shaharlar bilan munosabatlari hikoya qilinadi. Buxoro aholisining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida sodir bo‘lgan muhim tarixiy voqealar bayon qilinadi. Kitobda O‘rta Osiyoda arab xalifaligi hukmronligining o‘rnatilishi, islom dinining yoyilishi va Buxoro arablar tomonidan taqsimlab olinishi hamda xalifalikka qarshi kurashlar, ayniqsa, Muqanna, Abu Muslim va boshqalar boshchiligidagi xalq qo‘zg‘olonlari batafsil hikoya qilinadi. “Buxoro tarixi”da IX asrda O‘rta Osiyoning arab xalifaligidan ajralib chiqishi, Movarounnahr va Xurosonda somoniylar davlatining barpo bo‘lishi va somoniylar davrida Buxoroning iqtisodiy va madaniy hayoti tasvirlangan. Asarda Buxoroning tarixiy topografiyasiga oid ma’lumotlar bo‘lib, unda Buxoro shahrining darvozalari, ichki va tashqi devorlarining qurilishi ham ark va shahristonning bino qilinishi hikoya qilinadi. Asar faqat Buxoro tarixinigina emas, balki butun O‘rta Osiyo tarixini emas, balki butun O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda hamda nodir manbadir.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:46:33
NUH IBN YAZID АL-MARVAZIY АBU АSОMА (? — 789/90) — o‘rtаоsiyolik ilk qоmusiy оlimlаrdаn biri. Mаrv shahrining qоzikаlоni bo‘lgаn; turli fаnlаrni puÑ…tа egаllаgаnligi tufаyli аl-Jоmе lаqаbini оlgаn. U Mаrvdа 4 tа fаn: hаdisshunоslik, fiqh, аrаb tili grаmmаtikаsi vа shе’riyatidаn dаrs bеrgаn. Sаm’оniyning yozishichа, u Mаrvdа birinchi bo‘lib hаnаfiya mаzhаbi bo‘yichа to‘plаm (jоmе) tuzgаn, Mаrvdа hаmdа Ð¥urоsоn vа Irоqning bоshqа shаhаrlаridа ko‘plаb shоgirdlаri bo‘lgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:46:41
NАSАIY, АBU АBDURRАHMОN АHMАD IBN АLI IBN SHUАYB IBN АLI IBN SINОN IBN BАHR АL-Ð¥URОSОNIY (827, Nаsо/Nisо sh. — 915) — muhаddis, eng ishоnchli 6 tа hаdis to‘plаmidаn biri (“Sunаni Nisоiy”)ning muаllifi. 15 yoshidа Hijоz, Irоq, Shоm, Misr vа boshqa mаmlаkаtlаrgа bоrib diniy fаnlаrni puÑ…tа o‘zlаshtirаdi. Dаmаshqdа ummаviylаrgа yon bоsmаgаni sаbаbli tаzyiq оstidа qоlаdi. Bir rivоyatgа ko‘rа, Mаkkаdа, bоshqаsigа ko‘rа, Bаytil-Mаqdis (Quddus)dа vаfоt etаdi. “Аs-Sunаn аl-kubrо” (“Kаttа sunаn”) to‘plаmi uning shоh аsаri hisоblаnаdi. Bundаn tаshqаri, “аs-Sunаn аs-sug‘rо” (“Kichkinа sunаn’) yoki “аl-Mujtаbо” (“Sаylаnmа”), “аl-Хаsоis” (“Хususiyatlаr”), “Fаzоil аs-sаhоbа” (“Sаhоbаlаrning fаzilаtlаri”), “аl-Mаnоsik” (“Mаrоsimlаr”) vа boshqa kitоblаrni hаm yozib qоldirgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:46:53
NАSАVIY, SHIHОBIDDIN MUHАMMАD АN-NАSАVIY (?-1249) — tаriÑ…chi, Аshхоbоd yaqinidаgi Ð¥urаndiz qаl’аsi hоkimi (1219-21). Nasaviy 1220-24-yillаrdа mo‘g‘ullаr istilоsigа qаrshi kurаsh оlib bоrgаn. 1224-yildаn Jаlоliddin Mаngubеrdining shахsiy kоtibi bo‘lgаn, uning hаrbiy yurishlаridа qаtnаshgаn. 1241-yil аrаb tilidа “Siyrаt аs-sultоn Jаlоliddin Mаngubеrdi” (“Sultоn Jаlоliddin Mаngubеrdining hаyoti tаfsilоti”) nоmli аsаr muаllifi. Аsаrdа Mоvаrоunnаhrni bоsib оlinishi bilan bоg‘liq vоqеаlаr bаyon etilgаn. Yaqin vа O‘rtа Shаrq mаmlаkаtlаrining ijtimоiy-siyosiy аhvоli to‘g‘risidа qimmаtli mа’lumоtlаr bоr. Аsаr XIII аsr охirlаridа fоrs tiligа tаrjimа qilinib, Tеhrоndа, uning аrаbchа nusхаsi Pаrij, Qоhirаdа, ruschа tаrjimаsi Bоkudа vа o‘zbеk tilidа Tоshkеntdа (1999) nаshr etilgаn.

NОSIR Ð¥ISRAV (to‘liq ismi: Аbu-Mu’iniddin Nоsir Ð¥isrаv аl-Qubоdiyoniy) (1004, Qubоdiyon — 1088, Bаdахshоn) — fоrs-tоjik shоiri, mutаfаkkiri. Bоshlаng‘ich mа’lumоtni o‘z qishlоg‘idа оlgаn, kеyin Mаrv vа BаlÑ… mаdrаsаlаridа tаhsilni dаvоm ettirgаn. Mаhmud G‘аznаviy vа uning o‘g‘li Mаs’ud sаrоyidа mirzаlik qilgаn, sоliq mаhkаmаsini bоshqаrgаn. U 7 yil (1045-52) dаvоmidа Erоn, Оzаrbаyjоn, Аrmаnistоn, Suriya, Misr, Аrаbistоn, Irоq mаmlаkаtlаrini kеzib chiqаdi. Uning “Sаfаrnоmа” аsаri shu sаyohаt nаtijаsidа yarаtilgаn. Аdоlаtli hukmdоrlаr tufаyli оsоyishtа vа fаrоvоn shаhаrlаrni ko‘rgаn Nosir Xisrav kеyinchаlik o‘z аsаrlаri оrqаli оdil pоdshоh g‘оyasini ilgаri surаdi. Misrdа 3 yil yashаb, fоtimiylаr tаriqаtigа kirаdi vа ismоiliylаr mаslаgini qаbul qilаdi. Fоtimiylаr butun dunyoni egаllаshni mаqsаd qilib, uni 12 jаzirа (оrоl)gа bo‘lgаn edilаr. Nosir Xisrav Ð¥urоsоn bo‘yichа jаzirа bоshlig‘i — Hujjаt etib tаyinlаnаdi (bа’zi shе’rlаridа Hujjаt tахаllusini hаm qo‘llаgаn). Kеyinchаlik, 105- yildа BаlÑ…gа qаytgаn Nosir Xisrav bu yеrdа ismоiliylik g‘оyalаrini qizg‘in tаrg‘ib-tаshviq qilа bоshlаydi. Bu hаrаkаti uchun Nosir Xisrav shiаlik vа kоfirlikdа аyblаnib, o‘limgа hukm qilinаdi. Shundаn so‘ng u qоlgаn 25 yillik umrini Bаdахshоndа — Hаzrаti Sаyyid qishlоg‘idаgi Yumg‘оn dаrаsidа o‘tkаzаdi. Uning dа’vаtlаri nаtijаsidа bu yеrdа ismоiliylаr jаmоаsi vujudgа kеlаdi. Mаqbаrаsi аsrlаr dаvоmidа ziyorаtgоhlаrdаn biri bo‘lib, mаhаlliy аhоli tоmоnidаn “Mоzоri Shоh Nоsir” dеb аtаlgаn. Nosir Xisrav “Sаfаrnоmа”, “Zоd ul-musоfirin’, “Vаjhi din’, “Sаоdаtnоmа”, “Ro‘shnоinоmа”, “Хоn ul-iÑ…vоn’, “Bo‘stоn ul-uqul’, “Dаlil ut-mutахаy-yirin’, “Jоmе” ul-hikmаtаyn’, “Risоlа dаr jаvоbi 99 sаvоli fаlsаfi”, “Kushоyish vа rаhоyish” kаbi ko‘plаb shе’riy vа nаsriy аsаrlаr yarаtgаn. U fоrs-tоjik vа аrаb tillаridа ikki dеvоn hаm tuzgаn, lеkin аrаb tilidаgi dеvоnining tаqdiri hоzirgаchа nоmа’lum. Shоirning qаsidа, g‘аzаl, qit’а vа rubоiylаrini o‘z ichigа оlgаn, 12 ming misrаdаn ibоrаt fоrsiy dеvоni esа Erоndа bir nеchа mаrtа chоp etilgаn. Dunyoviy ilmlаrni chuqur o‘zlаshtirgаn Nosir Xisrav hur fikrli kishi bo‘lgаn. Оlаm vа Оdаm mоhiyati to‘g‘risidа аql vоsitаsidа fаlsаfiy fikr yuritgаn. Dunyoning nоmukаmmаlligi, insоn tаbiаtining nоqisligi Ñ…ususidа “Хudо bilan munоzаrа” dеgаn shе’r hаm yozgаn. Ijоdi оrqаli аdоlаtsiz zаmоn, jоhil vа mаnfааtpаrаst kishilаrni tаnqid qilib, mеhnаtkаsh dеhqоnni, kоsibu hunаrmаndni, ilm sоhiblаrini ulug‘lаgаn, insоniy kаmоlоtgа dа’vаt qilgаn. Uning hur fikrlаri o‘zidаn kеyingi ijоdkоrlаr, jumlаdаn, Umаr Хаyyomgа kuchli tа’sir ko‘rsаtgаn. Nosir Xisrav аsаrlаri dunyoning ko‘plаb tillаrigа tаrjimа qilingаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:47:04
QOSHG‘ARIY MAHMUD KОSHG‘ARIY IBN HUSAYN IBN MUHAMMAD (XI asr) — turkshunоslik ilmining asоschisi, filоlоg оlim, etnоgraf. Ijtimоiy kеlib chiqishi jihatidan qоraxоniylar sulоlasiga mansuboshqa Оtasi Husayn ibn Muhammad o‘sha davrdagi Barsg‘an shahrining amiri bo‘lgan. Koshg‘ariy bоshlang‘ish ma’lumоtni o‘z qishlоg‘ida, yuqоri ma’lumоtni Kоshg‘ar madrasalarida оlgan, arab, fоrs, turkiy kabi 7-8 tilni puxta egallagan. So‘ng u Buxоrо, Samarqand, Marv, Nishоpur shaharlarida bilimini оshirgan. 1056-1057-yillarda mamlakatdagi ichki nizоlar natijasida оlim o‘z vatanini tark etib, 15 yil davоmida atrоfdagi qardоsh xalqlar оrasida yurishga majbur bo‘lgan. Ana shu yillarda u turkiy xalqlar yashaydigan o‘lkalarni kеzib, bu yеrlardagi turkiy qabila va urug‘lar, ularning kеlib chiqishi va nоmlanishi, jоylashish o‘rinlari, urf-оdatlari, ayniqsa, til xususiyatlarini sinchiklab o‘rganadi. So‘ng Bag‘dоdga bоrib, ancha vaqt shu shaharda ijоd qilgan, xususan, 1072-yil (ba’zi manbalarda-1074-yil va undan ham kеyin) dunyoga mashhur asari “Dеvоnu lug‘оtit turk” (“Turkiy so‘zlar dеvоni”) ni yozib bitiradi va uni abbоsiylardan bo‘lgan Abulqоsim Abdullоh binni Muhammadil Muqtadо Biamrillоhga bag‘ishlaydi. Ushbu asar turkiy xalqlar tarixidagi dialеktоlоgik, izоhli, etnоgrafik, tarixiy-etimоlоgik lug‘atlarning barcha unsurlarini qamrab оluvchi dastlabki univеrsal lug‘at bo‘lib, o‘z muallifini dunyoga ulug‘ adabiyotchi, tarixchi, gеоgraf va boshqa ko‘p fanlardan yaxshi xabardоr bo‘lgan yirik fan arbоbi, qоmusiy оlim sifatida tanitdi. Bu asarida оlim turkiy qabila va urug‘lar (xalqlar) tillaridagi so‘zlar ma’nоsini arab tilida izоhlab bеradi. Misоl sifatida esa maqоllardan va badiiy adabiyotdan parchalar kеltiradi. Bu haqda Koshg‘ariyning o‘zi yozadi: “Mеn bu kitоbni maxsus alifbе tartibida hikmatli so‘zlar, saj’lar, maqоllar, qo‘shiqlar, rajaz va nasr dеb atalgan adabiy parchalar bilan bеzadim... Mеn istе’mоldagi so‘zlarnigina bеrdim, istе’mоldan chiqqanlarini tashladim... So‘ngra mеn har bir qabilaga mansub so‘zlarning yasalish xususiyatlarini va qanday qo‘llanishini qisqasha izоhlab ko‘rsatish ushun alоhida yo‘l tutdim. Bu ishda misоl tariqasida turklarning tilida qo‘llanilib kеlgan shе’rlaridan, shоdlik va mоtam kunlarida qo‘llanadigan hikmatli so‘zlaridan, maqоllaridan kеltirdim”. Shuni aytish kеrakki, “Dеvоn’da bеrilgan adabiy parchalar, til faktlari faqat XI asrda adabiyotining namunalari bo‘lmay, ularning aksar qismi juda uzоq o‘tmish davrlarning mahsulidir. Shu jihatdan bunday parchalar turkiy tillarning kеlib chiqish tarixini, rivоjlanishini, adabiy harakatining juda uzоq tarixini bеlgilashga xizmat qiluvchi eng muhim hujjatdir. Asardagi bir qancha gеоgrafik, etnоgrafik ma’lumоtlar ham tеgishli sоhalar nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega. Mahmud Koshg‘ariy mazkur asariga o‘zi tuzgan dunyo xaritasini ilоva qiladi. Xaritada mamlakat, shahar, qishlоq, tоg‘, cho‘l, dеngiz, ko‘l, daryo kabilarning nоmlari yozilgan. Xaritada aks etmagan ba’zi bir nоmlar lug‘at matnida izоhlangan. Xarita, asоsan, Sharqiy yarim sharga to‘g‘ri kеladi. Bu haqda Mahmud Koshg‘ariyning o‘zi: “Rumdan Mоshingasha bo‘lgan... shaharlar o‘rnini aniqlash maqsadida ularning hammasini еr shaklidagi dоirada ko‘rsatdim”, — dеb yozadi. Shartli qabul qilingan bo‘yoqlar ranggi dоira tashqarisida to‘rt jоyda so‘z bilan izоhlangan. Ayrim kamchiliklariga qaramay, Mahmud Koshg‘ariy XI asrda tuzilgan xaritasi o‘z davri uchun mukammal, hоzirgi davr uchun gеоgrafik ma’lumоtlar bеruvchi muhim manba hisоblanadi. Ma’lumоtlarga ko‘ra, Koshg‘ariyning “Dеvоnu lug‘оtit turk”dan avvalrоq yaratilgan, “Javоhirun-nahvi fi lug‘оtit turk” (“Turkiy tillar sintaksisi qоidalari”) dеb nоmlangan asari ham bo‘lgan. Ushbu asar hоzircha tоpilgani yo‘q. Koshg‘ariy 1080-yilda (yoki 1118 ) vataniga qaytib kеlib, O‘raldagi Aziq qishlоg‘ida, Hazrati Mullоm tоg‘i etagidagi tеpalikda jоylashgan madrasada dars bеrgan va ilmiy ijоd bilan mashg‘ul bo‘lgan (hоzirgi mazkur madrasaning faqat pоydеvоrlari saqlanib qоlgan). Koshg‘ariy 1105-yilda (yoki 1126-yilda) 97 yoshida vafоt etib, O‘raldagi uning ajdоdlari maqbarasiga dafn etilgan. Maqbara hоzirgasha “Hazrati Mullоm mоzоri” nоmi bilan mashhur.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:47:13
QАFFОL SHOSHIY (to‘liq ismi Аbu Bаkr Muhаmmаd ibn Аli Ismоil Qаffоl аsh-Shоshiy аl-Kаbir; 903-976) — shоfiylik mаzhаbining yеtаkchi оlimlаridаn biri, muhаddis, fаqih, tilshunоs, shоir. Hаzrаti Imоm (qisqаchа — Hаstimоm) nоmi bilan mаshhur. Mаnbаlаrgа ko‘rа, u оg‘irligi 0,5 g kеlаdigаn jаjji qulf-kаlit yasаgаni uchun “Qаffоl” (“Qulfchi”) lаqаbi bеrilgаn. Chuqur bilimi, ulkаn ishlаri evаzigа Imоm аl-Kаbir (“Ulug‘ imоm”) dеb tа’riflаngаn. Shоsh (Tоshkеnt)dа hunаrmаnd оilаdа tug‘ildi. Sаmаrqаnd, Buхоrо, Tеrmiz shaharlаridа bo‘lib, o‘zidаn аvvаl o‘tgаn аllоmаlаr mеrоsi bilan tаnishdi. Tаniqli muhаddis vа ilоhiyotchi Hаysаm ibn Kulаyb qo‘lidа tа’lim оldi. Аrаb Shаrqi mаmlаkаtlаri bo‘ylаb uzоq sаfаrdа bo‘ldi, аnchа vаqt Bаg‘dоddа yashаdi. Mаshhur imоm Аbul Аbbоs Аhmаd ibn Umаr ibn аs-Surаyjiy (850-918 )ning shоgirdi bo‘lgаn. Хаlifаlikdа turli lаvоzim, vаzifаlаrni аdо etgаn. Qaffol Shoshiy Mоvаrоunnаhrdа, Ñ…ususаn, Shоshdа shоfi’iylik mаzhаbini tаrg‘ib etib, diniy bilimlаrning tаrqаlishigа, shаriаt аsоslаri qаrоr tоpishigа hissа qo‘shdi. Uning qоnunshunоslik, mаntiq kаbi sоhаlаrgа оid “G‘оzining fе’l-аtvоri”, “Оdоb аl-bаhs” (“Bаhs оdоbi”), “Husni jаdаl” (“Diаlеktikа go‘zаlligi”) kаbi аsаrlаri islоm оlаmidа mаshhur bo‘lgаn. Qaffol Shoshiy shе’rlаr hаm yozgаn. Ulаrdаn аyrim pаrchаlаr оlim Tоjiddin аs-Subkiyning “Tаbаqоt аsh-Shоfi’iya” (“Shоfi’iylik mаzhаbi dаrаjаlаri”) kitоbi оrqаli sаqlаnib qоlgаn. Qaffol Shoshiy Tоshkеntdа vаfоt etgаn. Uning qаbri ustigа mаqbаrа qurilgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:47:25
ROZIY (to‘liq nomi Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyo ar-Roziy) (865-yil 28-avgust — Ray — 925-yil 26-oktabr) — Sharqning qomusiy olimi, tabib va mutafakkir. O‘rta asr Yevropasida lotincha Razes nomi bilan tanilib, tabobat sohasida o‘z davrining Jolinus (Galen) deb sanalgan. Ibn Sino yoshligida uning asarlarini puxta o‘rgangan. Shuningdek, kimyo, botanika, matematika, astronomiya, mantiq va falsafa kabi fanlarni chuqur o‘rgangan; adabiyot va musiqa bilan ham shug‘ullangan. Roziy bir qancha vaqt Ray va Bag‘dod shifoxonalarini boshargan. U O‘rta Osiyo, jumladan, Buxoro ilm ahllari bilan ilmiy muloqotda bo‘lgan. Ko‘z kasalligiga uchrab, umrining oxirida ko‘r bo‘lib qolgan. Roziyning tabobatga oid asarlaridan 36 tasi bizgacha yetib kelgan. U terepiya, xirurgiya, diagnostika, sanitariya-gigiena, farmokagnoziya, farmakologiya, anatomiya, psixologiya kabi ilmlarni yangi g‘oya va ixtirolar bilan boyitgan. Roziy mashhur kimyogar bo‘lib, kimyo faniga oid 26 ta asar yozgan, biroq bizgacha ularning 4 tasigina yetib kelgan. Bular orasida “Kitob ul-asror” (“Sirlar kitobi”) va “Kitob sirr il-asror” (“Sirlar siri kitobi”) asarlari alohida o‘rin tutadi; “Kitob ul-asror”da o‘rta asr Sharq kimyosi o‘zining to‘la ifodasini topgan. Roziyning аsаrlаri uning nаzаriy jihаtdаn bir mеtаllni ikkinchi mеtаllgа kimyoviy yo‘l bilan аylаntirish mumkinligigа ishоngаnini ko‘rsаtаdi. Gаrchi аmаliy jihаtdаn uning nаzаriyasi utоpik bo‘lsа-dа, оltin vа kumush hоsil qilish yo‘lidаgi urinishlаri tufаyli Roziy hоzirgi kimyoni bir qаnchа yangi mоddаlаr, аsbоblаr vа kimyoviy аmаllаr bilan bоyitdi. Roziyning tibbiyot vа kimyo sоhаlаrigа оid аsаrlаri o‘rtа аsrlаrdа Shаrq vа G‘аrbdа shu sоhаlаrning rivоjlаnishigа kаttа tа’sir ko‘rsаtgаn. Roziy o‘rta asr Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari falsafasida mavjud bo‘lgan ta’limotlarning birortasiga bog‘liq bo‘lmagan holda borliq va uning mohiyati haqida o‘z mustaqil ta’limotini yaratdi. O‘rtа аsr fаlsаfаsi uchun erishgаn eng kаttа yutuqlаridаn biri — Roziyning nаrsаlаr mоddiy аtоm zаrrаlаrdаn tuzilgаni hаqidаgi tа’limоtidir. U Dеmоkrit vа Epikur аtоmistik tа’limоtini o‘rtа аsrlаrdа birinchi mаrtа qаytа tiklаdi. Roziy Suqrоtni ахlоq sоhаsidа o‘zining vа bаrchа fаylаsuflаrning ustоzi dеb hisоblаydi. O‘rtа аsr mаnbаlаridа Roziy dinning аyrim аqidа vа tаmоyillаrigа sаlbiy munоsаbаtdа bo‘lgаni hаmdа pаyg‘аmbаrlik hаqidа аqidаgа zid bo‘lgаn аsаr yozgаni tа’kidlаnаdi. Lеkin, uning tаbiiy-ilmiy mеrоsi vа fаlsаfiy qаrаshlаri Yaqin vа O‘rtа Shаrq хаlqlаri mа’nаviy mеrоsidа muhim аhаmiyatgа egа bo‘lgаn. Roziyning ilmiy mеrоsini birinchi mаrtа o‘rgаngаn оlim Аbu Rаyhоn Bеruniydir. Bеruniy Roziyning tаrjimаi hоli, dunyoqаrаshi vа аsаrlаrini tаdqiq etib, “Fеhrist kutub Muhаmmаd ibn Zаkаriyo аr-Rоziy” (“Muhаmmаd ibn Zаkаriyo аr-Rоziy kitоblаrining ro‘yхаti”) аsаrini yozgаn. Roziyning аsоsiy аsаrlаri o‘rtа аsrlаrdаyoq G‘аrbiy Yevrоpаdа mаshhur bo‘lgаn, bа’zilаri lоtin vа boshqa Yevrоpа tillаrigа tаrjimа qilinib, kеng o‘rgаnilgаn. Kеyingi dаvr оlimlаrining, jumlаdаn, o‘zbеkistоnlik оlimlаrning tаdqiqоtlаridа Roziy аsаrlаrining ilmiy jаmоаtchilikkа mа’lum bo‘lmаgаn qo‘lyozmа nusхаlаri vа ulаrning tаrjimаlаri аniqlаnmоqdа, аyrim аsаrlаri nаshr etilmоqdа.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:47:36
RUDAKIY ABU ABDULLO JA’FAR (858-yil, hozirgi Tojikiston Respublikasi Panjrudak qishlog‘i — 941-yil) — fors-tojik shoiri. Fors-tojik she’riyati asoschilaridan biri. Yoshligidan she’riyat va musiqaga ixlos qo‘ygan, adabiyotni, arab tilini o‘rgangan. Zamonasining mashhur cholg‘uchisi Abul Abbos Bahtiyordan musiqa bo‘yicha ta’lim olgan; barbat, chang, ud, rud, kabi cholg‘u asboblarini chalishni o‘rgangan. Rudakiyning she’riyat va musiqadagi mahoratini eshitgan Buxoro hokimi Nasr ibn Ahmad Somoniy uni saroyga taklif etgan. Rudakiy Buxoroda vazir Abul Fazl Bal’amiy homiyligida ijod qilib, san’atda katta obro‘ qozongan. Rudakiy 40 yil saroyda shoirlarga boshchilik qilgan. Uning tug‘ma ko‘r bo‘lganligi haqida naqllar bor. Aslida saroydagi ig‘vo va fitnalar tufayli dushmanlari Rudakiyning ko‘zlariga mil tortib ko‘r qilgan, mol-mulkini talab, o‘zini Buxorodan badarg‘a qilishga erishganlar. Qarigan chog‘ida Rudakiy o‘z qishlog‘iga qaytib, faqirlikda umr kechirgan. Manbalarda Rudakiy she’riyati 100 000 baytdan iboratligi qayd etilgan. Lekin bizga qadar uning 1000 bayt asari (2 qasida, 50 ruboiy, she’r va dostonlari) yetib kelgan. Rudakiy Movarounnahrda o‘z she’rlaridan devon tuzgan ilk shoir hisoblanadi. “Bo‘i jo‘i Mo‘liyan oyad hame’ (“Mo‘liyon arig‘ining isi kelmoqdadir”) misrasi bilan boshlanadigan g‘azali unga favqulodda shuhrat keltirgan. Unga 120 shoir tazmin bitgan, lekin birortasi Rudakiy darajasiga ko‘tarila olmagan. Rudakiy va uning izdoshlari forsiy she’riyatda bir necha asr hukmronlik qilgan Xuroson (yoki Turkiston) uslubiga asos solib, uni rivojlantirganlar. Rudakiy aruzni chuqur o‘rganib, uni xalq orasida keng tarqalgan qo‘shiqlarga tatbiq qilish natijasida 9 ta yangi vaznlar kashf etgan. Ularning ko‘pchiligi xalq qo‘shiqlarining barmoq vaznlari asosida tuzilgan. Rudakiy ruboiylari janrning barcha talablariga javob beradigan dastlabki ruboiylardandir. Dunyoning tuzilishi, hayot hodisalari, inson fe’l-atvori, xatti-harakatlari haqida falsafiy xulosalar chiqarish, pand-nasihat shoir she’riyatining yetakchi xususiyati hisoblanadi. Rudakiy ishqu muhabbatni ham baland pardalarda kuylagan, dunyoviy sevgini ulug‘lagan. U peyzaj lirikasining ham ustalaridan. Dunyo, zamon, inson mavzusi, turli illatlardan shikoyat motivlari ham Rudakiy ijodida, xususan, umrining oxirida yaratgan she’rlarida ko‘p uchraydi. She’rlari Munirxon Muinxoda (1957) va Sh.Shomuhammedov (1988, 1994) tomonidan o‘zbek tiliga tarjima qilingan. Shoir haqida “Rudakiy” dramasi va “Shoirning qismati” kinofilmi yaratilgan. Rudakiy nomida Tojikiston Davlat mukofoti ta’sis etilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:47:44
SAMOSIY, XOJA MUHAMMAD BOBOYI SAMOSIY (XIII-asr — 1354) — xojagon-naqshbandiya tariqatining yirik namoyondasi, buxorolik 7 pirning beshinchisi. Xoja Ali Romitaniy tahsil olib, uning vafotidan so‘ng xojagonlik tariqatini boshqargan. Bahouddin Naqshband tug‘ilganda uni ma’naviy farzandlikka qabul qilib, Sayyid Mir Kulolga Bahouddin tarbiyasi bilan shug‘ullanishni topshirgan. Samosiy bog‘bonlik bilan kun kechirgan. Samosiy kulohini Bahouddinga hadya etib, unga murshidlik qilgan. Bahouddin Naqshband ana shu kuloh sharofatidan balogardonlik karomatiga ega bo‘lgan, deydilar. Samosiy tug‘ilgan qishlog‘ida dafn qilingan. Qabri ustidagi maqbara, atrofdagi masjid va toshquduq mustaqillik yillarida ta’mirlangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:47:52
SHАMSULMULK, MАLIK SHАMSULMULK (Nаsr) ibn Ibrоhim Tаmg‘аchхоn (XI аsrning birinchi chоrаgi — 1080, Buхоrо) — Qоrахоniylаr hukmdоri (1068-80-yillar). G‘аrbiy qоrахоniylаr хоqоnligi аsоschisi Ibrоhim ibn Nаsrning o‘g‘li. Sаljuqiylаr sultоni Аlp Аrslоnning bеvаqt o‘limidаn kеyin Shamsulmulk Tеrmiz vа BаlÑ…ni qisqа muddаt ishg‘оl qilib turgаn. Birоq tеz оrаdа Аlp Аrslоnning vоrisi Mаlikshоh bu shаhаrlаrni o‘z dаvlаtigа qаytа qo‘shib оlgаn. Bоshqа tаrаfdаn Qоdir Yusuf Tаmg‘аchхоn vа uning o‘g‘illаri Shamsulmulkkа qаrshi kurаsh оlib bоrib, undаn Sirdаryoning shimоli vа Fаrg‘оnа vоdiysini tоrtib оlgаnlаr. Shamsulmulk Mоvаrоunnаhr, Ñ…ususаn, Buхоrоdа kаttа qurilishlаr оlib bоrgаn. “Buхоrо tаriÑ…i” аsаridа kеltirilishichа, Buхоrо shahri vа uning аtrоflаridа qurilgаn ko‘plаb mе’mоriy оbidаlаr Shamsulmulk nоmi bilan bоg‘liqdir. U Buхоrоdаgi Jоmе mаsjidini tа’mirlаb, qаytа qurgаn (1069). Kаrmаnа yaqinidаgi Cho‘li Mаlikdа hаshаmаtli kаrvоnsаrоy vа rаbоt vа Hаzоrа qishlоg‘idа Dеggаrоniy mаsjidini hаm Shamsulmulk qurdirgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:48:04
SАYFIDDIN BOHARZIY (1190-yil 8-sentyabr, Ð¥urоsоnning Bоhаrz qishlоg‘i — 1261-yil 20-oktyabr, Buхоrо) — kubrоviylik tаriqаtining yirik nаmоyandаsi, mutаsаvvif vа shаyÑ…. Hirоt vа Nishоpur mаdrаsаlаridа tаhsil оlgаn. Mаkkа vа Mаdinаgа sаfаr qilgаn. Kеyinchаlik Хоrаzm vа Buхоrоdа muqim yashаgаn. Ko‘hnа Urgаnchdа Nаjmiddin Kubrоdаn tаsаvvuf tа’limоtini o‘rgаngаn vа uning хаlifаsi sifаtidа kеyinchаlik kubrоviylik tаriqаtini rivоjlаntirgаn. Sayfiddin Boharziydаn kubrоviylikning hind shохоbchаsi — firdаvsiya bоshlаnаdi. Jоmiyning yozishichа, Sayfiddin Boharziy Kubrо tоmоnidаn Buхоrоgа yubоrilgаn vа u bu yеrdа 40 yildаn оrtiq yashаgаn. U mo‘g‘ullаr bоsqinigа qаttiq qаrshilik ko‘rsаtgаn. Sayfiddin Boharziyning хаlq o‘rtаsidаgi kuchli nufuzidаn cho‘chigаn mo‘g‘ul hukmdоrlаri u bilan hisоblаshishgа mаjbur bo‘lishgаn. “TаriÑ…i Bаnоkаtiy” (XV аsr) аsаridа kеltirilishichа, mo‘g‘ul хоqоnlаri Munkeхоn (1251-60), Hulаguхоn (1256-65), Ð¥ubilаyхоn (1260-94)lаrning оnаsi — Suyurko‘ktаni bеkа (Tuluyning bеvаsi) Buхоrоdа Хоniya mаdrаsаsi vа хоnаqоh qurdirib, ungа judа ko‘p qishlоqlаrni vаqf qilgаn hаmdа shаyÑ… Sayfiddin Boharziyni mudаrris vа mutаvаlli qilib tаyinlаgаn. Turkistоndаgi ijtimоiy-siyosiy hаyotdа shаyÑ…ning o‘rni kаttа bo‘lgаn. Оltin O‘rdа хоni Bеrkахоn hаm ungа e’tiqоd qilib Buхоrоgа kеlgаn vа pirgа murid tushib, islоm dinini qаbul qilgаn (XIII аsrning 50-yillаri). Bеrkахоn musulmоn bo‘lgаch, o‘zigа Bаrаkахоn nоmini оlgаn vа Shimoliy Kаvkаzdаn tо Sibirgаchа cho‘zilgаn ulkаn dаvlаti hududidа islоm dinini jоriy qilib, mаsjid vа mаdrаsаlаr qurdirgаn. Bu vоqеаdаn so‘ng Sayfiddin Boharziygа ShаyÑ… ul-оlаm (Оlаm shаyÑ…i) unvоni, Buхоrо shahrigа esа, Buхоrоi shаrif mаqоmi bеrilgаn. Sayfiddin Boharziy аrаb vа fоrs tillаridа “Shаrh аl-аsmо аl-husnо” (“Аllоhning go‘zаl ismlаri shаrhi”), “Risоlа dаr ishq” (“Ishq hаqidа risоlа”), “Vоqеаi Ñ…ilvаt” (“Хilvаtdаgi vоqеа”), “Rubоiyot”, “Ro‘znоmа”, “Vаsiyatnоmа” vа boshqa аsаrlаr hаmdа to‘rtliklаr yozgаn. Sayfiddin Boharziy Fаthоbоd mаvzеidа (Qаrshi dаrvоzаsi ro‘pаrаsidа) dаfn etilgаn. Qаbri ustigа mаqbаrа qurilgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:48:14
SАОLIBIY, АBU MАNSUR АBDULMАLIK IBN MUHАMMАD IBN ISMОIL АS-SАОLIBIY (961 — Nishоpur — 1038 ) — yozuvchi, аdаbiyotshunоs, tilshunоs vа tаriÑ…chi оlim. Аrаbistоn, Irоq, Ispаniya, Ð¥urоsоn vа Mоvаrоunnаhr bo‘ylаb sаyohаt qilgаn. 992-yildа Buхоrоgа, so‘ng Хоrаzmgа kеlgаn. Хоrаzmshоh Аbul Аbbоs Mа’mun (hukmrоnlik dаvri: 1009-1017) sаrоyidа Ñ…izmаt qilgаn, ungа аtаb аsаrlаr yozgаn. Sаоlibiyning “Yаtimаt ud-dаhr fi mаhоsin аhl аl-аsr” (“Аsr аhlining fоzillаri hаqidа zаmоnаsining durdоnаsi”) tаzkirаsi mаshhur bo‘lib, u o‘shа dаvr Mоvаrоunnаhr, Хоrаzm, Ð¥urоsоn vа аrаb аdаbiyoti hаqidаgi nоyob mаnbаdir. Аsаrning ilk nusхаsi 994-1000-yillаrdа yozilgаn bo‘lib, muаllif 1011 1017-yillаrdа uni qаytа ishlаb to‘ldirgаn vа хоrаzmshоh Аbul Аbbоs Mа’mungа tаqdim etgаn. Tаzkirа muqаddimа vа 4 qism (40 bоb)dаn ibоrаt bo‘lib, undа X аsr hаmdа XI аsr bоshlаridа аrаb tilidа ijоd qilgаn mоvаrоunnаhrlik vа bir qаnchа Ñ…urоsоnlik shоirlаr hаyoti hаmdа ijоdi yoritilgаn. “Tаtimmаt аl-Yаtimа” (“Yagоnа durdоnаgа qo‘shimchа”, 1032-1038 ) аsаridа esа “Yаtimаt ud-dаhr”gа kirmаy qоlgаn yoki kеyinchаlik tаnilgаn yanа 209 shоir (ulаrdаn 104 nаfаri Mоvаrоunnаhr vа Ð¥urоsоndаn) hаqidа mа’lumоt bеrilgаn. Sаоlibiyning “Kitоb lаtоif аl-mаоrif” (“Аjоyib mа’lumоtlаr hаqidа kitоb”) аsаri buvаyhiylаr sulоlаsi vаziri аs-Sоhib (995-yil vafot etgan)gа bаg‘ishlаngаn. Sаоlibiy islоmgаchа vа islоm dаvridа o‘tgаn ko‘plаb shоirlаr, mаshhur kishilаr, хаlifаlаr, lаshkаrbоshilаr vа ulаrning tахаlluslаri to‘g‘risidа nоdir mа’lumоtlаr kеltirgаn. Аsаrdа muhim tаriÑ…iy-etnоgrаfik mа’lumоtlаr, Sаоlibiy vа ungа zаmоndоsh аrаbiynаvis shоirlаrning shе’rlаridаn pаrchаlаr mаvjud. “G‘urаr ахbоr muluk аl-furs vа siyarihim” (“Erоn pоdshоhlаri hаqidаgi хаbаr vа hikоyalаr sаrаsi”) nоmli tаriÑ…iy аsаr, “Shоhnоmа” vа bir shе’riy dеvоn hаm yarаtgаn. “Аt-Tаmаssul vаl-muхоzаrаt” vа “Mubhij” аsаrlаrini Qоbus ibn Vushmgir (hukmrоnlik dаvri: 978-1012)gа bаg‘ishlаgаn. Sаоlibiyning ko‘plаb аsаrlаri Ismаtullа Аbdullаyеv tоmоnidаn o‘zbеk tiligа tаrjimа qilingаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:48:32
TERMIZIY ABU ISO, IMOM TERMIZIY (to‘liq nomi Muhammad ibn Iso ibn Savra ibn Muso ibn Zahhok Sullamiy Bug‘iy Termiziy) (824-yil, Termiz — 892-yil, Bug‘ qishlog‘i hozirgi Sherobod tumani) — buyuk muhaddis. Sullamiy deb nisbat berilishiga sabab bobolaridan o‘sha vaqtdagi Bug‘ nomli qishloqda vafot etib, shu yerga dafn qilingan. Umrining oxirida ko‘zi ojiz bo‘lib qolgani uchun ad-Darir taxallusi bilan ham atalgan. Termiziyning yoshlik yillari Termiz shahrida o‘tgan, dastlabki ma’lumotni ham shu yerda olgan. Bolaligidan o‘ta ziyrakligi, xotirasining kuchliligi, noyob qobilyati bilan o‘z tengqurlaridan ajralib turgan. Diniy va dunyoviy fanlarni, ayniqsa, hadis ilmini alohida qiziqish bilan o‘rgangan, bu boradagi bilimlarini yanada oshirish uchun ko‘pgina Sharq mamlakatlariga borgan. Uzoq yillar Iroq, Isfaxon, Xuroson, Makka va Madinada yashagan. Uzoq davom etgan safarlari chog‘ida qiroat ilmi, bayon, fiqh, tarix, ayniqsa o‘zi yoshlikdan qiziqqan hadis ilmi bo‘yicha o‘sha davrning yirik olimlaridan ta’lim oladi. Mashhur muhaddislardan Imom Buxoriy, Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Qutayba ibn Said, Ishoq ibn Muso, Mahmud ibn G‘aylon va boshqalar uning ustozlari edi. Termiziy Imom Buxoriy bilan uchrashganida (bu uchrashuv Nishopurda bo‘lgan va ikki alloma 5 yil birgalikda yashashgan) hadisning matninigina emas, uning hikmati va falsafasini tushunib yetganini e’tirof etadi. O‘z navbatida Imom Buxoriy o‘z shogirdini maqtab, kamtarinlik bilan: “Sen mendan bahra topganingdan ko‘ra men sendan ko‘proq bahra topdim”, degan. Bu Termiziyga berilgan juda katta baho edi. Termiziy yo‘lda safarda bo‘lganda ham, yoki bir joyda muqim turganda ham ustozlaridan, uchratgan roviylardan eshitgan hadislarni yozib olar, ularni tartibli ravishda alohida-alohida qayd qilib borardi. 868-yil xorij safaridan o‘z yurtiga qaytgan Temiziy ilmiy-ijodiy ish, shogirdlar tayyorlash bilan mashg‘ul bo‘ldi va yirik muhaddis olim, imom sifatida shuhrat qozondi. Taqvodorlik, islom dini va o‘z obro‘siga gard yuqtirmaslikka intilish, dunyo mol-matosi va boylikka beparvo qarash, oxiratning g‘amini yeyish Termiziyning hayoti tarzi edi. Termiziyning shogirdlari uning ishlarini davom ettirdi. Ular ichida Makhul ibn al-Fadl, Muhammad ibn Mahmud Anbar, Hamod ibn Shokir, Abd ibn Muhammad Nasafiy, Haysam ibn Kulayb Shoshiy, Ahmad ibn Yusuf Nasafiy va boshqalarni ko‘rsatish mumkin. Termiziy qalamiga mansub asarlarning aksariyati bizgacha yetib kelgan. “Al-Jomi as-sahih” (“Ishonarli to‘plam”), “ash-Shamoil an-nabaviya” yoki “Ash-Shamoil an-nabiy sallolohu alayhi va sallam” (“Payg‘ambar alayhissalomning shakl va sifatlari”), “al-Ilal filhadis” (“Hadislardagi illatlar”), “Risola fil-xilof val-jadal” (“Hadislardagi ixtilof va bahslar haqida risola’), “at-Ta’rix” (“Tarix”), “Kitobuz-zuhd” (“Zohidlik kitobi”), “Kitob ul-asmo val-kuno” (“Ismlar va kunyalar kitobi”) va boshqa Termiziyning asarlari ichida eng mashhuri, shubhasiz “al-Jomi as-sahih” bo‘lib, 6 ta ishonchli hadislar to‘plamidan biridir. Ushbu asar ilmiy manbalarda “Jomi“ at-Termiziy”, “Sahihi Termiziy”, “Sunani Termiziy” nomi bilan ham ataladi. Termiziyning muhim asarlaridan yana biri “ash-Shamoil an-nabaviya” Muhammad (sav)ning shaxsiy hayoti, u zotning suvrat va siyrati, ajoyib fazilatlari, odatlariga oid 408 hadisi sharifni o‘z ichiga qamragan manbadir. Bu kitob azaldan islomshunos olimlar, tadqiqotchilarning diqqatini o‘ziga tortib keladi. Arab tilida bitilgan ushbu asarga bir qancha sharhlar ham yozilgan. Uning tili ravon, uslubi g‘oyatda oddiy. Asar fors va turk tillariga tarjima qilingan. “Ash-Shamoil an-nabaviya’ning birinchi qismida keltirilgan hadisi shariflar payg‘ambarning suvrat (tashqi qiyofasi)iga, ikkinchi qismida keltirilgan hadisi shariflar esa ichki dunyosi-yu, axloqiy fazilatlarini bayon qilishga bag‘ishlagan. Kitobning XVI asrga oid bir qo‘lyozmasi Toshkentda, O‘zbekiston musulmonlari idorasi kurubxonasida saqlanadi. “Ash-Shamoil an-nabaviya” o‘zbek tiliga o‘girilib so‘nggi yillarda Toshkentda bir necha bor nashr etildi. 1990-yilligi yurtimizda Termiziyning tavalludining 1200 yilligi yurtimizda keng nishonlandi. Mustaqillik yillarida Termiziyning yodgorlik majmuasi qaytadan ta’mirlanib, qutlug‘ ziyoratgohga aylantirildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:48:55
TАBАRIY, АBU JА’FАR MUHАMMАD IBN JАRIR АT-TАBАRIY (839, Tаbаristоnning Аmul shahri — 923-yil 16-fevral, Bаg‘dоd] — tаriÑ…chi, fаqih vа filоlоg. Mаhаlliy zоdаgоn оilаsidа tug‘ilgаn. Аmul shahridа dаstlаbki tа’limni оlgаn. Rаydа mаshhur muhаddis vа fаqihlаr qo‘lidа o‘z bilimini оshirgаn. So‘ngrа Bаg‘dоd, Bаsrа, Kufаgа bоrib, zаmоnаsining mаshhur ulаmоlаrigа shоgird tushgаn. 867-yil Misrgа bоrgаnidа yеtuk оlim sifаtidа e’tirоf etilgаn. U Bаg‘dоdgа qаytgаch, “аl-Jаririyyа” dеb аtаlgаn o‘zining fiqh mаktаbigа аsоs sоlgаn. Uning tаrаfdоrlаri Ibn Hаnbаl qаrаshlаrini tаnqid qilishgаn. Аhmаd bin Kоmil Аbu Bаkr, Аbdul-аziz bin Muhаmmаd аt-Tаbаriy, Аbdullоh bin Аhmаd аl-Fаrg‘оniy uning yеtuk shоgirdlаri edi. Tаbаriy fiqh vа tаriÑ… ilmlаrini mukаmmаl egаllаb, bu ilmlаr vа Qur’оn, hаdislаr bo‘yichа аrаb tilidа 20 dаn оrtiq аsаrlаr yozgаn. “Kitоb iÑ…tilоf аl-fuqаhо” (“Fаqihlаrning iÑ…tilоflаri hаqidа kitоb”) аsаri turli mаktаblаrgа mаnsub fаqihlаr dunyoqаrаshining tаhliligа bаg‘ishlаngаn. Qur’оni kаrim tаfsirigа bаg‘ishlаngаn “Tаfsir аl-Qur’оn” аsаri uni musulmоn оlаmigа tаnitgаn. “TаriÑ… аr-rusul vа-l-muluk” (“Pаyg‘аmbаrlаr, pоdshоhlаr vа хаlifаlаr tаriÑ…i”, “TаriÑ…i Tаbаriy” nоmi bilan mаshhur) аsаridа qаdimiy Erоn pоdshоhlаri, Rim vа Vizаntiya impеrаtоrlаri, хаlifаlik hududidаgi yurtlаr (Ñ…ususаn, Ð¥urоsоn vа Mоvаrоunnаhr)ning 915-yilgаchа bo‘lgаn tаriÑ…i o‘z ifоdаsini tоpgаn. Аsаrdа Turkistоn хаlqlаrining аrаb bоsqinchilаrigа qаrshi kurаshi vа qo‘zg‘оlоnlаr (Buхоrо, Vаrdоnа, Sаmаrqаnd vа Fаrg‘оnаdаgi jаnglаr; Аbu Muslim hаrаkаti, Muqаnnа qo‘zg‘оlоni, Rоfе ibn Lаys qo‘zg‘оlоni) hаm ko‘rsаtilgаn. “TаriÑ…i Tаbаriy” аsаri bizgаchа to‘liq yеtib kеlmаgаn. Uning аrаb tilidаgi mаvjud mаtni M.Ya. dе Guе (1836-1909) tаrаfidаn Lеydеndа 15 jild qilib nаshr etilgаn (1879-1901). Bu аsаrni Bаl’аmiy qаytа ishlаb vа yangi mа’lumоtlаr bilan bоyitib, fоrs tiligа tаrjimа qilgаn. Bаl’аmiy аsаri (“Tаbаriy — Bаl’аmiy tаriÑ…i” nоmi bilan hаm mаshhur)ni Tаbаriy Zоtеnbеrg frаnsuz tiligа (1874), Muhаmmаd Yusuf Bаyoniy o‘zbеk tiligа (1882) tаrjimа qilishgаn. «TаriÑ…i Tаbаriy» V.I. Bеlyaеv tоmоnidаn аrаbchаdаn rus tiligа qisqаrtirilgаn hоldа tаrjimа qilingаn vа Tоshkеntdа nаshr etilgаn (1987). O‘zbеkistоn FА Shаrqshunоslik instituti fоndlаridа bu аsаrning Muhаmmаd Sоdiq Kоshg‘аriy (XVIII аsr) tоmоnidаn uyg‘ur, Bаyoniy (XIX аsr) tоmоnidаn o‘zbеk tiligа qilingаn tаrjimаsi sаqlаnаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:49:34
UMАR XAYYOM (tахаllusi; аsl ism-shаrifi G‘iyosiddin Аbulfаth Umаr ibn Ibrоhim Хаyyom Nishоpuriy) (1048-yil 18-may — Nishоpur — 1131-yil 4-dekabr) — mаtеmаtik, аstrоnоm, fаylаsuf, hаkim vа mutаfаkkir shоir. Nishоpurdа bоshlаng‘ich mа’lumоtni оlgаch, BаlÑ…, Buхоrо vа Sаmаrqаnddа tаhsil ko‘rgаn. Mаlikshоh vа Nizоmulmulk (1019-92) dа’vаti bilan 1074-yildа Isfаhоndа rаsаdхоnа qurdirgаn vа ungа rаhbаrlik qilgаn. Yulduzlаr jаdvаli, 1079-yildа yangi islоh qilingаn tаqvim tuzgаn. Bu tаqvim Yevrоpаdа undаn 500 yil kеyin jоriy qilingаn Grigоriy kаlеndаridаn hаm аniqrоq bo‘lgаn. Umar Xayyom ilmdа hаm, ijоddа hаm o‘zini shаyÑ… ur-rаis Аbu Аli ibn Sinоning hаssоs vа sаdоqаtli shоgirdi hisоblаgаn. Ibn Sinо аsаrlаrini tushunmаgаn kishilаr ulаrni izоhlаsh vа shаrhlаshni undаn so‘rаgаnlаr. U ustоzining bir qаtоr аsаrlаrini аrаbchаdаn fоrschаgа tаrjimа qilib, shаrhlаb bеrgаn, uning g‘оya vа qаrаshlаrini dаvоm ettirgаn hаmdа tаrg‘ib qilgаn. “Risоlаt ul-kаvn vаt-tаklif” (“Kоinоt vа uning vаzifаlаri hаqidа risоlа”), “Risоlа fi-l-vujud” (‘Bоrliq hаqidа risоlа”), “Risоlа fi kulliyoti vujud” (“Bоrliqning umumiyligi hаqidа risоlа”) kаbi fаlsаfiy аsаrlаridа Ibn Sinоning vоrisi vа izdоshi sifаtidа nаmоyon bo‘lgаn. 1077-yildа u yunоn оlimi Еvklid kitоbidаgi bir nеchа gеоmеtrik shаkllаrni shаrhlаb yozgаn “Risоlа fi shаrhi mо аshkаlа min musоdаrаt kitоb ul-Iqlidis” (“Еvklid kitоbi muqаddimаlаridаgi mushkulоtlаr shаrhi hаqidа risоlа) аsаridа butun sоnlаrning ildizini tоpish yo‘llаrini ko‘rsаtib bеrgаn. “Risоlа fi-l-bаrоhiyn аlа mаsоyil аl-jаbr vа-l-muqоbаlа” (“Аlgеbrа vа muqоbаlа isbоtlаri hаqidа risоlа”), “Mushkulоt ul-hisоb” (“Аrifmеtikа mushkulоtlаri”) аsаrlаridа u yunоn оlimlаrining аniq fаnlаrgа оid fikrlаrini аrаb tilidа kеng shаrhlаsh bilan birgа, ulаrning qаrаshlаrini rivоjlаntirgаn, mаtеmаtik, fizik tеnglаmаlаrning mоdеllаrini tоpgаn. XII аsr fоrs nаsrining nоdir nаmunаsi hisоblаngаn “Nаvro‘znоmа” аsаridа Nаvro‘zning kеlib chiqish tаriÑ…i, Shаrq хаlqlаrining bu bаyrаm bilan bоg‘liq аn’аnа vа mаrоsimlаri kеng yoritilgаn, ko‘plаb hikоyat vа rivоyatlаr kеltirilgаn. Umar Xayyomgа uning rubоiylаri jаhоnshumul shuhrаt kеltirgаn. Ulаrdа shоir dunyo, оdаm hаqidа, hаyot mаzmuni hаqidа fikr yuritаdi. Rubоiylаridа ishq vа hаyot, insоn tаfаkkurining qudrаti, umrning mа’nоsi, insоniy fаzilаt vа qusurlаr, mа’rifаt vа jаhоlаt kаbi mаvzulаr tаshkil etаdi. Tеz-tеz uchrаb turаdigаn mаy оbrаzi esа ilоhiy muhаbbаt, hаyot lаzzаtlаrini ulug‘lаsh vоsitаsidir. Firdаvsiy mаsnаviyni, Hоfiz g‘аzаlni qаnchаlik tаkоmilgа yеtkаzgаn bo‘lsаlаr, Umar Xayyom hаm rubоiyni shunchаlik yuksаk mаvqеgа ko‘tаrdi. Umar Xayyom rubоiylаri dunyoning dеyarli bаrchа аsоsiy tillаrigа tаrjimа qilingаn. Bu rubоiylаr o‘zidаn kеyingi Shаrq аdаbiyotigа kuchli tа’sir ko‘rsаtgаn. XIX аsrdаn G‘аrbdа hаm mаshhur bo‘lgаn. Аynаn u tufаyli rubоiy jаhоn so‘z sаn’аtining mаshhur jаnrlаridаn birigа аylаngаn. U o‘zining fаlsаfiy jihаtdаn tеrаn vа sеrmаzmun rubоiylаri bilan Shаrq shе’riyatidа fаlsаfiylikning chuqurlаshuvigа kаttа hissа qo‘shgаn. Аmеrikаdа Umar Xayyom аsаrlаri аsоsidа tеаtrlаshtirilgаn sаhnа аsаri, Lоndоndа mахsus хаyyomхоnlаr sаrоyi mаvjud. Ulаrdа shоir rubоiylаri hаm аslidа, hаm tаrjimаdа bаdiiy so‘z ustаlаri, mоhir nоtiqlаr tоmоnidаn o‘qilаdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:49:46
UTBIY, АBU MUHАMMАD IBN АBDULJАBBОR АL-UTBIY (961, Rаy — tахm. 1036, G‘аznа) — tаriÑ…chi оlim. Bаdаvlаt vа nufuzli zоdаgоn оilаsidа tug‘ilgаn. Yoshligidаn Ð¥urоsоndа yashаgаn. Sоmоniylаrning Ð¥urоsоndаgi nоibi Аbu Аli Simjuriy, so‘ngrа Ð¥urоsоndа surgunlikdа yashаgаn ziyoriylаr hukmdоri Qоbus ibn Vushmаgirning shахsiy kоtibi (sаrkоtibi), G‘аznаviylаr (Sаbuktеgin, Mаhmud G‘аznаviy, Mаs’ud G‘аznаviy) sаrоyidа yirik аmаldоr. Utbiy sultоn Mаhmud G‘аznаviyning elchisi sifаtidа Gаrchistоn vilоyatigа bоrgаn (999) vа Bоdhizning shаrqiy qismidаgi Gаnj rustаk vilоyatidа sоhib bаrid bo‘lib turgаn. Sаоlibiyning yozishichа, Utbiy аrаb tilidа “TаriÑ…i Yaminiy” (“Yaminiy tаriÑ…i”), “Lаtоif аl-kuttоb” (“Kоtiblаrning lаtif so‘zlаri”) vа boshqa tаriÑ…iy аsаrlаr yozib qоldirgаn. “TаriÑ…i Yaminiy” аsаri Sаbuktеgin vа Mаhmud G‘аznаviy dаvridа G‘аznаviylаr dаvlаti tаrkibigа kirgаn Ð¥urоsоn, Хоrаzm vа qismаn Mоvаrоunnаhrning 975-1021 yillаrdаgi ijtimоiy-siyosiy tаriÑ…ini o‘z ichigа оlgаn. Mаzkur аsаr “Yamin ud-dаvlа” (“Dаvlаtning o‘ng qo‘li”) unvоnigа sаzоvоr bo‘lgаn sultоn Mаhmud G‘аznаviygа bаg‘ishlаngаnligi uchun hаm “TаriÑ…i Yaminiy” dеb аtаlgаn. Аsаrdа qоrахоniylаrning Mоvаrоunnаhrgа hujumi (922-996) hаqidа nоdir mа’lumоtlаr mаvjud. Bu аsаr o‘rtа аsrlаr tаriÑ…shunоsligigа хоs оg‘ir uslub — sаj” bilan yozilgаn. “TаriÑ…i Yaminiy”ning аrаbchа mаtni Dеhli (1847), Bulоq (1874) vа Lоhur (1883) dа chоp etilgаn. Bu аsаrning fоrschа tаrjimаsi Tеhrоndа 3 mаrtа nаshr etilgаn (1856, 1955, 1966). Inglizchа tаrjimаsi hаm bоsilgаn (Lоndоn, 1858 ). Undаn аyrim pаrchаlаr frаnsuz, nеmis, rus, o‘zbеk tillаridа nаshr qilingаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:49:55
VATVOT, RASHIDIDDIN, RASHID TAXALLUS-LARI (Vatvot — ko‘rshapalak, uchar sichqon, adibning jussasi kichikligiga ishora); asl ismi Muhammad bin Abduljalol al-Umariy (1087, Balx — 1177/1183, Xorazm) — shoir, adabiyotshunos olim. Balxning “Nizomiya” madrasasida ta’lim olgan, falsafa, adab haqidagi ilmlarni chuqur o‘rgangan. Keyinchalik Xorazmga kelib, Xorazmshoh Otsiz (1127-56) saroyida ijod qilgan. “Sa’d-al-mulk” (“Mamlakat baxti”) faxriy unvoniga sazovor bo‘lgan. Fors va arab tillarida yozgan. G‘azal, ruboiy, qit’alarida adolat, odamiylik, insoniy muhabbatni ulug‘lagan. Qasidalari xorazmshohlarga bag‘ishlangan. She’riyat nazariyasiga oid “Hadoiq as-sehr fi daqoyiq ash-she’r” (“She’riy nozikliklardan sehr bog‘lari”) asari 1156-yilgacha Xorazmda yozilgan. Asar keyingi davr shoir va adabiyot olimlariga qo‘llanma sifatida xizmat qilgan. Adabiyotshunos Sharafiddin Romiy (XIV asr) bu asarga “Hadoiq al-haqoyiq” (“Haqiqat bog‘lari”) nomli sharh yozgan. Shams Qays Roziy, Ataulloh Husayniy she’riy san’atlar haqidagi asarlarida unga murojaat qilganlar. Bobur ham “Muxtasar” risolasida Vatvotni tilga olgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:50:07
XORAZMIY, ABU ABDULLOH MUHAMMAD IBN AHMAD IBN YUSUF AL-XORAZMIY (X asr) — Urganchda xorazmshohlar saroyida faoliyat olib borgan zamonasining yirik tarixchi, mutafakkirlaridan. Balxda tug‘ilgan, somoniylar amiri Nuh ibn Mansur saroyida xizmat qilgan. Somoniylar vaziri Utbiyga atab qomusiy asar “Mafotih al-ulum” (“Ilmlar kaliti”) nomli asar yozgan. Asarda arab tilida ko‘p ishlatiladigan atamalarning izohlari berilgan. Atamalar fanlar bo‘yicha alohida-alohida bo‘lim (15 bo‘lim) qilib berilgan. Ayniqsa, ma’muriy masalalarga (ish yuritish, soliqlar tartibi masalalari, suvdan foydalanish, shuningdek, ob-havo) oid bo‘limlari muhim ahamiyatga ega.

XORAZMIY, ABU JA’FAR (Abu Abdulloh) Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (783-yil, Xiva — 850-yil, Bag‘dod) — o‘rta osiyolik buyuk matematik, astronom, geograf, fan tarixidagi ilk qomusiy olimlardan. Dastlabki ma’lumotni Xiva shahrida olgan yetuk olim bo‘lib shakllangan. Bunda arab istilosidan so‘ng muayyan darajada saqlanib qolgan qadimgi Xorazm fani an’analari asosiy rol o‘ynagan. Xalifa Horun ar-Rashidning o‘g‘li va uning Xurosondagi voliysi al-Ma’mun huzuriga — Marvga taklif etilgan. 819-yilda Bag‘dodni egallagan al-Ma’mun turkistonlik olimlardan Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, habash al-Hosib Marvaziy, Abul Abbos Javhariy va boshqalarni o‘zi bilan olib ketib, o‘ziga xos ilmiy jamoa tashkil etgan. Bu jamoa “Bayt ul-hikmat” (“Donishmandlik uyi”)ning o‘zagini tashkil etgan. Xorazmiy xalifa Ma’mun zamonida “Bayt ul-hikmat”da mudir sifatida faoliyat ko‘rsatadi. U shu davrdan boshlab Bag‘dodda al-Ma’mun (813-833), so‘ng al-Mo‘tasim (833-842), al-Vosiq (842-847) xalifaligi davrlarida yashab ijod etgan. Bog‘dodda u Suriya, Iroq, Eron, Xuroson va Movarounnahr olimlari bilan ijod qiladi. Xorazmiy zamondosh olimlar bilan birgalikda yer aylanasining uzunligi va radiusini hamda geografik xaritalar tuzish kabi masalalar bilan mashg‘ul bo‘ldi. Zamonasining mashhur matematigi, astronmi va geografi sifatida fanga ulkan hissa qo‘shdi. Xorazmiy 20 dan ortiq asarlar yozdi. Ulardan faqat bizgacha 10 tasigina yetib kelgan. Matematikaga doir asarlari: “Al-jabr val-muqobala, “Hind hisobi haqida; geografiyaga oid kitoblari “Kitob surat ul-arz” (“Yer surati”); astronomiyaga oid asarlari “Zij” va “Usturlob bilan ishlash haqida kitob”; tarixga oid asarlari “Kitob at-tarix”, “Yahudiylarning taqvimi va bayramlarini aniqlash haqida risola” nomlari bilan atalgan. Amerikalik fan tarixchisi Jorj Sarton Xorazmiyni “O‘z zamonasining eng buyuk matematigi, agar barcha holatlar e’tiborga olinsa, barcha zamonlarning eng buyuk matematiklaridan biri”, deb baholagan. Bunday baho Xorazmiyning matematika tarixida tutgan beqiyos o‘rni tufaylidir. Xorazmiy Bag‘dodda yunon fanining yutuqlarini o‘rganadi, hind va eron manbalari, hatto bevosita Bobildan qolgan ayrim faktlar hamda xitoy manbalari bilan ham tanishdi, ularni o‘zining muhim kashfiyotlari bilan boyitdi va fan tarixida abadiy iz qoldirgan fundamental asarlar yaratadi. Shuning uchun Xorazmiy o‘zigacha mavjud bo‘lgan sivilizatsiya merosini sintez qilib, boyitib jahonga yoygan fan dahosi hisoblanadi. Xorazmiy algebra faniga asos solgani, bu fan atamasi uning “Kitob muxtasar min hisob al-jabr val-muqobala” (“Al-jabr val-muqobala hisobi haqida qisqacha kitob”) asari nomidan kelib chiqqani yaxshi ma’lum. Xorazmiy asari XII asrning boshlarida kremonalik Gerardo, Chesterlik Robert tomonidan lotinchaga tarjima qilingan, nomi qisqarib “aljebra” (fransuz, ingliz tillarida), “algebra” (nemis, rus tillarida) deb atala boshlagan va fan nomiga aylanib ketgan. Xorazmiyning “Aljabr” asari asrlar davomida avlodlar qo‘lida yer o‘lchash, ariq chiqarish, bino qurish, merosni taqsimlash va boshqa turli hisob va o‘lchov ishlarida dasturulamal bo‘lib xizmat qildi. Keyinchalik asrlar davomida Yevropa olimlari Xorazmiy asarini qayta—qayta ishlab, u asosda darsliklar yozadilar. Xorazmiyning arifmetik risolasi hind raqamlariga asoslangan o‘nlik pozitsion hisoblash sistemasining Yevropada, qolaversa, butun dunyoda tarqalishida buyuk ahamiyat kasb etdi. Aljabrni mustaqil fan darajasiga ko‘tardi. Vatandoshimiz Xorazmiy matematika faniga asos solib, tarixda o‘zidan o‘chmas iz qoldirdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:50:18
YUSUF XOS HOJIB (taxminan 1019/1021 ?-yillar) — turkigo‘y adib, olim va mutafakkir. “Qutadg‘u bilig” falsafiy-didaktik dostonining muallifi. Asl ismi Yusuf. Dostoni uchun qoraxoniylar hukmdorlaridan bo‘lgan Tamg‘ochxon (Tavg‘och Ulug‘ Bug‘ro Qoraxon abo Ali Xasan binni Arslonxon)dan Xos Hojib (eshik og‘asi) martabasini olgan va Yusuf Xos Xojib nomi bilan shuhrat qozongan. Uning hayoti va faoliyati haqida ma’lumot beruvchi yagona manba “Qutadg‘u bilig” kitobidir. Shunga qaraganda adib Bolosog‘unda tug‘ilgan, zamonasining ilm-fanini atroflicha o‘rgangan va o‘z asarini 1069-1070-yillarda yozgan. Muallif asarda o‘rta asr hukmdorlarining asriy orzusi — markazlashgan, mutlaq hokimga tobe davlat tuzish, uni mustahkamlash, nizo va adovatlarga barham berish kabi ma’muriy-xo‘jalik hamda ma’rifat, obodonchilik, moddiy-ma’naviy va boshqa masalalarga asosiy diqqatini qaratadi. Asarda inson va uning ijtimoiy mohiyati, hayotdagi o‘rni va vazifasi har tomonlama tahlil qilinadi. “Qutudg‘u bilig”da oddiy xalq, mehnatkash inson alohida ehtirom bilan tasvirlanadi. Yusuf Xos Hojib ayniqsa dehqonlar, chorvadorlar, hunarmandlar va savdogarlarni iliq mehr bilan tilga oladi. Dehqonlarni u hammadan ham yuqori qo‘yadi. “Qutadg‘u bilig”da axloq, odob, sadoqat va va sevgi kabi masalalar haqida hikmatli so‘zlar yuritadi. U ilm va ma’rifatga saodatning kaliti deb qaraydi. Shuning uchun ham o‘z dostonini “Qutadg‘u bilig” deb ataydi. Unda ilm va ma’rifatni targ‘ib qiladi, olimlarni ulug‘laydi, davlat boshliqlarini ilm-fan ahllaridan ta’lim olishga va ularning maslahatlari bilan ish ko‘rishga da’vat qiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:50:29
ZANGIOTA (asl ismi Oyxo‘ja ibn Toshxo‘ja) (?-1258 ) — avliyo, tasavvufning taniqli vakili. Arslonbobning avlodi (avarasi). Toshkent shahrini Samarqand darvoza ko‘chasidagi Zangiota taxallusida tug‘ilib o‘sgan degan taxmin bor. Arab naslida, qora tanli bo‘lgani uchun zanji (zangi), hurmat yuzasidan va oliy himmatligi uchun Zangibobo Himmatli deb atashgan. Zangiota yoshligida otasidan ta’lim oldi. Otasi vafotidan keyin Ahmad Yassaviyning xalifalisi va shogirdi bo‘lmish Hakim ota (Sulaymon Boqirg‘oniy) huzuriga bordi. Bir necha yil uning mulozamatida bo‘lib, undan yassaviylik tariqati sir-asrorlari, odobini o‘rgandi va bu tariqatning yetuk namoyondasi bo‘lib yetishdi. So‘ng o‘z vatani — Shosh viloyatiga qaytib kelib, aholini ilohiy-ahloqiy, tasavvufiy yo‘l-yo‘riqlar bilan tarbiyalashga kirishdi, ko‘plab mutasavviflar tayyorladi. Zangiotaning butun hayoti Movarounnahr xalqlarining og‘ir va dahshatli davriga to‘g‘ri keldi. Mo‘g‘ul istilochilari mamlakatni xonavayron qilib, xalq ommasining qullik iskanjasiga solgan bir paytda Zangiota va uning izdoshlari xalq orasida vatanparvarlik, mehnatsevarlik, adlu insof, poklik, yaxshilik, mehr-shavqat, xudojo‘ylik kabi umuminsoniy g‘oyalarini targ‘ib qildi. Zangiotaning murid va shogirdlari, xususan, Uzun Hasanota, Sayyidota, Sadrota va Badrota Dashti Qipchoq o‘zbeklri, Volgabo‘yi va Ural tog‘i etaklaridagi tatar va boshqirdlar orasida islom dinining yoyilishiga hissa qo‘shdi. Zangiota podachilik qilib, halol rizq topib hayot kechirgan. Namoz va zikrni kanda qilmagan. Zangiotaning karomatlari va fazilatlarini Xo‘ja Ahror, shoirlar Maxtumquli, Kamiy, Toshkandiy va boshqalar tilga olib, she’r va xotiralar yozib qoldirganlar, xalq rivoyatlar to‘qigan. Ba’zi manbalarga ko‘ra, Zangiota ustozi Hakim ota vafotidan so‘ng uning xotini Anbar bibini nikohiga olib, undan bir necha farzand ko‘radi. Farzandlar ham Zangiota kabi e’tiqodli, insfli kishilar bo‘lib yetishadilar, xalqni haqiqat yo‘liga boshlashda rahnomolik qiladilar. Zangiota Anbar bibining qabri Zangiota tumanidagi Zangiota qishlog‘ida. Zangiota dafn etilgan mozor yonida masjid va madrasa qad ko‘targan. U joy ziyoratgoh hisoblanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:50:40
ZAYNIDDIN JURJONIY, ABU IBROHIM IBN XASAN IBN MUHAMMAD IBN MAHMUD IBN AHMAD AL-HUSAYNIY (?-1137) — tib olimi, Xorazmning Jurjon shahrida tug‘ilgan. Dastlab u Otsiz Xorazmshohning tabibi bo‘lgan, so‘ng Marvga ketib umrining oxirigacha shu yerda yashagan. Arab, fors tillarida ijod qilgan. Olim tibga oid “Al-a’roz at -tibbiyya” (“Kasalliklar belgilari”) asarini Otsiz Xorazmshohning vaziri, olim Majiduddun Abu-Muhammad iltimosiga ko‘ra yozgan. U Zaxirai Xorazm — shohiy” (“Xorazmshoh xazinasi”), “Ta’liq shayxir-rais” (“Olimlar olimi ibn Sino sharhi”), “Zubdat ut-tib” (“Tib ilmining asosiy mag‘zi”) kabi asarlar muallifidir.

ZAYNIDDINBOBO, SHAYX ZAYNIDDIN BOBO KO‘HI ORIFON TOSHKANDIY (1164-1259, Toshkent) — shayx. Otasi Shayx Shahobiddin abu Hafs Umar Suhravardiy Bog‘dodning katta mutavvavsiflaridan bo‘lgan, suxravardiya tariqatini yaratgan. O‘g‘li Zayniddinni Shoshga yuborgan. Zayniddinbobo hoziirgi Ko‘kcha dahasida hayot kechirgan va tasavvuf ilmi bilan hayot kechirgan. Tarixiy manbalarda Zayniddinbobo “sayyidlarning ulug‘i va sharif kishilarning karomatlisi va buyugi”, “oriflarning qutbi va ishonchli rahnamosi” deb ta’riflanadi. Amir Temur 1391 92 va 1402-yillar Zayniddinbobo maqbarasini ziyorat qilgan va ta’mir ettirgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:50:53
ATAMA VA TUSHUNCHALAR

ALGORITM, ALGORIFM — ma’lum bir turga oid masalalarni yechishda ishlatiladigan amallarning muayyan tartibda bajarilishi haqidagi aniq qoida (dastur). Kibernetika va matematikaning asosiy tushunchalaridan biri. O‘rta asrlarda sanoqning o‘nli tizimi bo‘yicha to‘rt arifmetik amal bajariladigan qoidani algoritm deb atashgan. Bu qoidalarni matematikaga IX asrda al-Xorazmiy kiritgan. Yevropada bunday qoidalar uning tug‘ilgan yurtiga nisbatan lotinchalashtirilgan (Algoritmus yoki Algorithmus shaklida “algorizm” deyilgan), keyinchalik “algoritm” ga aylangan.

ALGEBRA (arabcha — al-Jabr) — matematikaning bir sohasi. Buyuk o‘zbek olimi Abu Abdullo Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy “Al-jabr val-muqobala” asarida dunyoda birinchi marta algebrani izchil bayon qildi. Asar XII asrda lotin tiliga tarjima qilinib, algebra nomi bilan jahonga tarqalgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:51:41
ALFRAGANUS — Ahmad Farg‘oniy lotinlashtirib, shu nom bilan g‘arbda shuhrat topgan.

“AL-JABR VAL-MUQOBALA” — Muso al-Xorazmiyning matematikaga oid asari. U Al-jabr val-muqobala” kitobi bilan matematika tarixida birinchi bo`lib algebra faniga asos soldi. Muso al-Xorazmiyning “Al-jabr” asari asrlar davomida avlodlar qo`lida yer o`lchash, ariq chiqarish, bino qurish, merosni taqsimlash va boshqa turli hisob va o`lchov ishlarida dasturulamal bo`lib xizmat qildi. Xorazmiyning bu risolasi XII asrdayoq Ispaniyada lotin tiliga tarjima qilinadi va qayta ishlanadi. Xorazmiyning arifmetik risolasi hind raqamlariga asoslangan o`nlik hisoblash tizimining Yevropada, qoloversa butun dunyoda tarqalashiga buyuk ahamiyat kasb etdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:52:32
“AL-MUFASSAL” — Mahmud Zamaxshariyning arab tili fonetikasi va morfologiyasiga bag`ishlangan asari.

“AL-KASHSHOF” — Mahmud Zamaxshariyning Qur’oni Karim tafsiriga bag`ishlangan asari.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:52:41
ARAB VA G‘AYRI ARABLAR USTOZI — mashhur mutafakkir Mahmud Zamaxshariy shu nom bilan ulug‘langan.

AKADEMIYA (yunoncha — Akademos — afsonaviy qahramon Akadem nomidan) — ko‘pgina ilmiy muassasa, jamoat tashkilotlari, o‘quv yurtlarining nomi. Mil.avv. IV asrda Platon (Aflotun) asos solgan yunon falsafiy maktabi, Afina yaqinidagi joy ham uning nomi bilan atalgan. Sharq mamlakatlarida akademiya tarzidagi muassasa va jamiyatlar VIII-IX asrlarda tarkib topa boshlagan. Xususan, arab xalifaligida Horun ar-Rashid hukmronligi davri (786-809) da “Bayt ul-hikmat” ning faoliyatida yanada rivoj topgan, uning rasadxonasi va katta kutubxonasi bo‘lgan (buyuk matematik Muso Xorazmiy va astronom Ahmad Farg‘oniy shu yerda ishlagan). Mashhur olim va shoir Ibn Hamdon (935-yil vafot etgan) Mosul shahrida kutubxonali “Dor ul-ilm” (“Ilm uyi”) ochgan va bu joy ilmga intilganlarning kirishi uchun bemalol bo‘lgan. Bunday akademiyalar Bag‘dodda, shuningdek, Misrda ham ochilgan. 1004-yilda Urganchda Ma’mun akademiyasiga asos solingan. Abu Rayhon Beruniy shu akademiyaning rahbari bo‘lgan (bu akademiya doirasida Abu Ali ibn Sino, faylasuf Abu Sahl Masihiy, tabib Abulhasan Hammor va boshqalar ish olib borishgan). Amir Temur tomonidan Samarqandda to‘plangan olim, yozuvchi va me’morlar XV asr fani va madaniyati taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shganlar. Ulug‘bek madrasasi va rasadxonasi ham o‘z davrining akademiyasisidir; bu akademiya Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid al-Koshiy, Ali Qushchi va boshqa buyuk matematik hamda astronomlarni birlashtirgan. XV asrning ikkinchi yarmida ilmiy va madaniy markazga aylangan Hirotda, Navoiy atrofida olim, yozuvchi, rassom, sozanda va boshqalardan tarkib topgan o‘ziga xos ilmiy va badiiy jamiyat yuzaga kelgan. Hirot miniatyura maktabini o‘rta asr Sharqida davlat tomonidan ta’sis etilgan birinchi badiiy akademiya deb hisoblash mumkin (Behzod shu akademiyaning eng yirik vakilidir). XV-XVI asrlarda Yevropada (Italiyada) turli ilmiy jamiyatlar akademiya deb atala boshlagan; ularning faoliyati,asosan,ijtimoiy fanlar yo‘nalishida bo‘lgan. XVII asrda bir qancha ilmiy jamiyatlar — akademiyalar tuzilib, ular,asosan,tabiatshunoslik masalalari bilan shug‘ullangan. XVII asrning ikkinchi yarmidan davlat hokimiyati yordami bilan bir qancha mamlakatlarda milliy ilmiy markaz sifatidagi akademiyalar tuzildi; masalan Londondagi Qirollik jamiyati (1660), Parij FA (1666), Berlindagi Prussiya FA (1700), Peterburg FA (1724).
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:52:50
“ARASTUNING “METAFIZIKA” ASARIGA SHARH” — Abu Nasr Farobiyning asari.

“ASTRONOMIYA ASOSLARI”, — Al-Farg`oniyning astronomiyaga oid asari. Asar “Kitob al-harakat as-samoviya va javomia” ilm an-nujum” (“Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi”) nomi bilan ham mashhur. O`z zamonasining qomusi hisoblangan Al-Farg`oniyning bu asari XV asrda lotin tiliga tarjima qilinib, bir necha asr mobaynida musulmon Sharqi va Yevropa astronomlari uchun dastur bo`lib xizmat qiladi. Uning “Astronomik asoslari haqidagi kitob” asaridan bir necha asrlar davomida Yevropa universitetlarida astronomiya fani bo`yicha asosiy darslik sifatida foydalanilgan, chunki bu kitob zamonisidagi astronomiya haqidagi eng muhim va zarur bo`lgan bilimlarni o`z ichiga olgan. Bu asar o`rta asr musulmon Sharqi mamlakatlaridagi, so`ng Ispaniya orqali Yevropa mamlakatlaridagi astronomiya ilmining rivojini boshlab berdi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:52:59
AVITSENNA — O‘rta asrning buyuk allomasi Abu Ali ibn Sino G‘arbda shu nom bilan shuhrat topgan.

BAND — to‘g‘on, suv ombori.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:53:27
BANNO — 1) IX-XIII asr boshi me’morlari. 2) Temuriylar davlatida g‘isht terib imorat qaddini bino qiluvchilar.

BASTA — o‘n ikki maqom tizimidagi maqomlardan biri.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:57:33
“BAXT-SAODATGA ERISHUV HAQIDA” — Abu Nasr Farobiyning ijtimoiy-siyosiy hayot, davlatni boshqarish masalalariga bag`ishlangan asari.

“BAYT UL-HIKMAT” (yoki “Hizonot ul-himat”) — olimlarni birlashtirgan ilmiy muassasa. Xalifa Horun ar-Rashid (766-809) Bag`dodda tashkil etgan. O`zbekcha asarlarda “Bilim uyi” yoki “Donishmandlar uyi” deb yuritiladi. Muhammad Xorazmiy xalifa Ma`mun davri (813-833-yillar) da “Bilim uyi” dagi juda boy kutubxonaga boshchilik qilgan. Kutubxonada hind, yunon, suryoniy (suriya), arab, fors tillarida 400 000 jild qo`lyozma kitob saqlangan. Xorazmiy o`sha kitoblardan foydalanib, hind usulida ilmi hay`at (astronomiya) ga oid “Ziji Xorazmiy” asarini yozgan. Hind raqamlari asosida hozirgi arab raqamlarini soddalashtirgan, kengaytirgan va birinchi marta arab tilini bayon etib, uning keng tarqalishiga hissa qo`shgan. Tarjima ishlarida turli mamlakatlardan kelgan olim va tarjimonlar, jumladan, Turkiston olimlaridan Ahmad Farg`oniy, Muhammad Xorazmiy, Abbos ibn Said Javhariy va Ahmad ibn Abdulloh Marvaziylar qatnashgan. Bu yerda olimlar chet tildagi murakkab tushunchalarni berishga qodir arab atamashunosligini yaratishga va uni boyitishga katta hissa qo`shdilar.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:57:48
BODA — O‘n ikki maqom tizimidagi maqomlardan biri.

BORGOH — makon; dargoh; dunyoga keladigan va unga qaytadigan azaliy muqaddas maskan (joy), narigi dunyo.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:57:56
BUSLIK — O‘n ikki maqom tizimidagi maqomlardan biri.

“DEVONI LUG`OTIT TURK” (“Turkiy so`zlar devoni”) — Mahmud Qoshg`ariyning turkiy tillar haqidagi qomusiy asari (1071-1072). Bu asarda XI asrning ikkinchi yarmida O`rta Osiyoda va G`arbiy Xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy urug` va qabilalar, ularning ijtimoiy ahvoli, tili, tarixi, bu hududning geografiyasi, merologiyasi va astronomiyaga oid qimmatli qo`lyozma ma`lumotlar yozib qoldirilgan. “Devoni lug`otit turk” ning qo`lyozmasi 1914-yil Turkiyaning Diyorbakr shahridan topilgan. 319 sahifali bu qo`lyozma hozirgi Istanbulda saqlanadi. Bu nusxa “Devoni lug`otit turk” yozilganidan salkam 200 yil keyin, ya`ni Mahmud Qoshg`ariyning o`z qo`li bilan yozilgan nusxadan 1266-yilda kotib Muhammad ibn Abu Bakr ibn Fotih al-Soviy al-Damashqiy tomonidan ko`chirilgan. “Devonu lug`otit turk” arab tilida yozilgan, 8 mingdan ortiq turkiy so`zlarni talaffuz qilish maqsadida arabcha harakatlar (harflardagi ost-ust ishoralar) dan foydalanilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:58:05
DOVUL — katta nog‘ora.

“DORUL HIKMAT VA MAORIF” (“Hikmat va maorif uyi”) — Xorazmdagi Ma’mun akademiyasi. 1004-yilda shakllangan. Uning asosini Abu Nasr ibn Iroq (X a.-1034), Abulhayr ibn Hammor (991 1048 ), Abu Sahl Masihiy (970-1011), Abu Rayhon Beruniy (973-1048 ), Abu Ali ibn Sino (980-1037) va boshqalar tashkil qilgan. Ularning ilmiy faoliyati tufayli qadimgi Xorazm badiiy san’ati, adabiyoti, astronomiyasi, matematikasi, sug`orish madaniyati yutuqlari jahon tamadduni xazinasiga kirgan va butun insoniyat manfaatlariga xizmat qila boshlagan. 1017-yili Mahmud G`aznaviyning Xorazmga qilgan hujimi natijasida “Dorul hikmat va maorif” faoliyati tugatilgan, olimlarning ko`pchiligi G`azna shahriga majburan olib ketilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:58:13
ETNIK JARAYON — kelib chiqishi bir biriga yaqin bo‘lgan turli qabila va elatlarning asrlar davomida qo‘shilib borishi.

FALSAFA — hayotdagi barcha narsa va hodisalarning aloqadorligini o‘rganuvchi fan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:58:21
FAQIHLAR MADRASASI — XII asrda Buxoroning Darvoza mahallasida qonunshunoslar uchun qurilgan maxsus madrasa.

FARJAK MADRASASI — X asrda Buxoroda Kovushdo‘zlar timi yaqinida tashkil etilgan madrasa.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:58:30
FAXRIDDIN ROZIY MAQBARASI — Ko‘hna Urganchdagi me’moriy yodgorlik (XII asrning ikkinchi yarmi); Turkmanistonning Toshhovuz viloyati hududida. Xorazm shohlari Otsiz (1128-1156) va El Arslon (1156-1172) davrida qurilgan deb taxmin qilinadi. Mahalliy aholi olim Faxriddin Roziy nomi bilan bog‘laydi. Binoning asosiy qismi kubsimon shaklda (ichki o‘lchami 3,5Ð…3,6 m, quyi qismi pastga tomon bir oz kengaygan), 12 qirrali poygumbaz ustiga 12 qirrali kulohiy gumbaz bog‘langan. Uch tomonida tobadonli eshik joylashgan. Old tomoni silliqlangan g‘ishtlar bilan 3 ta ravoqli to‘rtburchaklarga bo‘lingan, yuzasi barg va novdalarning nozik uyg‘unligidagi o‘yma naqshlar bilan jozibador bezatilgan, to‘rtburchaklar o‘zaro yozuvli hoshiya naqsh bilan birlashgan. Tashqi gumbaziga feruza rang g‘ishtlar mavj usulida terilib handasiy naqshlar hosil qilingan; tashqi gumbazidan ancha past bo‘lgan ichki gumbaziga muqarnaslar ishlangan
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:58:38
“GEODEZIYA” — Abu Rayhon Beruniyning asari.

FIQH (arabcha — bilish, tushunish) — musulmon huquqshunosligi, shariat qonun-qoidalarini ishlab chiqish bilan shug‘ullanuvchi islom ta’limotining bir sohasi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:58:47
HADIS (arabcha) — islom dinida Qur’ondan keyingi manba. Muhammad hayoti, faoliyati va ko‘rsatmalari haqidagi rivoyatlardan iborat. Qur’on musulmonlar jamoasining barcha huquqiy va axloqiy masalalarini qamrab ololmaganligi sababli VII asr oxiri — VIII asr boshida hadislar yozila boshladi. Hadislarda arab xalifaligidagi sinfiy ziddiyatlar, islom ilohiyoti, shariat talqini ifodalanib, turli sinf va ijtimoiy guruhlar manfaati aks etgani uchun bir-biriga zid keladigan fikrlar yuzaga kelgan. Davrlar o‘tishi bilan hadislar tanlanib, kerakliklari bir tizimga solina boshladi. IX-X asr boshlarida dindorlar orasida obro‘li deb tanilgan hadisning 6 ta to‘plami vujudga kelgan. Bulardan ayniqsa 2 tasi — “Sahihi Buxoriy” va “As-Sahih” ko‘proq e’zozlanadi. Hadislar to‘plami sunna deb nom olgan. Hadislarni yig‘uvchi, sharxlovchi, targ‘ib etuvchi shaxslar muhaddis deb atalgan.

HANDASA — geometriya.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:58:55
HAZRATI IMOM MAYIN (Muin) majmuasi-Qashqadaryodagi me’moriy yodgorlik (XI-XIX asrlar). Hazrati Imom Mayin maqbarasi atrofida bunyod etilgan. Maqbara oldi ayvonli, naqshinkor 6 ustunga tayangan. Majmua devor bilan o‘ralgan kichik (tashqi) va katta hovlidagi turli davrlarda qurilgan binolardan tashkil topgan. XI-XIV asrlarda maqbara (tarhi 5Ð…5 m), ziyoratxona va masjid (7Ð…7 m) qurilgan, maqbara hovlisida murabba tarhli (10Ð…10 m) hovuz bor, hovuzning sharqida quduq mavjud. Maqbara 16 qirrali kulohiy gumbaz bilan yopilgan, yog‘och sag‘ana o‘yma naqshlar bilan ziynatlangan. Masjid gumbazli xonaqoh va 2 tomonli ayvondan iborat, ayvon shifti va ustunlari naqshlar bilan bezatilgan; masjid yonida chillaxona joylashgan. XIX-XX asrlarda xonaqohga tutash 2 xona qurilgan. 2004-yilda ta’mirlangan.

HAZRATI SULTON MAQBARASI — Qashqadaryo viloyatidagi me’moriy yodgorlik (XII-XIII asrlar). Maqbaraning qadimgi qismi uzun go‘rxona bo‘lib, keng ravoqli yo‘lak orqali gumbazli ziyoratxonaga o‘tiladi. Ziyoratxonaga 3 ta go‘rxona tutash. Maqbara XVI-XVIII asrlarda qayta tiklangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:59:05
“HIBAT UL-HAQOYIQ” — Ahmad Yugankiydan saqlanib qolgan yagona adabiy meros. U turkiy adabiy tilning qimmatli va nodir yodgorligi hisoblanadi. O`z asarida shoir Yusuf Xos Hojib singari ilm-fan, olim va fozillarni ulug`laydi, ma`rifatparvarlikni targ`ib etadi, kishilarni ilmli va ma`rifatli bo`lishga chaqiradi.

“HIDOYA” (arab. — yo`llanma; to`la nomi “Hidoya fi furu’ al-fiqh” — “Fiqh sohalari bo`yicha yo`llanma’) — hanafiylikda keng tarqalgan shariat qo`llanmasi (kodeksi). Uni Burhoniddin Marg`inoniy 13 yil davomida yozgan. Qo`llanmani yaratishda Qur’on oyatlariga, dastlabki 4 xalifa, sahobalar va tobe’inlarning rivoyatlari, hadislar, sunniylikdagi 4 mazhab asoschilarining asarlariga tayangan. «Hidoya» 4 jild, 57 kitob, 165 bob, 152 fasldan tarkib topgan. Burhoniddin Marg`inoniyning «Hidoya» asari yozilish uslubi bo`yicha ajralib turadi. Unda huquqiy muammolarning yechimi dastavval mashhur faqihlarning fikr-xulosalarini bayon qilish va unga boshqa fiqh olimlarining e’tirozlari va qo`shilishlarini izhor qilish yo`li bilan berilgan. Xuddi shunday umume’tirof etgan obro`li faqihlar nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda muayyan huquqiy muammoning eng ma’qul yechimini tanlab olish mumkin bo`lgan. Shu yo`l bilan «Hidoya»da shariat qoidalarining aynan o`zigina emas, balki ularning mukammal asos va dalillari ham asl ravishda berilgan. «Hidoya» bir necha asr davomida ko`p musulmon mamlakatlarida huquqshunoslik bo`yicha asosiy manba hisoblangan. «Hidoya» sudlov bo`yicha qo`llanma sifatida O`zbekistonda XX asrning 20-yillarigacha — qozilar sudi bekor qilinib, sho`rolar sud tizimi joriy qilinguncha amalda bo`ldi. U ba’zi musulmon mamlakatlari oliy o`quv yurtlarida o`qitiladi. «Hidoya» bir necha tilga tarjima qilingan. «Hidoya»ning birinchi jildi o`zbek tilida Toshkentda 2001-yilda chop etildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:59:22
“HIKMAT” — Ahmad Yassaviy she`rlari top`lami. Ushbu asarning aynan asli amas, balki keyingi nusxalarigina yetib kelgan bo`lsa-da, ammo bu asar turkiy adabiyotning va adabiy tilning yaratilishida muhim ahamiyat kasb etdi.

“HIND HISOBI HAQIDA” — Muso al-Xorazmiyning matematikaga oid asari.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:59:30
“HINDISTON” — Abu Rayhon Beruniyning asari. Olim “Hindiston” asarida Hindistonning geografiyasi, aholisining mifologik tasavvurlari haqida ma’lumot beradi.

ISMOIL SOMONIY MAQBARASI — Buxorodagi ko‘hna me’moriy yodgorlik (taxminan 864-868 ). Somoniylar davlatining asoschisi Ismoil Somoniy va uning avlodlari maqbarasi. Ismoil Somoniy maqbarasi 4 tomoni bir xil chordara shakilida, jima g‘ishtin bezaklari chiviqli to‘siq yoki qamish, bo‘yra to‘qimasini eslatadi. Devor qalinligi — 1,8 metr, tarhi tashqarisi 10,80x10,70 metr, ichkarisi 7,20x7,20 metr. Usti gumbaz bilan qoplangan. 4 burchagi ustunsimon shaklda ishlangan, gumbaz atrofiga 4 qubba o‘rnatilgan. Devor tepasida kungirasimon darcha (40 ta). Har bir darcha hoshiyalangan. Ravoq tepasidagi qanos g‘ishtin tangachalar marjoni bilan chegralangan. Ikki chetiga mayda g‘ishtdan chorsi tumor yasalgan. Bino ichkarisi tashqaridagi bezak bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, uslub jihatdan bir xil. Ichki devor gumbaz osti bag‘alidagi ustma-ust ravoqchalar ustunchalarga tayangan. Ravoqchalar 8 qirrali gumbaz asosini tashkil qiladi. Qirralar burchagiga gumbazga tirgaklik qiluvchi ustunchalar ishlangan. Arxeologik qazilma vaqti (1927)da xona sahnida 2 yog‘och sag‘ana borligi aniqlangan. Yozma manbalar va rivoyatlarga ko‘ra, maqbrani Ismoil Somoniy otasi qabri ustiga qurdirgan. Sharq tomondagi sag‘ana Ismoil Somoniy otasi qabri (849-907) deb taxmin etiladi. Narshaxiy Buxoro tarixi kitobida Ismoil Somoniyning o‘g‘li amir Ahmad (914) o‘z qullari tomonidan o‘ldirilgan va mazkur maqbaraga qo‘yilgan deb yozadi. Ismoil Somoniy maqbarasi O‘rta Osiyo me’morligi va san’ati tarixidagi dastlabki maqbaralardan. Uning tuzilishida qadimgi sug‘d me’morligining an’analari saqlanib qolgan buyuk me’moriy asardir. Ismoil Somoniy maqbarasi shahar madaniyat va istirohat bog‘i hududida joylashgan. Ismoil Somoniy maqbarasi loyihasidan tortib, hajmiy tuzilishigacha geometrik tartib va qoida asosida yaratilganligi aniqlangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:59:37
KALOM (arabcha — ravon nutq, jumla, gap, so‘z) — islom ilohiyot ilmi. VIII asrda arab xalifaligida paydo bo‘lgan. Kalom islom diniy ta’limotini asoslashga harakat qiladi.

“KITOB AT-TARIX” — Muso al-Xorazmiyning tarixga oid asari.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:59:47
“KITOB AT-TAVHID” (Allohning birligi) — Al-Moturidiyning islomiy odob qoidalari, ma’naviy-axloqiy kamolot sirlaridan ta’lim berishga mo`ljallangan asari. Unda diniy ta’limot, islomiy urf-odatlar insonning kamol topishida, dunyoqarashining shakllanishidagi mohiyati talqin etilgan.

“KITOB SURAT UL-ARZ” (Yer surati) — Muso al-Xorazmiyning geografiyaga oid asari.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 16:59:58
KOFIYA — arab tili morfologiyasi.

KORIZ (forscha) — yer osti suvlarini yig‘ish va ularni yer yuzasiga chiqarish uchun quriladigan yer osti inshoati; aholini suv bilan ta’minlash va sug‘orish maqsadlarida qo‘llaniladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:00:08
KOSHG‘ARIY YODGORLIK MAJMUI, MAHMUD KOSHG‘ARIY YODGORLIK MAJMUI — Xitoyning Qashg‘ar (Koshg‘ar) viloyati O‘pal nohiyasidagi Aziq qishlog‘ida, Hazrati Mullom tog‘i etagidagi tepalikda joylashgan maqbara. Tepalikning bal. 40 m bo‘lib, mahalliy xalq orasida Mahmud Koshg‘ariy mozori nomi bilan mashhur. Olim dafn etilgan joyga o‘sha davr an’anasiga mos ravishda peshtoqlik qabr qurilib, usti uy shaklida yopilgan. Shundan beri bu yer ziyoratgohga aylanib, mahalliy xalq tomonidan ta’mirlanib turilgan. 1958-yil maqbara to‘la ta’mirlanib, yoniga muzey qurilgan va hukumat tasarrufidagi ziyorat maskaniga aylantirilgan. Uning tarkibida asosiy maqbara, hovli, qiroatxona, muzey, tahoratxona kabilar mavjud. Ularning umumiy mayd. 1160 kv. m ga teng. Qabr joylashgan tepalikning etaklari go‘zal, manzarali boqqa aylantirilgan. Hozir ushbu ziyorat maskanining umumiy mayd. 75 ga ga yaqin. Maqbaraga chiqishda 92 ta zinani bosib o‘tish lozim. Aytishlaricha, ushbu zinalar soni olimning yoshi soniga tenglashtirilgan. Zinapoya yonida o‘sha davrdan beri saqlanib kelayotgan buloq mavjud. Mahmud Koshg‘ariy muzeyi maqbaraning shim.tomonida joylashgan. Maqbara bilan muzey oralig‘i taxm. 300 m keladi. 1999-2000-yillarda pastdan muzeyga chiqish uchun zinali yo‘l ishlangan. Uning o‘rta belida olimning kitob ushlab turgan haykali o‘rnatilgan. Haykalning bal. 9,7 m.

KUBROVIYLIK — tasavvuf tariqati. XIII a. boshida Xorazmda Najmiddin Kubro asos solgan. Uning asarlarida tariqatning mohiyati, o‘ziga xos talab va qoidalari bayon qilib berilgan. Kubroviylik tariqati Yassaviy tariqatidan farqli o‘laroq tarkidunyochilikni rad etadi. Kamolot yo‘lida olib boriladigan mashaqqatli mehnat jarayonida bu dunyo noz-ne’matlaridan bahramand bo‘lishning joizligi g‘oyasi ilgari suriladi. Kubroviylik tariqatida xalqqa va Vatanga bo‘lgan muhabbat nihoyatda kuchli bo‘lib, har qanday og‘ir damlarda ham omma bilan birga bo‘lish, Vatanni mudofaa qilish va uning mustaqilligi uchun kurashga da’vat etiladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:00:17
MADRASA (arabcha darasa-o‘rganmoq) — musulmonlarning o‘rta va oliy o‘quv yurti. Ulamolar va maktabdorlar, Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida davlat organlari xizmatchilarini ham tayyorlaydi. VII-VIII asrlarda islom dini ulamolari musulmon ilohiyoti masalalarini sharhlab berib turadigan markaz sifatida arab davlatlarida paydo bo‘lgan. IX-XIII asrlarda islom diniga e’tiqod qilinadigan mamlakatlarda, jumladan, O‘rta Osiyoda tarqaldi. Madrasalarda milliy ziyolilar tayyorlangan. Abu Bakr Muhammad Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarida aytib o‘tilgan 937-yilgi yong‘inda zarar ko‘rgan “Forjak” madrasasi O‘rta Osiyodagi dastlabki madrasalardandir. Madrasalarning xon madrasalari, eshon madrasalari, xususiy madrasalar kabi turlari bo‘lgan. Madrasa muassislari madrasani ta’minlash uchun maxsus mulk — vaqf ajratishgan va bu mulkni boshqaruvchi mutavvalini tayinlashgan. Madrasaga maktabxonani tugatganlar qabul qilingan. Talabalar yoshi 10 dan 40 yoshgacha bo‘lgan. Ular madrasa yotoqxonalarida yashash huquqiga ega bo‘lgan kunduzgi bo‘lim va darslarga erkin qatnovchi sirtqi bo‘lim talabalari toifalariga ajratilgan. Madrasa o‘quv dasturining umumiy jihatlari X-XII asrlarda ishlab chiqilgan va keyinchalik takomillashib borgan. Mashg‘ulotlar, odatda, sentyabrda boshlanib, may oyigacha davom etgan. Yoz oylari va ramazon oyida ta’tilga chiqilgan. Darslar quyosh chiqish payti (bomdod nomozidan keyinoq) boshlangan. Madrasada ta’lim 3 bosqichda: boshlang‘ich (adno), o‘rta (avsat) va yuqori (a’lo) guruhlarda olib borilgan. Adno bosqichi “Aqoid” kitobini o‘qishga o‘tguncha davom etgan, avsat bosqichi “Aqoid” kitobini o‘qishdan boshlanib, “Sharhi mulla” kitobini o‘rganguncha bo‘lgan va undan keyingi murakkab qo‘llanmalarni o‘rganuvchilar a’lo bosqichi talabalari hisoblangan. Madrasada o‘qish talabalar iqtidoriga qarab, 7-12 yil davom etgan. O‘rta Osiyodagi madrasalarda arab va fors tilida yozilgan kitoblar o‘qitilgan, ular talabalarga mudarris tomonidan turkiy tilda sharhlab berilgan. Madrasalarda to‘liq kursni o‘qib tamomlash uchun talabalardan falsafa va huquq fanlariga oid taxm. 137 darslik — qo‘llanmani o‘zlashtirish talab etilgan. Madrasalarda talabalarning qiziqishlari va mudarrislarning mavjudligiga qarab, falakiyot, handasa, tibbiyot, kimyo, jug‘rofiya, tarix, adabiyot, aruz ilmi, me’morlik asoslari, xattotlik, musiqa, axloq, notiqlik kabi fanlar ham o‘qitilgan. Arab mamlakatlarida dastlabki madrasa vazir Nizomulmulk tomonidan Bag‘dodda (XI asrning ikkinchi yarmida) qurilgan. O‘rta Osiyoda madrasa maxsus me’morlik inshoati sifatida qurilgani haqida tarixiy ma’lumotlar saqlangan. Shohizinda tarkibida Samarqand hokimi Tamg‘och Bug‘roxon Ibrohim qurdirgan (XI a.) madrasa qoldiqlari topilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:00:25
MAFKURA (arabcha — fikrlar majmui) — ma’lum maqsadni ro‘yobga chiqarish uchun xizmat qiluvchi g‘oyalar yig‘indisi.

“MAFOTIH UL-ULUM” (“Fanlar kalitlari”) — Abu Abdulloh al-Xorazmiyning arab tilida yozgan mashhur asari. Ushbu kitob fanlarning rivojlanish tarixi va tasnifiga bag`ishlangan. Kitobda o`sha davrda mavjud bo`lgan huquq, falsafa, mantiq, aruz, matematika, geometriya, kimyo kabi turli fanlarga qomusiy ma`lumotlar berilib, ularning asoslari bayon etilgan. Alloma bu asarida faqat fanlar haqida tushuncha berib qolmay, balki ularning taraqqiyot darajalarini ham aniqlaganki, ushbu asar o`rta asrlarda O`rta Osiyoda aniq fanlarning rivojida muhim ahamiyat kasb etgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:00:35
MAQBARA (arabcha marqad, turbat) — biror mayitning jasadi joylashgan me’moriy inshoat yoki tosh tobut (daxma, sag‘ana). Maqbara usti qubbali chortoqli bino bo‘lib, ramziy g‘oyalarni o‘zida ifodalagan. Chortoq — yer kurrasini ifoda etuvchi barqaror shakl, qubba — osmon gumbazi ramzi, bular birgalikda Koinotni anglatgan. «Koinot modeli»ning bu tarzda barpo etilishi borliqning Alloh tomonidan yaratilgani haqidagi aqidaga muvofiqlashtirilgan. Sharqda dastlab qabr ustiga biror tosh qo‘yish, imorat qurish man etilgan bo‘lsa-da IX asrdan xalifalar sharafiga maqbaralar qurila boshlangan. Movarounnahrda ham IX asrdan maxsus maqbaralar qurish odat tusiga kirgan. Keyinchalik, asosan, mashhur kishilar (podshohlar, ruhoniylar, olimlar) qabri ustiga turli maqbaralar qurilgan. Oddiy maqbara gumbazli chorsi xonadan iborat bo‘lgan, unga peshtoqli eshik orqali kirilgan (Arabota maqbarasi). Ba’zan xonaning 4 tomoni ravoqli-chordara shaklida bo‘ladi (Ismoil Somoniy maqbarasi), keyinchalik maqbara qurilishi tobora murakkablasha borib, unda ziyoratxona, go‘rxona, tagxona-sardoba kabi maxsus xonalar paydo bo‘lgan (Yassaviy majmuasi, Amir Temur maqbarasi, Toj mahal maqbarasi Shohizinda ansambli va boshqalar).

MASJID, MACHIT (arabcha — sajda qilinadigan joy) — musulmonlar jamoa bo‘lib, namoz o‘qiydigan joy, ibodatxona. Masjidlar, asosan, kundalik besh vaqt namoz o‘qish uchun mo‘ljallangan. Juma va hayit namozlari esa jome masjidlarida o‘qiladi. Birinchi masjidni Madinada Muhammad (sav) qurdirgan. Masjidlar dastlab shaharlarda, keyinchalik qishloq va mahallalarda barpo etilgan. Masjidlarning to‘rida, Makkaga qaragan (qibla) tomonida mehrob, hovlisida hovuz, bir yoki bir necha minora bo‘ladi. Ayrim yirik masjidlar mehrobining o‘ng tomonida va’zxonlik uchun mo‘ljallangan minbar, ba’zilarida esa Qur‘on o‘qiladigan maxsus joylar ham bo‘ladi. Ba’zi masjidlar huzurida maktablar ham bo‘lib, ularda o‘g‘il bolalarga Qur‘on o‘qish o‘rgatiladi. Masjidlarda juma va hayit namozi kunlari imom-xatiblar xutba o‘qib, turli diniy masalalar bo‘yicha va’zxonlik qiladi. Masjidlar VII-VIII asrlardan turli musulmon mamlakatlarning mahalliy me’morlik an’analarida yetakchi o‘rinni egallab, o‘ziga xos uslubda qurila boshlagan. Asosan murabba yoki to‘g‘ri to‘rtburchak tarhli, markaziy qismida xonaqohi bo‘lgan, hovli atrofi ravoqli ayvonlardan iborat. 8 qirrali, gumbaz tomli va ko‘p ustunli, galereyali masjidlar tosh, yog‘och, g‘isht, rangli koshin bilan hashamdor bezatilgan. O‘rta Osiyoda dastlabki masjidlarlar Buxoro Hisori ichida 713-yilda Qutayba ibn Muslim tomonidan mahalliy otashgoh butxona o‘rnida qurilgan. Rivoyatlarga ko‘ra, Samarqanddagi birinchi masjidlar Hazrati Xizr masjidi o‘rnida bo‘lgan. X-XI asrlar masjidlar me’morligida ganch o‘ymakorligi, g‘ishtni bezakli qilib terish san’ati rivoj topgan. XIV-XV asrlarda masjidlar turlari va tuzilishi o‘zgarib, u shaharning eng ko‘zga ko‘ringan yirik me’moriy jamoat binolari qatoridan o‘rin olgan. Shahar markazlarida jome masjid, juma masjid va guzar, mahalla masjidlari keng tarqalgan. Movarounnahr me’morlik maktabida yaratilgan xalq ustalarining o‘ziga xos merosi Eron, Xuroson, Ozarbayjon, Hindiston, Hirot me’morligi bilan o‘zaro uyg‘unlashib ketgan. XVI-XVII asrlarda masjidlar qurilishida gumbazlar tuzilishi ancha murakkablashdi. Peshtoq, ravoq va minoralarning turli shakllari yaratildi. Bezagida muqarnas naqshlar, koshinkori bezaklar qo‘llanildi: Buxoro, Samarqand, Shahrisabz shaharlaridagi Baland masjid, Xo‘ja Zayniddin majmuasi, Bahouddin majmuasi. Shahar tashqarisida namozgohlar (Buxoro namozgohi, Qarshi namozgohi), ziyoratchilar uchun xonaqohlar (Qosim shayx xonaqohi, Fayziobod xonaqohi, Nodir Devonbegi xonaqohi va b.) qurildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:00:45
MASJIDI KALON (forscha — katta masjid) — Buxorodagi me’moriy yodgorlik. XII asrdagi qadimiy imorat qoldiqlari ustiga XIV-XV asrlarda qurila boshlanib, XVI a. boshlarida ta’mir etilgan (masjid hovlisi va atrofida olib borilgan arxeologik tekshirishlar natijasida aniqlangan). Masjid to‘g‘ri to‘rtburchak tarhli (127Ð…78 m), keng hovli atrofini gumbazli bostirma ayvon egallagan. 288 qubba (gumbazcha) 208 ustunga tayangan. Ular o‘ziga xos mahobatli ko‘rinishga ega bo‘lib, ustunlarga keyinchalik murabba tarhli poyustunlar o‘rnatilgan. Hovlining to‘rt tomoni markazida naq-shinkor peshtoqlar bor. Sharqdagi tashqi ulkan peshtoq mahobati va muhtasham bezagi bilan alohida ajralib turadi. Masjidi kalonning tashqi 7 eshigi bo‘lib, asosiy sharqiy darvoza oldida va ichida keng ayvonlar joylashgan. Peshtoq ravog‘idagi boloxona va uning yon tomonidagi qirrali ravoqlar koshin va sirlangan g‘ishtlar bilan bezatilgan. Ayniqsa, ganchkori ravoqlar alohida ajralib turadi. Peshtoq orqali hovli to‘ri (yuqorisi)dagi xonaqoh-maqsuraga o‘tiladi. Xonaqohning tashqi poygumbazi baland, moviy gumbazi uzoqdan ko‘zga tashlanib turadi. Ichki gumbaz osti bag‘allariga «qolibkori» uslubida qator mayda ravoqcha (16 ta)lar ishlangan mehrob bezaklari nafis koshinkorlik san’atining yuksak namunasidir, unda usta Boyozid Puroniy nomi va 1514-y. sanasi ko‘rsatilgan. Peshtoq oldidagi sahnda kichik ko‘shk (pavilon) bor, qurilishi (XX a.)da Usta Shirin Murodov qatnashgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:00:54
MAG‘OKI ATTORI MASJIDI — Buxorodagi me’moriy yodgorlik (X-XVI asrlar). Mag‘ok (chuqurlik)da va attor bozori yaqinida joylashgani sababli Mag‘oki attori masjidi deb nomlangan. Qadimiy 4 ustunli Moh masjidi (IX a.) o‘rnida XII asrda eski loyiha asosida qayta qurilgan (1934-yilda arxeologik tadqiqotlar natijasida aniqlangan). XIV asrda ta’mirlangan, XV asrda peshtoqining yuqori qismi buzilgan. Abdulazizxon davrida (1541-42-yillar) binoning yuqori qismi, gumbazlari qayta qurilgan. Masjid tarhi (13,35Ð…17,6 m) sodda yechimga ega, ichkarisi 6 ustunli, 12 gumbazli, o‘rta gumbazi balandroq bo‘lib, uning asosi (poygumbazi)dagi darchalar orqali bino ichiga yorug‘lik tushadi. Sharqiy qismini keng pillapoyali zina egallagan. Bosh tarzidagi peshtoq g‘ayriodatiy ravishda binoning yon tomoni (jan.)da joylashgan. Keyinchalik sharqiy qismiga qayta qurilgan. Peshtoqining ko‘rinishida yoysimon chuqur ravoq va undagi o‘ziga xos bezaklar muhim o‘rin tutadi. Ganch va mayda g‘isht bo‘lakchalaridan bezatilgan peshtoq hashami g‘oyatda nafis va yuksak badiiy did bilan bajarilgan. Namoyon o‘lchamlariga mutanosib ravishda murakkab bo‘rtma bezaklar ishlangan. Ustungo‘shalari o‘yma naqshlar bilan, boshasi vazasimon shaklda ko‘rkamlashtirilgan. Mag‘oki attori masjidining bezaklari XII a. Buxoro me’morlik maktabining yuksak namunasi sifatida O‘zbekiston me’morlik tarixida alohida o‘rin tutadi. 1939-49-yillarda peshtoqi mustahkamlanib ta’mirlangan, atrofi obodonlashtirilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:01:04
MA’MUN AKADEMIYASI — IX asrning birinchi yarmida Xalifa Ma’mun ar-Rashid (813-833-yillar) tomonidan Bag‘dodda tashkil etilgan ilmiy markaz. Dastlab «Bayt ul hikmat» («Bilim uyi» deb atalgan). Bu akademiyada Hunayn ibn Ishoq, Sobit ibn Kurra, Xubaysh, Baxtyashu, Qusto ibn Luqa al-Baaxbakkiy, Yahyo ibn Adiy, Ishoq al-Damashqiy, Masarjuvayxlar oilasi, Navbaxt, Ibn Muqaffa, Ibn Mojja, Ibn Vaxshiyalar tomonidan yunon, yahudiy, sanskrit, suryoniy, fors tilidan juda ko‘plab ilmiy-adabiy, falsafiy-axloqiy asarlar arab tiliga tarjima qilindi va ularga sharhlar yozilib, musulmon dunyosiga yoyildi. Ayni shu tarjima va sharhlar tufayli yunon, hind olimlari asarlari bizgacha yetib kelgan. 828-yili Ma’mun akademiyasi qoshida Bag‘dodning ash-Shammasiya mahallasida birinchi rasadxona, 831-yili Damashq yaqinidagi Kosion tog‘ida rasadxonaning bo‘limi qurilgan. Rasadxonaga dastlab marvlik Abu Ali Yahyo ibn Mansur, keyinchalik Muhammad Xorazmiy rahbarlik qilgan. Ma’mun akademiyasida turli maqsadlarda ilmiy ekspedisiyalar ham tashkil qilingan. Chunonchi 830-yilda Xorazmiy boshchiligida G‘arbiy Hindiston (hoz. Sharqiy Afg‘oniston), Vizantiya, Volganing quyi oqimiga 3 ta ekspedisiya uyushtirilgan. Ma’mun akademiyasida Xorazmiy bilan birga Xolid ibn al-Malik al-Marvarrudiy, Al-Abbos ibn Said al-Javhariy, Ahmad ibn Abdulloh al-Marvaziy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Fazl al-Hamid ibn Vase’ ibn Turk al-Xuttaliy, Abu Yusuf Yoqub ibn Sabbox al-Kindiy va boshqa ko‘plab o‘rtaosiyolik olimlar ijod qilib, turli fanlar rivojiga katta hissa qo‘shdilar. XI asr boshida Xorazm poytaxti Gurganj (hozirgi Ko‘hna Urganch) shahridagi ilmiy markaz ham Ma’mun akademiyasi deb nomlangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:01:13
MEHROB (arabcha — harb joyi; bu yerda namoz paytida shayton bilan imom o‘rtasidagi urush joyi ma’nosida) — masjidning Makka (Ka’ba)ga qarata yo‘naltirib devor ichiga ishlangan ravoq shaklli joy, sajdagoh. Mehrob yarim aylana, ko‘p qirrali, to‘g‘ri to‘rtburchak shaklda ishlanib, tepasi ravoq yoki yarim aylana shaklida bezaladi, atrofi hoshiyalangan bo‘ladi. Ayrim mehroblar yog‘och, ganch, naqshinkor marmar va koshinlar bilan qoplangan, badiiy bezakli ustunlar va ravoqli hoshiyalar bilan bezatilgan. Mehrob islom dinining dastlabki davrlaridan mavjud. Namoz vaqtida imom mehrobga o‘tib, qiblaga yuzlanadi va uning orqasidan jamoa bo‘lib namoz o‘qiladi.

MEHTAR (forscha — ulug‘, janob) — saroy mansablaridan biri. Somoniylar davlatida boobro‘ shaxslar, davlat arkonlari. Ba’zi manbalarda mehtar «qishloq oqsoqoli» yoki «otboqar, sayis» — ma’nolarida ham qo‘llanilgan. Mehtar zimmasiga zakotdan, shuningdek, tovar, aqcha, don, chorva singari tushumlarning qonunga binoan, zarur o‘rinlarda ishlatishni nazorat qilish vazifasi yuklatilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:01:22
METAFIZIKA — sezgilar vositasida anglab olish mumkin bo‘lmagan obektlarni (sifat, mazmun, mohiyat, hodisa) tadqiq etuvchi fan.

MINORA (arabcha — mayoq) — gorizontal (eni) o‘lchamiga nisbatan vertikal (tik) o‘lchami ortiq bo‘lgan baland inshoat. Minoralar aylana, ko‘p qirrali yoki to‘rtburchak shaklida barpo qilinib, yuqoriga tomon ingichkalashib boradi. Inshoatning yuqorisiga chiqish uchun uning ichida aylanma zina bo‘ladi. Qadimdan minoralar masjid va madrasalar yonida yoki ularga tutash qurilgan. Muazzin minoraga chiqib azon aytib, namozxonlarni namozga chorlagan. Shuningdek, minoralardan soqchixona (qorovul xonasi, burj, ding) sifatida ham foydalanilgan (Jarqo‘rg‘on minorasi, Vobkent minorasi va boshqalar). Dastlabki minora Ummaviylar xalifasi Musaviyning buyrug‘iga binoan 673-yili Misrda qurilgan. Ba’zi minoralar shaharga, ma’lum bir ansamblga ko‘rk va salobat berish hamda uni qurdirgan shaxsning kuch-qudratini namoyish qilish uchun ham bunyod etilgan. Yevropa mamlakatlarida o‘rta asrlarda ichida yotoqxona, oziq-ovqat ombori, quduq va boshqalar bo‘lgan minora (donjon)lar to‘rtburchakli yoki aylana tarhli silindrsimon qilib, qal’aning uzoq qamalga bardosh berishiga mo‘ljallangan joyiga qurilgan. Buxorodagi Chor minor o‘ziga xos to‘rt minorali me’moriy yodgorlik hisoblanadi. O‘zbekiston hududidagi qadimiy minoralarning tuzilishi o‘ziga xos milliy me’morlik an’analari asosida qurilgan. G‘ishtni mavj uslubida terib, yozuvlarni qo‘llash orqali badiiy ifodaviylikka erishilgan. Minoralarga joziba baxsh etilgan. Qadimiy me’morlik an’analariga tayangan mahalliy me’morlik maktablarining rivojlanishi bilan minoralar bezagida rangli sopol koshinlar qo‘llangan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:01:47
MINORAI KALON (Katta minora), Arslonxon minorasi — Buxorodagi me’moriy yodgorlik. Muhandis va me’mor Baqo loyihasi asosida Arslonxon qurdirgan (1127). Minorai kalon o‘rnida avval ham minora bo‘lgan, u qulab tushgach, hoz.si mustahkam qilib qayta qurilgan. Poydevori tosh va maxsus qir qorishmasidan terilgan. Yer sathidan 9 m chuqur, bal. 50,0 m, kursisi qirrador, tanasi g‘o‘lasimon, tepasi gumbazli davra qafasa-ko‘shk bilan bog‘langan. Minora yuqoriga ingichkalashib boradi va muqarnas bilan tugaydi. Qafasasidagi 16 ravoqli darchalar orqali atrofni kuzatish mumkin. Tepaga minora ichidagi 104 pilpoya aylanma zina orqali chiqiladi. Masjidi kalon tomonidan minoraga o‘tiladigan ko‘prikcha bo‘lgan. Minorai kalonning o‘zagi ham, bezagi ham chorsi g‘isht (27Ð…27Ð…4Ð…5 sm) ganchxok loyida terilgan. Bezak g‘ishti o‘rniga qarab turli shaklda, sirti silliq pardozlangan. Ustma-ust joylashgan turli xil handasiy shakldagi bejirim bezakli halqalari g‘ishtin dandanalar bilan hoshiyalangan. Bezaklar orasida tarixiy va diniy mazmundagi kufiy yozuvlar uchraydi. Muqarnas ostidagi moviy rang sirkor halqalarning har biri turli xil handasiy shaklda bezatilgan (keyinchalik to‘kilib ketgan). Minorai kalon shu turdagi qadimgi inshoatlar orasida alohida o‘rin tutadi. Shakllarning o‘zaro monandligi va mutanosibligi, handasiy uyg‘unlik, ajoyib ko‘rk va mahobatlilik Minorai kalonga chinakam go‘zallik bag‘ishlaydi. Tanasi va muqarnaslari ta’mir etilgan (1924). Yer ostidagi asosi (kursisi) usta Ochil Bobomurodov tomonidan ochib ta’mirlangan (1960). Buxoroning 2500 yilligi munosabati bilan Minorai kalonda ta’mirlash ishlari olib borildi (1997). Minorai kalon Buxoro shahrining noyob va ko‘hna yodgorliklari qatoridan markaziy o‘rin egallagan
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:01:55
“MINERALOGIYA” — Abu Rayhon Beruiniyning asari.

MIQYOS AN-NIL, GIDROMETR — daryo oqimi sathini o‘lchagich inshoat. Ahmad Farg‘oniy rahbarligida Fustat (Qohira) shahri yaqinida joylashgan Ravzo orolida Nil daryosi sohilida qurilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:02:04
MIQYOS AR-RUDAH — ostki qismi silindirsimon, yuqorigi ikki qismi esa kvadrat shaklida, markazida sakkiz qirrali baland ustunli chuqur hovuzdan iborat suv inshoati.

MOTURIDIY YODGORLIK MAJMUI — Samarqanddagi me’moriy yodgorlik. Imom al-Moturidiy tavalludining 1130 yilligi (2000) munosabati, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan Samarqand shahri markazida bunyod etilib, ramziy maqbarasi o‘rnatilgan (hududi 4 gektarga yaqin). Yodgorlik Registon ansambli yaqinida, Vobkent, G‘ijduvon va Buxoro ko‘chalari oralig‘ida joylashgan. Bosh kirish qismi Vobkent ko‘chasidagi xiyobon orqali. Loyihaga ko‘ra, 3 qism (markaziy, bog‘ va xo‘jalik inshoatlari)ga bo‘lingan, ular o‘zaro bir-biri bilan xiyobonli yo‘lka orqali bog‘langan. Loyiha o‘qi manzarali mujassamotda yaratilib, ramziy maqbara binosiga tutashgan. Sharsharali favvoralar xiyobonli yo‘lka markazida qurilib, atrofi obodonlashtirilgan. Yodgorlik me’moriy loyihasi va badiiy yechimida o‘zbek milliy mahobatli san’atining eng yaxshi an’analari qo‘llangan. Maqbara pishiq g‘ishtdan, murabba tarhli (12Ð…12 m), shifti gumbazli (bal. 15 m), poygumbazi 24 kichik ravoqchalarga bo‘linib, ganchkori panjaralar bilan bezatilgan. Panjaralar yuqorisi murakkab tuzilishdagi muqarnaslar bilan to‘ldirilgan. Xona markaziga qo‘yilgan sag‘anada arab yozuvida buyuk olimning hadis so‘zlari bitilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:02:13
MOTURIDIYLIK — kalomdagi oqim, Abu Mansur Moturidiy asos solgan. IX asr oxiri — X asrda Movarounnahrda turli aqidaviy oqimlarning aqidalariga qarshi javob tarzida vujudga kelgan. Imom Moturidiy tarafdorlari bilishda faqat aqlga suyanish kerak, degan mu’taziliylardan farqli o‘laroq, aql bilan naqlni qo‘shib foydalanish zarur, deb hisoblaganlar. Imon e’tiqod xususida moturidiylik ta’limoti, ayniqsa, diqqatga sazovor. Moturidiylikda imonning shartlari 2 ta, ya’ni til bilan iqror etish va dil bilan tasdiqlash, amallarning o‘rni esa boshqa, deb ta’rif qilinadi. Moturidiylik har bir insonning taqdiri Alloh tomonidan belgilab qo‘yilganiga qaramay, u o‘z xatti-harakatlari uchun javobgardir, deb biladi. Moturidiylikka ko‘ra, inson imtihonlar uchun yaratilgan. Shu bilan bir vaqtda unga ushbu sinovlardan muvaffaqiyatli o‘tish va to‘g‘ri yo‘lni topish uchun keng imkoniyatlar berib qo‘yilgan. U o‘z xatti-harakatlarida ixtiyorlidir. Moturidiylik ta’limoti rivojlanib, XIII asrdan keyin Movarounnahr hududidan chiqib, musulmon Sharqi mamlakatlariga yoyildi. Saljuqiylar hukmronligi davrida hamma joyda islom aqidalarida moturidiylik tatbiq qilindi. Sunniylikning hanafiylik mazhabiga e’tiqod qiluvchilarning barchasi aqida bobida imom Moturidiy, uning shogirdlari hamda izdoshlari yozib qoldirgan asarlarga tayanib ish ko‘radilar. Islom olamining aksariyat mintaqalarida, Suriya, Iroq, Turkiya, Pokiston, Hindiston, Shimoliy Afrikada bu ta’limot hozir ham o‘rta va oliy diniy o‘quv yurtlarida mustaqil fan sifatida o‘qitib kelinadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:02:22
“MUALLIMUS-SONIY” (“Ikkinchi muallim”) — Forobiy bilimli, ma`rifatli, fikr-mulohazalarining kengligi va matig`ining teranligi tufayli Sharqda Arastudan keyingi yirik mutafakkir — “Muallimus soniy” nomi bilan shuhrat topgan.

MUAZZIN (arabcha — e’lon etuvchi, chaqiruvchi) — masjidda azon aytib, namozga chorlovchi shaxs; xalq tilida so‘fi deb ham ataladi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:02:30
MUAZZINXONA (arabcha mi’zana) — masjid yonida minora tepasidagi ko‘shksimon qurilma, qafasa. Zinalar orqali yuqoridagi M.ga muazzin chiqib namozxonlarni namozga chorlaydi.

MUHADDIS (arabcha — hadis rivoyat qiluvchi) — hadislarni to‘plash, saralash va sharhlash bilan shug‘ullangan ilohiyotchi. Muhammad (sav) vafotidan keyin hadislarni to‘plash keng an’anaga aylana boshlanishi natijasida ilohiyotchilarning bir qismi bu sohada ixtisoslashgan va ular muhaddislar deb nom olgan. Hadis to‘plamlari islom an’anasida e’tibor qozonib, muhaddislar (mas., Imom al-Buxoriy, Muslim ibn al-Hajjoj, Ibn Moja va boshqalar) islom tarixida mashhur bo‘lib ketgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:02:38
MURID (arabcha — ergashuvchi) — pir yoki eshon (murshid)ga qo‘l berib, sufiylik yo‘liga kirgan shaxs. Tasavvufda tariqat murshidlaridan dars oluvchi shogird ma’nosida ishlatiladi. Murid-murshidlik munosabatlari muridning o‘z piriga so‘zsiz itoat etishi, xizmat qilishi va uning izidan borishini taqozo qilgan. Umuman, murid atamasi sufiy va hatto oddiy musulmon ma’nolarini ham anglatadi.

MURSHID (arabcha — yo‘l ko‘rsatuvchi) — tasavvufda tariqat odoblaridan saboq beruvchi pir, shayx va ustoz.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:02:46
“MUSIQA kitobi” — Abu Nasr Farobiyning asari.

MUTAOBBID — o‘ta dindor.

NADDOF — jun tituvchi, jun savalovchi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:02:56
NAQSHBANDIYA — tasavvuf tariqatlaridan biri. Bahouddin Naqshband asos solgan. Naqshbandiya xojagon tariqati negizida paydo bo‘lib, Yusuf Hamadoniy, Abduxoliq G‘ijduvoniy, Ahmad Yassaviy qarashlarini omuxta etdi, ularga yangi ruh berib rivojlantirdi. XV-XVIII asrlarda savdo va hunarmandchilik bilan shug‘ullanadigan shahar aholisi hamda ko‘chmanchi chorvador aholi orasiga keng yoyildi. Naqshbandiya tariqati insonlarni halol va pok bo‘lishga, o‘z mehnati bilan kun kechirishga, muhtojlarga xayr-ehson berishga, sofdil va kamtar bo‘lishga chaqiradi. Naqshbandiya ta’limotining asosida «ko‘ngil xudoda bo‘lsin-u, qo‘l ish bilan band bo‘lsin» («dil ba yoru, dast ba kor») shiori yotadi. U tarkidunyochilikni rad etib, mehnatsevarlik, odillik va bilimdonlikni targ‘ib etadi. Naqshbandiya XVI-XVII asrlarda Misr va Hijoz (Arabiston)ga kirib boradi. Eronning Nishopur, Isfahon, Yazd shaharlariga tarqalib, shular orqali Falastin, Iroq, Iordaniyada ko‘plab tarafdorlarga ega bo‘lgan. Hindiston orqali u Indoneziya, Malayziya, Seylonga tarqaldi. Keyingi asrlarda Rossiya, Bosniya va boshqa Yevropa mamlakatlariga yoyilgan. Hozirda AQSH, Kanada, Avstriyada naqshbandiya markazlari, xonaqolari, jamg‘armalari bor. Naqshbandiya tariqatining umuminsoniy g‘oyalar, ma’naviy kamolot, botiniy poklikni targ‘ib etishi uning dunyoda keng tarqalishiga olib keldi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:03:05
NAVO (forscha — kuy, ohang) — O‘n ikki maqom tizimi hamda Shashmaqom tarkibidagi uchinchi maqom.

NILOMETR — Ahmad al-Farg‘oniy boshchiligida abbosiy xalifa al-Mutavakkilning amri bilan 861-yilda Qohira shahri yaqinidagi Ravzo orolida Nil daryosi suv sathini o‘lchash maqsadida qurilgan inshoat. Ba’zi Sharq mualliflari asarlarida «Miqyos an-Nil», deb ataladi. Nilometr murabba shaklidagi quduq ko‘rinishida bo‘lib, Nil daryosi bilan uchta yer osti suv yo‘llari orqali tutashgan. Quduq o‘rtasida oq marmar bilan qoplangan (bal.10 m chamasida) sakkiz qirrali ustun o‘rnatilgan. Ustunda suv sathini o‘lchashga imkon beradigan yirik darajot bo‘lib, u mayda darajotga bo‘lingan. Yirik darajot arab tirsak birligi (taxm. 54 sm)ga, maydalari esa uning 1/24 qismi (qirot)ga, ya’ni 2,25 sm ga teng. Kuzatuvchi suv sathi haqida hisob olish uchun aylanma zinapoyadan tushib chiqqan. Nilometr daryo suv sathini katta aniqlikda o‘lchashga imkon bergan. Jahon Meteorologiya Tashkilotiga a’zo bo‘lgan barcha davlatlarda suv havzalari (daryolar, ko‘llar, suv omborlari, hatto dengiz va okeanlar)ning suv sathlari ham shu prinsipda o‘lchanadi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:03:14
NOV — kanal, jar, soy va yo‘llar ustidan suv o‘tkazish maqsadida quriladigan maxsus gidrotexnik inshoat (ensiz, qiya sun’iy kanal, ariqcha). Ilgari charxpalakda chiqarilgan suv nov orqali ekinzorlarga yuborilgan. Nov O‘zbekiston hududida qadimdan qo‘llanib kelingan. Asosan, yog‘och va toshdan ishlangan.

PESHTOQ — madrasa, masjid, maqbara, karvonsaroy va boshqa binolarning old tomoni — kirish qismi. Peshtoq binoning hashamatli baland, bezakdor me’moriy bo‘lagi bo‘lib, odatda, bino devori sathidan bir oz bo‘rttirib chiqariladi. Asosiy o‘rinni markaziy ravoq, uning ikki yonidagi dahanasi va tepasidagi ikki uchburchak qanos va kitoba tashkil etadi. O‘rta Osiyoda saqlanib qolgan peshtoqlarning eng qad. namunasi Arabota maqbarasidadir. Peshtoq koshin va sirkor parchinlar, girih hamda diniy va falsafiy mazmundagi kitobalar bilan bezatilgan. Ulug‘bek madrasasi, Sherdor madrasa, Tillakori madrasa, Abdulazizxon madrasasi peshtoqlari o‘ziga xos milliy me’morlik uslubida ser-hasham bezatilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:03:21
POYGUMBAZ — gumbaz o‘rnatiladigan qurilma, asos. Gumbazning gardishsimon ostki, binoning ustki qismi. Poygumbaz gumbazni binodan baland ko‘tarib, ajratib turadi, unga salobat va ko‘rkamlik bag‘ishlaydi. Poygumbazning 4 yoki 2 tomonidan darcha ochilib, unga panjaralar ishlanadi. Poygumbaz gumbaz va bino rangiga mos ravishda turli xil koshinkori, girih naqsh, shakl va kitobalar bilan bezatiladi.

POYUSTUN — mahalliy me’morlikda ustun o‘rnatiladigan asos, tag kursi (baza). Yog‘och ustunlarni chirishdan saqlash va ular balandligini oshirishga xizmat qiladi. Ustunga moslab yog‘och yoki toshdan yo‘niladi, islimiy va girih naqshlar bilan bezatiladi. Poyustunlar yakka tartibdagi zamonaviy turar joy me’morligida ham keng qo‘llanilmoqda.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:03:31
“QADIMGI XALQLARDAN QOLGAN YODGOR-LIKLAR” (asl nomi “Al-osor al boqiya an al-qurun al-holiya’) — Beruniyning yirik ensiklopedik asari. 1000-03-yillarda Jurjon shahrida yozilgan va Jurjon hokimi Qobus ibn Vashmgirga taqdim etilgan. Asarda O`rta Osiyo xalqlari, yahudiy, yunon va boshqa xalqlarning yil hisoblari, hayitlari, mashhur kunlari, ijtimoiy, madaniy va ilmiy hayotining tarixi, urf-odatlari, dunyoqarashlari hamda O`rta Osiyoning arablar tomonidan istilo qilinishi haqida to`liq ma’lumotlar berilgan. Unda olimning tabiiy fanlarning turli sohalariga, jumladan, astronomiya, matematika, fizika, xaritagrafiya va boshqa fanlarga oid kashfiyotlari o`z ifodasini topgan. Asar Yevropada XIX asrning ikkinchi yarmida ma’lum bo`lgan. Nemis sharqshunosi E.Zaxau 1876 78-yillarda asarning arabcha matnini, 1879 yilda ingliz tilidagi tarjimasini («Sharq xalqlarining tarixi» nomi bilan) nashr ettirgan. Ko`pincha ilmiy adabiyotda «Xronologiya» deb ham ataladigan bo`lgan.

QASABA — o‘rta asrlarda qishloqcha.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:03:42
QIRQQIZ QAL’ASI — Surxondaryo viloyatidagi me’moriy yodgorlik (IX-X asrlar); Termiz tumanida (vayrona holida saqlangan). Nima maqsadda qurilganligi (qal’a, saroy, xonaqoh, karvonsaroy) haqida ma’lumot yo‘q. O‘rta asrlarda Termiz shahrining tashqarisida joylashganligi qal’a shahar tashqarisidagi qo‘rg‘on vazifasini o‘taganligini ko‘rsatadi. U dunyo tomonlariga moslab qat’iy mujassamotda bunyod etilgan. Qala to‘rtburchak tarhli (53,3x54,8 m), 1 qavatli, faqat yo‘laklar umumiy balandlikda 2 qavatli bo‘lib, xom g‘isht (30x30x5-5,5 sm)lardan qurilgan, toq va ravoqlarida shu o‘lchamdagi pishiq g‘ishtlar ham ishlatilgan; qalin devor bilan o‘ralgan (tashqi devor qalinligi ikkinchi 2,5 m), burchaklari hajmdor burjlar bilan mustahkamlangan; burjlar oralig‘ida toqlar bilan yopilgan ayvonlar joylashgan, tarzlariga bir maromda takrorlanuvchi tuynuklar ishlangan. Qal’aning barcha xonalari va markazdagi sahn (11,5x11,5 m) o‘zaro yo‘laklar bilan bog‘langan; markaziy sahn hovli yoki gumbazli zal bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Ayvon va yo‘laklar binoni 4 qismga bo‘lgan. Bular: 2 ta bir xil tuzilgan (5 xona va 3 tomonidan o‘ralgan yo‘lak, eni 2,1 m) shimoli-g‘arbiy va shimoli-sharqiy hamda 2 ta janubi-g‘arbiy (2 ta yo‘lakcha bilan bog‘langan 5 ta xona) va janubi-sharqiy (yo‘lakcha bilan bog‘langan 2 ta xona va 3 ustunli katta mehmonxona) qismlardir. Yo‘laklar va xonalar devordagi tuynuklar orqali yoritilgan. Qirqqiz qal’asi yopmasida balxi hamda kesishgan gumbazsimon toqlar, boshqa turlardagi gumbazlar, toqlar va ravoqlar qo‘llanilgan. Og‘zaki ma’lumotlarga ko‘ra, xalq dostonlarida zikr etilgan dushmanlar hujumini qaytara olgan qahramon qiz Guloyim va uning 40 dugonasi aynan shu yerda yashagan. Shuningdek, XX asrgacha xalq tomonidan Qirqqiz qal’asi manzili «Shahri Somon» deb ham atalgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:03:49
“QOBUSNOMA” — Sharq va O`rta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan axloqiy-ta’limiy asar, fors-tojik badiiy nasrining birinchi va yirik yodgorligi (XI a.). Tabariston (Mozandaron) hukmdori Shams al-Maoliy Qobusning nabirasi Unsur al-Maoliy (Kaykovus, 1021 98 ) tomonidan fors tilida yozilgan (1082-83) va «Nasihatnomai Kaykovus» deb atalgan. «Qobusnoma» shu asarning o`zbekcha tarjimasidir. Muallif asarni o`g`li Gilonshohga bag`ishlagan. «Qobusnoma» asosini Qur’oni karim suralari, Muhammad (sav)ning faoliyati va ko`rsatmalarini ifodalovchi hadislar, hikmatli hikoyatlar tashkil etadi. Asar 44 bobdan iborat. Dastlabki 4 bobi Haqni tanimoq, Payg`ambarlarning xilqati (yaratilishi), Alloh ne’matiga shukur qilmoq haqida bo`lib, qolgan 40 bobi ota-onani hurmatlash, ilmiy bilimlarni, san’atni egallash, harb, savdo, dehqonchilik ishlari va hunarni o`rganish, odob-axloq qoidalariga rioya etish, farzand tarbiyasi, saxovat va juvonmardlik kabi ko`plab masalalarni o`z ichiga oladi. «Qobusnoma» rus va G`arb sharqshunoslarining, Sharq olimlari va pedagoglarining diqqatini anchadan beri o`ziga tortib keladi. Asar turk (1432, 1705), uyg`ur (1786-87), nemis (1811), o`zbek (1860, Ogahiy tomonidan), tatar (1881), fransuz va rus (1886) tillariga tarjima qilingan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:03:58
“QUBBAT UL-ISLOM” (Islom dinining gumbazi) — Buxoro IX asrdan shu nom bilan shuhrat topgan. Narshaxiyning yozishicha, mashhur fiqhshunos olim Abu Xafs Kabir Buxoriy xizmati tufayli Buxoro “Qubbat ul-islom” deb atalgan. Balx shahriga ham xuddi shunday faxriy nom berilgan.

QULUYI NADDOF — jun to‘quvchilar oqsoqoli.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:04:06
QUSAM IBN ABBOS MAJMUASI — Samarqanddagi me’moriy yodgorlik (XI-XV asrlar); Shohizinda tarkibida. Majmua turli davrlarda qurilgan masjid, maqbara va chillaxonadan iborat. Qusam ibn Abbos qabri atrofida bunyod etilgan. Majmuaga chortoqningsharqiy ravog‘idagi ikki tabaqali eshik orqali kiriladi. Yo‘lakning o‘ng tomonida yuqorisi mo‘”jaz qafasali bejirim minora (balandligi 12 m, XII asr) saqlangan. Masjid uchga bo‘lingan, yon tomondagi devor ustunlar yordamchi hujralarga birlashtirilgan. Ichki devorining izorasi sirkori yulduzsimon parchinlar bilan bezatilgan. Namoyonlar qo‘sh islimiy sirkori parchinli hoshiya bilan o‘ralgan. Mehrobidagi kitobalari ham sirkori parchinlardan naqshlangan. Masjidning sharqida miyonxona bo‘lib, uning jan.-sharqiy burchagidan maqbaraga o‘tiladi. Dastlab murabba tarhli, gumbaz bilan yopilgan go‘rxona-sag‘ana, ziyoratxona va uning ostida joylashgan chillaxonadan iborat maqbara qurilgan. Qusam ibn Abbos sag‘anasi Amir Temur davrida o‘rnatilgan: sag‘ana ustma-ust qo‘yilgan uchta to‘g‘ri to‘rtburchakli va ularning ustidagi 1 egri sirtli, jami to‘rt qismdan tuzilgan, yon tomonlarining yuzasi zarhal islimiy naqshlar bilan ziynatlangan, ular orasiga Qur‘on oyatlari, hadislar bitilgan. Sag‘anani ziyoratxonadan ko‘rish uchun go‘rxonaning shimol devoriga yog‘och panjara o‘rnatilgan. Keyinroq masjid va boshqa binolar qurilgan. Bino bag‘allariga muqarnaslar ishlangan, gumbazi sirkor qoplamaga ega. Majmuadagi eshiklar ikki tabaqali o‘ymakori nafis naqshlar, suls xatidagi kitobalar bilan ziynatlangan. Majmua tarkibidagi xonalarning tarhiy bog‘lanishi puxta hal etilganligi bilan ahamiyatga ega.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:04:14
“QUTADG`U BILIG” (“Saodatga yo`llovchi bilim”) — Yusuf Xos Hojib asari, turkiy adabiyotning nodir namunasi, 1069-1070-yillarda yaratilgan. Muallifning asar muqaddimasida xabar berishicha, bu kitob o`z davridayoq keng tarqalib, mashhur bo`lgan. Chin (Shimoliy xitoy)liklar uni “Adab ul-muluk”(“Hukmdorlar odobi”), mochin (Janubiy xitoy)liklar “Oyin ul-mamlakat” (“Hukmdorlik qonun-qoidalari”), Sharqiy xitoyliklar “Ziynat ul-umaro” (“Hukmdorlar ziynati”), eronliklar “Shohnoma’i turkiy (“Turkiy “Shohnoma’), ba’zilar “Pandnomai muluk” (“Hukmdorlar pandnomasi”), turonliklar esa “Qutadg`u bilig” deb ataganlar. “Qutadg`u bilik” dostonini yaratar ekan, muallif o`z oldiga qoraxoniylar davlati hokimiyatini mustahkamlash, Tavg`achxon bilan Eloqxonlar o`rtasidagi ixtiloflarni bartaraf etish, hukmron doiralarning turli ijtimoiy tabaqalarga munosabatini belgilash, ma’rifat va obodonchilik uchun kurash, yaxshi xulq-odobni targ`ib qilish kabi maqsadlarni qo`ygan. Bu bilan Yusuf Xos Hojib o`z davrining yirik ma’rifatparvari va donishmandi sifatida gavdalanadi. Asarda inson va uning ijtimoiy mohiyati, hayotdagi o`rni va vazifa har tomonlama tahlil qilinadi. “Qutadg`u bilig” da oddiy xalq, mehnatkash inson alohida ehtirom bilan tasvirlanadi. Yusuf Xos Hojib ayniqsa dehqonlar, chorvadorlar, hunarmand va savdogarlarni iliq mehr bilan tilga oladi. Dehqonlarni u hammadan ham yuqori qo`yadi. “Qutadg`u bilig”da axloq, odob va ilm-ma`rifatga doir ko`p qimmatli pand-nasihatlar keltiriladi. Muallif rostg`oylik, halollik, odob, sadoqat va sevgi kabi masalalar haqida hikmatli so`zlar yuritadi. U ilm va ma`rifatga saodatning kaliti deb qaraydi. Shuning uchun ham o`z dostonini “Qutadg`u bilig” deb ataydi. Unda ilm va ma`rifatni targ`ib qiladi, olimlarni ulug`laydi, davlat boshliqlarini ilm-fan ahllaridan ta`lim olishga va ularning maslahatlari ilm-fan ahllaridan ta`lim olishga va ularning masalahatlari bilan ish ko`rishga da`vat etadi. «Qutadg`u bilig» markaziga 4 masala qo`yilib, ular 4 obraz vositasida ochib berilgan: birinchisi — adolat bo`lib, u podshoh Kuntug`di timsolida, ikkinchisi — davlat bo`lib, vazir Oyto`ldi, uchinchisi — aql bo`lib, vazirning o`g`li O`gdilmish, to`rtinchisi — qanoat bo`lib, uning qarindoshi O`zg`urmish qiyofasida tasvirlanadi. Shunga muvofiq ravishda qo`yilgan masalalar voqealar rivoji, qahramonlarning o`zaro suhbati, bahs-munozarasi, savol-javoblari, pand-nasihatlari vositasida hal qilinadi. Muallif bahsli masalalar yuzasidan ham axloq-odob, ilm, insoniylik va adolat doirasida fikr yuritadi hamda podshoh va amaldorlardan tortib dehqonu hunarmandgacha — jamiyatdagi barcha toifalarning huquq va burchlari haqida o`z mulohazalarini bildiradi. Borliq haqidagi bilimlarga to`xtalgan Yusuf Xos Hojib odam bilishi mumkin bo`lmagan narsa, bilim bilan yechilmaydigan jumboq yo`q, bilim tufayli osmon sari ham yo`l ochiladi, deydi; bilish uchun esa tinmasdan o`rganish lozim, deb uqtiradi. «Qutadg`u bilig» qoraxoniylar hokimiyatining o`ziga xos nazmiy nizomnomasi bo`lib, bu ramziy-timsoliy asar yurt egalari bo`lmish hukmdorlar va katta-kichik amaldorlarga atab yozilgan va asarda ularga mamlakatni adolat bilan boshqarish, tinchlikni saqlash, raiyatga zulm qilmaslik, xalqning og`irini yengil qilish, turmushini farovon aylash, jamiyatning ma’naviy-axloqiy negizlarini mustahkamlash, ilm-ma’rifatga keng e’tibor berish, iste’dod sohiblarini qo`llab-quvvatlash, huquq, burch, adolat bo`yicha maslahat va tavsiyalar berilgan. Hukmdorlar adabnomasi — «Qutadg`u bilig» qoraxoniylar sulolasi misolida turkiy davlatchilik asoslari yangi bosqichga ko`tarilgan davrda zamon kun tartibiga qo`ygan siyosiy-ijtimoiy masalalarni hal qilishda asosiy dastur bo`lgan. Shoirning u yoki bu masala bo`yicha pand-nasihatlari xuddi hikmatday jaranglaydi, xalq maqollariga o`xshab ketadi — ularning badiiy yuksakligi va ma’rifiy ahamiyati ham shunda. Asar muallifining so`nggi tahriridan o`tgan va Tavg`ach Bug`roxonga taqdim etilgan nusxasi nasriy (38 misra) va she’riy (77 bayt) muqaddima, kirish boblar (390 bayt), asosiy qism (68 bob, 5896 bayt), xotima (2 qasida va masnaviy bob)dan iborat.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:04:24
QO‘BIZ, QOBUZ — turli musiqa cholg‘usi. O‘rta asr (Mahmud Qoshg‘ariy, Navoiy, Bobur, Darvishali Changiy va boshqalar) manbalarida qo‘buz turkiy xalqlarning eng sevimli torli-tirnama musiqa cholg‘usi sifatida ta’riflangan. Bu shakldagi qo‘buz (hozirgi do‘mbiraga yaqin) Qirg‘izlarda qo‘buz, xakaslarda xomis nomi bilan saqlangan. O‘zbek, qozoq, qoraqalpoqlarda qo‘biz — torli-kamonli cholg‘u sifatida mashhur. Rivoyatlarga ko‘ra, ilk qo‘bizni afsonaviy qo‘rqut (o‘g‘uz baxshilarining piri) yasagan. Qoraqalpoq (XVIII asrga qadar qozoq) jirovlarida, shuningdek, baxshi-shomonlarda qo‘biz asosiy cholg‘u hisoblangan.

RABOTI MALIK, SHOH RABOTI — O‘rta Osiyodagi monumental me’moriy yodgorlik (taxm. 1069-79). Qadimgi Buxoro — Samarqand yo‘lining Cho‘li Malikdagi yirik chegara va savdo bekatida bunyod etilgan. Katta karvonsaroy, hozirgi Navoiy shahri yaqinida. Bizgacha uning faqat peshtoq qismi (diametri — 12,6 m.) saqlangan. Janubiy minorasi (bal. 5,5 m) 1930-yilgacha mavjud bo‘lgan. Raboti Minora karvonsaroy vazifasidan tashqari, istehkom, qo‘rg‘on sifatida ham muhim rol o‘ynagan. Rabot katta keng hovli (22,5Ð…22,5 m) va atrofi o‘ralgan ikki qavatli xona-hujralardan iborat bo‘lib, ularga sopol quvurlar orqali suv o‘tkazilgan. Markaziy qismi to‘ridagi muhtasham saroy oldi bir qatorli ravoqli ayvon (7,5Ð…13 m) 2 qanotiga joylashgan. 20 ta g‘ishtin ustun ishlangan. Unga janubdagi peshtoqli darvoza orqali kirilgan. Atrofi qalin devorlar bilan o‘ralgan (jan. va shim. bal. 2,35 m, g‘arb va sharqiy qismi 1,5 m, uz. 84-86 m, old devor bal. 12 m ga yaqin). Maydonga qaragan janubiy tarzi o‘rtasidagi ulkan peshtoq (bo‘yi 18 m, eni 12 m) O‘rta Osiyoda eng qadimiy bo‘lib, 8 qirrali yulduzlar, turli handasiy shakllar mavjud. Ikki chekkasida burj bo‘lib, ular o‘zaro baland devor bilan ulangan. Devor o‘rtasida piltavor burjlar qatori tepasi kichrayuvchi ravoqlar bilan bog‘langan. Devor yuqorisi g‘ishtin kufiy xatlar bilan hoshiyalangan. Burjlar tepasida ravoqli ko‘shk bo‘lib, undan atrofni kuzatish qulay bo‘lgan. Ko‘shk ostida ganchdan yasalgan ikki qator yirik sharafa va kufiy xat halqasi ko‘zga tashlanadi. Rabot devorlarining o‘zagi xom g‘ishtdan (28Ð…28Ð…6,5 sm) terilgan, sirti pishiq g‘ishtdan (24Ð…24Ð…4 sm) ishlangan. Bezaklari, asosan, g‘ishtin, oz miqdorda o‘yma ganch naqshlar ham uchraydi. R.M. xarobasi davlat muhofazasiga olingan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:04:32
RAIYAT (arabcha) — 1) biror o‘lka yoki mamlakat aholisi; 2) o‘rta asrlarda Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida dastlab barcha soliq to‘lovchi qishloq va shahar aholisi. Usmonli turk imperiyasida XVIII a. oxiridan boshlab «raiyat» (raiya) atamasi faqat musulmon bo‘lmagan aholiga nisbatan ishlatilgan. Indoneziyada «raiyat» xalq ma’nosida qo‘llaniladi.

RAVOQ — toqning bir turi; bino devorlaridagi deraza va eshik o‘rinlarining yuqori qismiga qo‘yiladigan mehrobiy yoysimon qurilma.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:04:40
RASADXONA, observatoriya — astronomik, geofizik, meteorologik va boshqa tadqiqotlar uchun maxsus jihozlangan ilmiy muassasa va shu muassa joylashgan bino. Dastlab, ob“ektlarni kuzatish bilan shug‘ullanadigan joy sifatida paydo bo‘lgan, keyin ilmiy tadqiqotlar muassasiga aylangan. O‘rta asrlarda Sharqda ko‘plab rasadaxonalar qurilgan. Keyinchalik (XVI asr o‘rtalaridan) Yevropada rasadxonalar optik, radiofizik va boshqa asboblar bilan ta’minlana boshladi.

RIYOZIYOT — matematika.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:04:48
ROST — o‘n ikki maqom, Shahmaqom va Xorazm maqomlaridan biri. O‘rta asr musiqa risolalarida ko‘p kuy va ashulalar rost tovush qatoriga mos kelgani uchun shu nom bilan atalganligi qayd etilgan.

RUDAH MIQYOSI — Fustat (Qohira) shahri yaqinida xalifa Umar (634-644) davrida yo‘nilgan toshlardan qurilib, 961-yilda esa xalifa Mutavakkil farmoni IX asrning buyuk astronomi va matematigi Ahmad al-Farg‘oniy rahbarligida bilan qayta tiklangan suv inshoati.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:04:58
SAHIH (arabcha — to‘g‘ri, chin, sog‘lom) — eng ishonchli deb hisoblangan hadis to‘plamlarining nomi. Muhaddislar hadislarni haqiqiy va nohaqiqiyga ajratish (ya’ni, kodifikasiya qilish) bilan shug‘ullanib, isnodni tekshirish yo‘li bilan sahih (ishonchli), hasan (yaxshi) va daif (zaif, kuchsiz)dan iborat 3 toifaga bo‘lganlar, ulardan asosan sahihlarini to‘plashga intilganlar. Shu munosabat bilan ba’zi to‘plamlarning nomi ham sahih deb atalgan (mas., «Sahihi Buxoriy», “Sahihi Termiziy”).

“SAHIHI BUXORIY” (asl nomi “al-Jomi” as-sahih” — “Ishonchli to`plam”) — 6 ta ishonchli hadis to`plamidan biri. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriyning 4 jilddan iborat bu hadislar to`plami islom olamidagi boshqa muhaddislar to`plagan hadis to`plamlari orasida eng ishonarli va mukammalidir. To`plamda fiqh, oila, nikoh, meros, ilm-ma’rifat, imon, e’tiqod, axloq-odob, ta’lim-tarbiya va boshqa masalalar yoritilgan. Unda islom arkonlariga aloqador mavzular bilan birga o`sha davr tarixi va etnografiyasiga oid ko`pdan-ko`p ma’lumotlar mavjud. Imom al-Buxoriy 600 mingga yaqin hadis to`plab, ulardan takrorlanadiganlari bilan 7275 tasini ishonchli deb hisoblab kitobiga kiritgan. To`plamda takrorlanmaydigan hadislar soni 4000 tadan iborat. «Sahih», ya’ni ishonarli hadislarni boshqa hadislardan ajratib, alohida to`plam shakliga keltirish an’anasini birinchi bo`lib Imom al-Buxoriy boshlab bergan. Shundan keyin Imom Muslim, Imom at-Termiziy, Imom an-Nasoiy, Imom Abu Dovud, Ibn Moja kabi yirik muhaddislar ham uning izidan borib, sahih hadislarni alohida to`plam shaklida tasnif etishni boshlaganlar. Imom al-Buxoriyning bu shoh asari dunyo yuzini ko`rganiga qariyb 1200 yil bo`ldi. Lekin u to shu vaqtgacha ham islom manbalari bo`yicha Qur’oni karimdan keyin ikkinchi o`rinni egallab kelmoqda. Ushbu asarning ko`plab nusxalari islom olami bo`ylab keng tarqalgan. Hatto o`rta asrda yashagan ayrim adib va xattotlar uchun bu asardan nusxa ko`chirib berish an’anasi bo`lgan. Asarning asrlar osha bizgacha yetib kelgan turli arab yozuvi uslubida bitilgan qo`lyozma nusxalari mamlakatimizda va xorijiy yurtlarda mavjud. “Sahihi Buxoriy” asariga ko`pdan-ko`p sharhlar yozilgan. Muhim manba sifatida u qayta-qayta nashr etilib kelinmoqda.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:05:06
“SAHIHI TERMIZIY”, «SUNANI TERMIZIY» — 6 ta ishonchli hadis to`plamidan biri. Abu Iso Muhammad Termiziy yozgan. “al-Jomi” as-sahih” (“Ishonarli to`plam”), “al-Jomi” ul-kabir” (“Katta to`plam”) nomlari bilan ham yuritiladi. “Sahih Termiziy” Termiziyning 20 yil davomida o`zga yurtlarda hadislarni o`rganib, yig`ib, so`ng ustozi va zamondoshi Buxoriy bilan maslahatlashib yiqqan to`plamidir. U tartibi eng ixchamligi, takrori eng ozligi bilan ajralib turadi. Unda boshqa hadis kitoblarida uchramaydigan xususiyatlar bor. Chunonchi, har bir bobning hadisi zikr qilingandan keyin, xuddi shu bobga tegishli hadis rivoyat qilganlarning ismlari sanab o`tiladi; fiqhiy masalalarda faqihlarning fikr-qarashlari zikr qilinadi; har bir hadisning ishonarlilik va zaiflik darajasi aniqlab beriladi va “sahih” ustiga “hasan” belgisi (“juda sahih”, “beshak sahih” ma’nosida) kiritiladi. “Sahihi Termiziy” kitobida Imomi A’zam mazhabi jihatlari e’tiborga olingan. 6 jilddan iborat “Sahih Termiziy” birinchi jildining o`zbekcha tarjimasi 1999-yil Toshkentda nashr etildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:05:14
“SAMOVIY HARAKATLAR VA UMUMIY ILMIY NUJUM” (“Kitob al-harakat as-samoviya va javomia” ilm an-nujum”) — Ahmad al-Farg`oniyning astronomiyaga oid asari. Bu asar “Astronomiya asoslari haqidagi kitob” nomi bilan ham ma’lum bo`lib, 1145 va 1175-yillarda Yevropada lotin tiliga tarjima etiladi. Shundan so`ng Ahmad al-Farg`oniy nomi lotinlashtirilib, “Alfraganus” shaklida G`arbda shuhrat topadi. Uning “Astronomik asoslari haqidagi kitob” nafaqat musulmon Sharqidagi, balki Ispaniya orqali Yevropa mamlakatlaridagi astronomiya ilmining rivojini boshlab berdi. Asardan bir necha asrlar davomida Yevropa universitetlarida astronomiya fani bo`yicha asosiy darslik sifatida foydalanilgan, chunki bu kitob zamonisidagi astronomiya haqidagi eng muhim va zarur bo`lgan bilimlarni o`z ichiga olgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:05:23
SARDOBA (fors-tojikcha sard — sovuq va ob-suv) — suv tanqis hududlarda uni to‘plash va saqlash uchun maxsus qurilgan gumbazli hovuz. O‘rta Osiyo va Sharqdagi boshqa mamlakatlarda qurilgan. Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda Movarounnahrda 44 ta sardoba bo‘lgan. Ulardan 29 tasi Qarshi cho‘lida, 3 tasi Mirzacho‘lda, 3 tasi Toshkent bilan Farg‘ona o‘rtasidagi qadimgi savdo yo‘lida, 1 tasi Karmana yaqinida — Cho‘li Malikda qurilgan. XIX asr oxirigacha ishlatilgan sardobalardan biri hozirgi Tukmanistondagi Sandiqli cho‘lida XVII asr o‘rtalarida Kerki va Qarshi shaharlarida bog‘lovchi karvon yo‘lida qurilgan, hovuzning diametrik 17 metr bo‘lgan Sangi suvloq sardobasidir. Sardobalar qadimda dasht va cho‘llarda chorvani va savdo karvonlarini suv bilan ta’minlashda muhim o‘rinda turgan.

SIPOHON — O‘n ikki maqom tizimidagi maqomlardan biri.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:05:31
SULTON (arabcha — hukmdor, podshoh) — musulmon davlatlari boshliqlarining unvoni. X asrda islom mamlakatlarida hukmdor sulton deb yuritilgan. Shohlar, xonlar va ularning farzandlari ismiga sulton so‘zi qo‘shib aytilgan. Rum sultonligi hukmdorlariga sulton unvoni XI asrning 30-yillaridan berila boshlangan. Mazkur unvonni birinchi bo‘lib saljuqiylardan bo‘lgan To‘g‘rulbek 1038-yilda olgan va bu unvon 1055-yil Bag‘dod zabt etilganidan so‘ng xalifa tomonidan e’tirof etilgan. Usmonli turk hukmdorlari, Xorazmshohlar, G‘aznaviylar singari mustaqil davlat hukmdorlari ham sulton atamasi bilan ifodalangan. Mo‘g‘ul istilosidan keyin Chingizxon xonadonining har bir vakili sulton deb atalgan. Temuriylar saltanatida ham keng iste’molda bo‘lgan. Shayboniylarda sulton hukmdorlar, sulola vakillariga berilgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:05:39
SULTОN SAODAT MAJMUI — Tеrmizdаgi mе’mоriy yodgоrlik (X-XVII аsrlаr). Tеrmizning shаrqidа jоylаshgаn bu ziyorаtgоh 7 аsr dаvоmidа shаkllаngаn. 20 gа yaqin mаqbаrаni o‘z ichigа оlgаn. Undа Sаyyidlаr sulоlаsining mаqbаrаlаri jоylаshgаn. Dаstlаb shu аtrоfdаgi yеrlаr egаsi, pаyg‘аmbаrimiz аvlоdlаridаn bo‘lmish Hаsаn аl-Аmir (IX-а. ikkinchi yarmidа vаfоt etgаn) mаqbаrаsi bunyod etilgаn. Хаlq оrаsidа Sulton Saodat maqbarasi nоmi bilan mаshhur bo‘lgаn mаqbаrаlаr X аsrdа, qоlgаnlаri, аsоsаn, XV-XVII аsrlаrdа yonmа-yon qurilib, uzun hоvlining ikki tоmоnini egаllаgаn. Mаqbаrаlаr pеshtоq vа gumbаzli chоrsi хоnаlаr (9x9,05 m vа 10,15x10,25 m)dаn ibоrаt. Hоvlining to‘ridаgi pеshtоq vа ikki qаnоtidаgi gumbаzli mаqbаrаlаr bir Ñ…il tаrhdа, jаnubidаgi mаqbаrа zinаlаr hisоbigа kichikrоq ko‘rinаdi. Shimoliy-g‘аrbidаgi mаqbаrаning qurilmа vа bеzаklаri оddiy g‘isht (27x27x5 sm)dаn juft-juft qilib tеrilib, mаvjli bеzаk hоsil qilingаn. Ichki хоnа dеvоrlаrigа g‘ishtdаn hоshiyali bo‘rtmа rаvоqlаr ishlаngаn. Jаnubiy-g‘аrbdаgi mаqbаrа shimoliy-g‘аrbdаgidаn bir оz kichik, ko‘rinishi оddiy, gаnch suvоqli. Mаzkur 2 mаqbаrа оrаsidаgi pеshtоqli supа to‘rigа mеhrоb jоylаshgаn. Sirkоr kоshinlаr binоgа аlоhidа husn bаg‘ishlаgаn. XV-XVII аsrlаrdа qurilgаn mаqbаrаlаrdа o‘shа dаvrgа хоs yulduzsimоn girih nаqshlаr, gаnchkоri bеzаklаr kеng qo‘llаnilgаn. Mаjmuа mustаqillikdаn kеyin tа’mirlаnib, ziyorаtgоhgа аylаntirilgаn.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:05:47
SULUK — ta’limot.

“SUNANI ABU DOVUD” — 6 ta ishonchli hadis to`plamidan biri. Muhaddis Sijistoniyning asari. Ungacha hadis to`plamlari “al-Jomi”” yoki “al-Musnad” deb nomlangan bo`lsa, u o`z to`plamini “as-Sunan” deb atadi va unga sunnati nabaviya va shar’iy ahkomlarni mavzular bo`yicha boblarga bo`lib yozib chiqdi. “Sunan’da 4800 ta hadis rivoyat qilingan. To`plam 35 fasl, 1871 bobdan iborat. Unga 3 ta olim 3 xil sharh ham bitgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:05:55
“SUNANI IBN MOJA” — 6 ta ishonchli hadis to`plamidan biri. Muhaddis Ibn Mojaning asari. Asar 32 fasl, 1500 bobdan iborat. Ibn Moja o`z to`plamini fiqhiy masalalarga xos mavzularga bo`lib chiqqan. “Sunan’dan jami 4000 ta hadis joy olgan. Ulamolar ushbu’Sunan’ni mashhur hadislar to`plamlari qatoriga qo`shish yoki qo`shmaslik masalasida uzoq tortishganlar. Nihoyat, Ibn Mojaning “Sunan’i oltinchi o`rinda ishonchli to`plamlar safiga kiritilgan.

“SUNANI NASOIY” — 6 ta ishonchli hadis to`plamidan biri. Muhaddis Nasoiyning asari. Nasoiy birinchi bo`lib “as-Sunan al-Kubro” (“Katta hadislar to`plami”)ni yozgan. So`ngra Ramla amirining iltimosiga binoan, uni qisqartirib, eng ishonchli hadislarni qoldirib, unga “as -Sunan as-Sug`ro” (“Kichik to`plam” yoki “al-Mujtabo”, ya’ni “tanlangan hadislar to`plami”) deb nom qo`ygan. Ulamolar fikricha, “Sunan” nomi bilan yozilgan barcha hadis to`plamlaridagi hadislarning hammasi sahih emas, balki ularda zaif hadislar ham mavjud. “Sunan”ga Imom Jaloluddin Suyutiy, shayx Abul-Hasan Muhammad al-Hanafiy as-Sindiy va Shayx Sirojiddin Umar ash-Shofi’iy sharh bitgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:06:03
TAFSIR (arabcha — sharh, tushuntirish, ochib berish, izoh) — islom an’anasida, asosan, Qur’oni karim oyatlarini sharhlash, tushuntirib berish. Qur’on oyatlarini tafsir qilish Muhammad (sav) davrida vujudga kelib, bu ilm Muhammad (sav)dan sahobalarga, sahobalardan tobe’inlarga meros qoldi. Sahobalar va tobe’inlar asrida tafsir og‘zaki rivoyat va naql shaklida bo‘lib, ta’lif qilib yozilmagan. Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Mas’ud va boshqalar mashhur tafsirchi bo‘lganlar. Tafsirdan birinchi kitob yozgan shaxs Abdumalik ibn Juraydir (VIII asr). Muhammad ibn Jarir Tabariy, Yahyo ibn Salom, Abu Bakr Nisoburiy va boshqalar mufassirlar tafsir yozishda shuhrat topdilar. Hozir dunyoda Qur’oni karimga 1700 dan ortiq tafsir yozilganligi ma’lum.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:06:10
TAKASH MAQBARASI — Ko‘hna Urganchdagi me’moriy yodgorlik (XIII asr boshlari). Xorazm shohi Takash (1200-yil vafot etgan)ga atab qurilgan. Maqbara murabba tarhli (11,45Ð…11,45 m), poygumbazi (bal. 12,5 m) g‘o‘lasimon g‘arovli, gumbazi kulohiy. Unga jan. tomondagi pesh toq orqali kiriladi. Peshtoq ravog‘i sopol muqarnaslar bilan pardozlangan. Devor qalinligi 3,5 m, tashqi poygumbazidagi mayda yassi ravoqchalar ichi naqshlar bilan to‘ldirilgan, ba’zilariga xonani yoritish uchun tobadonlar ishlangan, tepasi muqarnas kosachalar bilan bezatilgan. Ichki poygumbazi va gumbazida ham o‘ziga xos me’moriy shakllar qo‘llanilgan, ustun, eshik, mehrobidagi yog‘och o‘ymakorligi namunalari haqiqiy san’at asaridir. Tashqi qiyofasida o‘sha davr Xorazm me’morligining o‘ziga xos jihatlari aks etgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:06:18
TAKYAXONA (arabcha — musofirxona) — musulmon mamlakatlarida boy-sarmoyador kishilar tomonidan qurilgan, musofir, kambag‘al, uysiz shaxslarga vaqtincha yotoq, boshpana sifatida bepul xizmat ko‘rsatadigan mehmonxona. Takyaxona asosan karvonlar yo‘li ustida, turli ziyoratlar maqsadida tez-tez mehmonlar kelib turadigan joylarda qurilgan.

TARIQAT (arabcha — yo‘l, usul) — tasavvufga xos tushuncha; tasavvuf qoidalariga amal qilib yashash, ya’ni komil inson darajasiga erishishni ko‘rsatuvchi to‘g‘ri yo‘l. O‘rta Osiyoda naqshbandiya, kubroviyalik, yassaviylik tariqatlari tarqalgan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:06:27
TARONA (forscha) — qo‘shiq, ashula turi. O‘tmishda ruboiy shaklidagi she’rlar bilan ijro etiladigan qo‘shiq va ashulalar turi deb yuritilgan. Tarona atamasi, ayniqsa XIV-XV asrlardan keng qo‘llanila boshlagan. Najmiddin Kavkabiy va Darvishali Changiyning musiqa risolalarida kuy (qo‘shiq)ning muayyan shakli sifatida tushuntitilgan; O‘n ikki maqom tizimida Ushshoq maqomi tarona deb ham atalgan.

TASAVVUF, SUFIYLIK — musulmonlarni holollikka, poklikka, tenglikka, inson qadr-qimmatini yerga urmaslikka chorlovchi, har kimni o‘zining halol mehnati bilan yashashga, boshqalarning kuchidan foydalanmaslikka da’vat etuvchi ta’limot.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:06:36
“TA’VILOT AHL AS-SUNNA” — Al-Moturidiyning islomiy odob qoidalari, ma’naviy-axloqiy kamolot sirlaridan ta’lim berishga mo`ljallangan asari. Unda diniy ta’limot, islomiy urf-odatlar insonning kamol topishida, dunyoqarashining shakllanishidagi mohiyati talqin etilgan.

“TARIXI MULUKI TURKISTON” (“Turkiston mamlakati tarixi”) — Majidduddin Adnoning asari.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:06:46
“TARIXI OLI MAHMUD” — Abulfazl Bayhaqiyning 30 jilddan iborat bo‘lgan tarix asari. “Tarixi oli Mahmud” asarining Mahmud G‘aznaviy o‘g‘li Mas’ud hukmronligi (1030-1041-yillar)ga oid qismigina saqlanib qolgan bo‘lib, u’Tarixi Mas’udiy” va “Tarixi Bayhaqiy” nomi bilan ham mashhur. Asarda Sulton Mas’ud davrida G‘aznaviylar saltanatining ijtimoiy-siyosiy ahvoliga keng o‘rin berilgan. Bundan tashqari, asarda Safforiylar, Somoniylar, saljuqiylar tarixiga oid ma’lumotlar bor. Ayniqsa, G‘aznaviylar bilan Xorazm, Saljuqiylar hamda Qoraxoniylar davlati o‘rtasida bo‘lgan siyosiy munosabatlar haqida qimmatli ma’lumotlar bor.

TERMIZIY MAQBARASI, ABU ISO TERMIZIY MAQBARASI — Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi me’moriy yodgorlik (XI-XII asrlar). Abu Iso Muhammad Termiziy qabri ustiga qurilgan. Hozirgi kunda yodgorlik bir-biridan ravoqlar orqali o‘tuvchi 4 xona (bo‘lma)dan iborat yaxlit bino ko‘rinishida, xonalar tarhi 4,3Ð…4,5 m. Shim.-sharqiy tarzi ayvon qurilishi munosabati bilan keyinchalik to‘silgan. Uch xonali bo‘lma murabba tarhli, ulardan jan.dagisi go‘rxona. Unda marmar sag‘ana bor. Sag‘ana uch pog‘onali, muqarnas naqsh va yozuvlar bilan pardozlangan. Go‘rxonadan tor uzun yo‘lka orqali xonaqohga o‘tiladi. Xonaqoh poli go‘rxonaga nisbatan pastroq bo‘lib, ular oralig‘i keng ravoq bilan ajratilgan. Xonaqoh gumbaz tomli, mehrobli. Yonidagi ikki xonadan shim.-sharqiy tarziga chiqiladi. Xonaqoh oldidagi uch ayvon gumbazli, qalqonsimon bag‘alli, devorlariga to‘rt ravoq ishlangan, pishiq g‘ishtdan hoshiyalar terilgan. Termiziy maqbarasi ganchkori bezaklar bilan pardozlanib, tashqi devorlariga 6 g‘ishtin ravoqli namoyonlar ishlangan. Tobadonlariga oq ganchdan panjaralar o‘rnatilgan. Ravoqlari g‘isht qalinligida hoshiyalangan. Termiziy maqbarasi bosh tarzini kichik ko‘shksimon gumbazli qurilma egallagan. Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Termiziy maqbarasida ta’mirlash ishlari olib borildi. Sag‘anasi va ganchkori panjaralari qayta o‘rnatildi.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:06:54
TERMIZIY ME’MORIY MAJMUI, HAKIM TERMIZIY MAQBARASI — Termizdagi me’moriy yodgorlik (IX-XV asrlar). Majmua Abu Abdulloh Muhammad Hakim Termiziy nomi bilan bog‘langan. Termiziy me’moriy majmui asrlar davomida bir necha bor qayta qurilgan. Masjid, maqbara, xonaqoh, qorixona kabi binolardan iborat bo‘lgan. Dastlab xom g‘ishtdan xonaqoh (IX a.) bunyod etilib, Hakim Termiziy shu yerda yashab mudarrislik qilgan. Binodan keng hovlining bir qismi, qalin devor to‘siq va shim.-sharqiy burchagida uncha katta bo‘lmagan yerto‘lasimon hujra saqlangan. Vaqtlar o‘tishi bilan qabr ustiga, xonaqohning jan. g‘arbiy burchagida xom g‘ishtdan jan.ga qaratib maqbara bunyod etilgan (IX a.). Termiziy maqbarasi xalq orasida ulug‘lanib avliyo qabri, muqaddas ziyoratgoh sifatida e’zozlangan. Keyinchalik maqbaraning sharqiy devoriga tutashtirib kichik qorixona va o‘g‘li al-Hakim Abdulloh maqbarasi (X a.), shimolda uncha katta bo‘lmagan hovliga qaragan uch gumbazli, ravoqli yo‘lak ko‘rinishidagi namozgoh masjidi (XI-XII asrlar) hamda bir qator qo‘shimcha xonalar qo‘shilgan. Temuriylar hukmronligi davrida (XV a.) xonaqoh baland asos (bal. 1,5 m) ustiga pishiq g‘ishtdan qayta qurildi. Unga tutash bo‘lgan xonalar ta’mirlandi. Xonaqohning shim. va jan. tomonlariga peshtoq ishlandi. Oddiy va aniq qurilmali xona devorlari ravoq ustunlari «romb» ko‘rinishidagi poyustunga tayangan. Hakim Termiziy maqbarasi IX asrda bunyod etilgan xonaqoh hujralaridan biri bo‘lgan. Xonaqoh hovlisining g‘arbidagi uch gumbazli masjid maqbaraga tutash, uch ravog‘i hovliga qaragan. Masjidning g‘arbiy devor markazida keng hoshiyali mehrob bor. Undagi bo‘rtma yozuv, sopol shakllar, oraliq zaminidagi o‘yma ganch bezaklar o‘ziga xos. Masjid ustunlari g‘ishtdan bezakli qilib terilgan. Masjiddan ravoq orqali maqbaraga o‘tiladi. Maqbara ichi ganch o‘ymakorligida gilam nusxa bezakda serhasham pardozlangan. Gumbaz osti sharafasida kufiy xatida Qur‘onning 36-surasi o‘yib yozilgan. Xonaqoh ichi ham yulduzsimon girih naqshlar bilan pardozlangan. Ravoqlaridagi tobadonlariga panjaralar o‘rnatilgan. Maqbara ichidagi oq marmar sag‘ana temuriylar davridagi tosh o‘ymakorligi san’atining yuksak namunasidir. Sag‘ana uch pog‘onali, asosi islimiy naqsh va yozuvli hoshiyalar bilan, o‘rta qismidagi uch mehrobiy tokchaning markaziy (o‘rta) qismi muqarnas kosachalar bilan, ikki yoni shamchiroq tasviri bilan bezatilgan. Sag‘anadagi yozuvlarda Termiziy hayoti va faoliyati tavsiflangan. Kichik maqbarada ham ta’mirlash ishlari olib borilgan. Abdullaxon hukmronligi davri (XVI a.)da hazira (hovli) hududida 9 gumbazli masjid (eski masjidni o‘z ichiga olgan) qurilgan. Oldida yengil ravoq-ustunli ayvon joylashgan. XIX asrda 9 gumbazli masjid o‘rnida 4 gumbazli masjid bunyod etilgan. Janubdan kiraverishda yana bir maqbara (go‘rxona va ziyoratxonadan iborat) qurilib, ravoqli bo‘lmalar orqali Termiziy maqbarasi va xonaqoh bilan o‘zaro bog‘langan. Termiziy me’moriy majmui 1955-57-yillarda ilmiy o‘rganilib XIV-XV asrlardagi ko‘rinishi qayta tiklandi. 1980-81-yillar va 2001-2002-yillarda maqbara va xonaqoh qayta pardozlandi. Majmuaning umumiy tarhi 28,0Ð…29,0 m, maqbara 5,10Ð…4,70 m.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar
Yuborildi: muxbir 27 May 2008, 17:07:03
TERMIZSHOHLAR SAROYI — Termiz hukmdorlarining qarorgohi. XI-XII a. me’morligining diqqatga sazovor namunalaridan. 1926-28, 1936-37-yillarda qazib o‘rganilgan. Saroy majmuasi katta hududni ishg‘ol etib, to‘g‘ri to‘rtburchak tarhda qurilgan. Saroyning bosh tarzida peshtoq bo‘lib, keng hovli o‘rtasida hovuz (8,5Ð…8,5 m, unga sopol quvurlardan suv keltirilgan), mehmonxona (katta zal va dahlizli), zal oldida 4 ta murabba ustunli ayvon bor. Qazish paytida ganch panjara, rangdor oyna, ganchga bo‘yab ishlangan tasvir qoldiqlari topilgan. Saroy bir necha marta ta’mir etilgan. XII asrda zal intereri ganch o‘ymakorligi bilan bezatilgan, devorlarga afsonaviy maxluqlarning tasvirlari ishlangan. 1220-yilda Termizni Chingizxon qo‘shinlari qamal qilgan, qattiq qarshilik ko‘rsatilgani uchun saroy boshqa ko‘pgina binolar qatori vayron qilingan, xarobalar saqlanmagan.
Nom: Re: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboq