ZiyoUz - Haqiqiy o'zbekona forum

Jamiyat va inson => Salomatlik => Mavzu boshlandi: Hadija 25 Sentyabr 2010, 11:53:09

Nom: Шизофрения
Yuborildi: Hadija 25 Sentyabr 2010, 11:53:09
Шизофрения

Шизофрения юнонча сўздан олинган бўлиб, руҳнинг парчаланиши ёки бўлиниши деган маънони билдиради. Швейсариялик олим Bлейлер бу касалликнинг клиник манзарасини аниқлаган, шунинг учун Bлейлер касаллиги деб аталади. Шизофрения кўп учрайдиган руҳий касалликлардан биридир. Аҳоли ўртасида 1—2 %гача учрайди ва кўпроқ 15—35 ёшдан бошланади. Касалликни келтириб чиқарувчи сабаблардан бири вирусли инфекция ва бош мия жароҳатларининг асоратлари натижасида юзага келади. Бундан ташқари, ирсий омиллар ҳам муҳим ўрин эгаллайди. Касалликда бош мия 145 пўстлоғи тормозланиши натижасида қўзғалувчанлик ортади. Бунда пўстлоқ ости соҳаси назоратдан чиқиб, қўзғалувчанлик ҳолати юзага келади. Бош миянинг бундай ўзгаришларига асаб ҳужайраларининг заифлиги ва оқсил алмашинувининг бузилишлари сабаб бўлади. Касаллик кўпинча, астеник ўзгаришлар билан бошланади. Булар дармон қуриши, хавотирланиш, тез чарчаб қолиш, атрофдагиларга шубҳа билан қараш, Ñ‘қтирмаслик ва ҳар хил хатти-ҳаракатлар қилиш билан давом этади.
Шизофрениянинг клиник кечиши хилма-хил бўлади.
1.Tўхтовсиз давом этиб турадиган шакли. Бунда клиник белгилар аста-секин кучайиб, зўрайиб бориш билан ўтади. Бунда беморнинг аҳволи яхшиланиб қолганини кўрсатадиган белгилар бўлмайди. Касаллик давомида неврозсимон васвасали галлуцинатор, гебефреник ва кататоник аломатлар кузатилади.
2.Вақти-вақти билан бўлиб турадиган ёки суст кечувчи шаклида касаллик тўсатдан қисқа муддатда психозлар бошланиб қолади. Бундан кейин яна мусаффолик даври бошланади. Бу шаклида шахсият аста-секин ўзгариб боради. Бу шакл кўпроқ ўсмирлик давридан бошланади. Дастлаб асабийлашиш, ортиқча фикрлаш ва миядан кетмайдиган хаёллар пайдо бўлиши билан кечади.
3.Хуружсимон-прогредийент шакли бунда касаллик хуружлар билан бўлиб туради ва узоқроқ давом этади. Хуружлар ўтиб кетгандан сўнг, касаллик белгилари сусайиб қолади ва йўқолиб кетади. Бу шаклида шахсият ўзгариши, ақл пастлик тобора зўрайиб боради. Касаллик васвасалар ва галлюцинациялар билан кечади. Бу шакли 25 ёш ва ундан катта ёшдагиларда учрайди. Шизофренияда беморлар фикрлари саёз, нутқ ва ёзуви мақсадсиз, тартибсиз бўлади. Фикрлаш қобилияти пасаяди, беморлар эзма, қуруқ сафсатабоз бўлиб қолади. Аввал неврозсимон ўзгаришлар пайдо бўлиб, беморнинг кайфияти ўзгариб туради. Бундай беморлар бирор сабаб бўлмасдан, ҳар жойи оғриб туришидан, тез чарчаб қолишидан шикоят қилади. Беморнинг юриш-туриши ва хатти-ҳаракатларида бепарволик, худбинлик, камгаплик кузатилади ва унда атрофдагилардан қочиб юришга мойиллик бўлади.

Nom: Re: Шизофрения
Yuborildi: Hadija 25 Sentyabr 2010, 12:03:29
Шизофрениянинг оддий турида — бемор бепарво, камгап, сержаҳл ва кам ҳаракат бўлиб қолади. Бу турда якка қолиш, хоналардан чиқмай, бир ўзи ўтириш истаги кўпроқ бўлади. Касаллик ўсмирлик даврида бошланади ва суст кечади. Бунда галлюцинациялар ва васвасалар бўлмайди. Бу турда беморлар айтилган гапларнинг тескарисини бажаришга ҳаракат қиладилар. Масалан, оғзингни оч деса, у оғзини ёпиб олади. Бундай ҳолатга негативизм дейилади.

Шизофрениянинг кататоник турида — беморлар ҳаракатида кататоник қотиб қолиш ёки кататоник қўзғалувчанлик бўлади. Беморлар бир жойда қимирламасдан қотиб туради ва битта сўз ёки ҳаракатни ҳадеб такрорлайверади. Бемор сўзларни, жумлаларни бақириб айтади, гапларига тушуниб бўлмайди. Бемор оёқ қўлларни буккан ҳолда, гавдага яқинлаштириб олади ва узоқ вақÑ‚ шундай тинч гапирмай ўтиради, бу мутизм деб аталади.

Шизофрениянинг параноид тури — бунда беморлар ҳеч кимнинг гапига ишонмайди, ҳаммага шубҳа билан қарайди. Ўзига қарши ташқаридан жисмоний таъсирларни сезгандек бўлади. Бундай беморлар, одамлар мени 10 — Асаб ва руҳий касалликлар ўлдиради, овқатимни заҳарлаб қўяди, деб шубҳа билан юришади. Баъзи беморлар эса менга машиналар радиотўлқин юбораяпти, деб ўйлашади. Бу турдаги васвасалар кўпроқ 20—30 ёшдан бошлаб учрайди. Ипохондрик васвасалар бор бемор ўзининг ички аъзоларида ўзгаришлар сезади. Буларга юрагим уришдан тўхтаб қолди ёки ичагим ёрилиб кетган, деб такрорлайверади. Касалликнинг бу турида тез-тез галлюцинациялар бўлиб туради. Беморлар турли овозлар, буйруқларни эшитиб, уларни бажармоқчи бўладилар, бу Кандинский-Клерамбо аломати деб аталади.

Шизофрениянинг гебефреник тури — бунда беморлар қуруқ сафсатабозлик, мантиқсиз қилиқлар қилади. Беморлар афтини буриштириб, сўзларини, қилиқларини сунъий такрорлаб туради. Шизофрениянинг бир тури иккинчи бир турига алмашиб туради. Гебефреник тури ва оддий турлари оғирроқ бўлиб кечади. Кататоник тури эса енгил кечади.
Nom: Re: Шизофрения
Yuborildi: Hadija 25 Sentyabr 2010, 12:08:14
Даволаш усуллари. Шизофренияни даволашда инсулин, сулфазин, аминазин ва гипноз усуллари кенг қўлланилади. Инсулин терапияда моддалар алмашинувида маълум ўзгариш ясаб, заҳарланишни камайтиришдир. Инсулин билан даволашни бошлашдан олдин беморлардан наҳорда қон олиб, қондаги қанд миқдори текширилади. Организмга юборилган инсулин қондаги қанд миқдорини камайтириб юборади. Меъёрда қондаги қанд миқдори наҳорда аниқланганда, 9,0— 11,0 г/л ёки 3,3—5,5 ммол/л га тенг. Инсулин юборилганда, қондаги қанд миқдори анчагина камайиб кетади, бу шок ҳолати деб аталади ёки гипогликемик кома ҳолати бошланади. Шокни келтириб чиқарувчи ўртача инсулин дозаси 80—100 тб ни ташкил этади. Баъзи ҳолларда, 30 тб миқдорда инсулин юборилганда ҳам шок ҳолати бошланади ёки 150—180 тб миқдорда инсулин юборилганда ҳам шок ҳолати қайт этилмайди. Шок ҳолатини пайдо қилиш учун эса астасекинлик билан инсулин дозасини ошириб бориш тавсия этилади. Инсулин тери остига аввал 4—8 тб дан бошлаб ва ҳар куни 4 тб дан кўтариб бориш керак. Беморда шок ҳолати пайдо бўлмагунча, инсулин дозасини ошириб бориш керак. Қайси дозада шок ҳолати бошланса, шу дозада тўхтатилади. Даво курси 25—30 инсулин шокидан иборат.

Шок ҳолатига тушганда, беморлар ташқи таъсиротларга жавоб реакция кўрсата олмайди. Беморларнинг кўз қорачиқлари кенгайган бўлади, бадани терлайди. Шундай қилиб, беморлар 30—40 дақиқа шок ҳолатида ушлаб турилади. Кейин эса 40 % 30—40 мл глюкоза эритмасидан олиб, томир ичига аста-секин юборилади ва шок ҳолатидан беморни чиқариб олинади. Шунча глюкоза эритмаси юборилгандан кейин, бемор ўзига келиб, 1—2 дақиқа ичида эшуши жойида бўлгандан кейин, 100—200 г қанд эритиб нонушта қилинади. Ҳамшира беморнинг овқат еяётганини кузатиб туриши керак. Кўпгина беморлар шок ҳолатидан кейин ҳам карахт бўлиб туради ва овқатни еяолмайди, оғзидан тушиб кетади. Агар беморга глюкоза эритмаси юборилгандан кейин 20—30 дақиқа давомида ўзига келмаса, яна томир ичига 40 % 30—40 мл глюкоза эритмаси юбориш керак. Баъзан эса тери ости 0,1 % 0,5—0,7 мл адреналин эритмасидан инъекция қилинади. Шок ҳолатидан кейин беморнинг ички кийими алмаштирилади. Агар беморнинг томир ичига глюкоза 147 эритмасини юборишнинг иложи бўлмаса, унда қанд шарбатини зонд орқали юбориш тавсия этилади. Инсулин шок ҳолати бошланиши олдидан баъзи беморларда гавда, қўл-оёқларда ва юздаги мушакларда учиш, тортишиб туриш ва эпилептиформ тутқаноқ кузатилиши мумкин. Бундан ташқари, куннинг иккинчи яримида шок ҳолати такроран бўлиб қолиши мумкин. Шунинг учун ҳамширалар ҳар доим беморларнинг аҳволини назорат қилиб туриш, овқатлантириш ва биринчи тиббий ёрдам кўрсатишга тайёр туришлари керак.
Nom: Re: Шизофрения
Yuborildi: Hadija 25 Sentyabr 2010, 12:11:58
Нейролептиклар билан даволаш. Кататоник ва кататоник-параноид ҳолатларда нейролептиклар: мажептил (кунига 60—80 мг дан), лепонекс (кунига 200—400 мг дан), кўп миқдорда аминазин, стелазин, галоперидол дорилари берилади. Қўрқув аффекти психомотор қўзғалиш билан борадиган ўткир параноид ҳолатларда томир ичига галоперидолнинг стелазин, тизерсин билан бирга ишлатилади. Касалликнинг сурункали кечишида, яъни васвасалар кучайиб, клиник белгилар мураккаблашиб бораётган ҳолларда стелазин (кунига 40—80 мг дан), галоперидол (20—40 мг дан), этаперазин (150—200 мг дан) узоқ вақÑ‚ берилади. Одатда, 2—3 нейролептиклар биргаликда, томир ичига ва мушак орасига қилинади, кейинчалик ичишга буюрилади. Рисполепт (рисперидон) кунига 2—4 мг дан 1—12 ҳафтагача, аминазин 2,5 % 1,0 м/о ёки ичиш учун буюрилади. Ўртача бир кунлик дозаси 300 мг дан иборат, даволаш муддати 2—3 ойгача чўзилади. Аминазин олган беморларнинг қон босими доимо ўлчаб турилади. Аминазин баъзи беморларнинг олгандан кейин қон босими бирдан тушиб кетади. Бунга ортостатик коллапс деб аталади. Бундай пайтда беморларни ўрнига Ñ‘Ñ‚қизиб, кордиамин 25 % 1,0—2,0 мл тери остига ёки адреналин 0,1 % 0,5—1,0 мл томир ичига юбориш керак. Даволаш курсини даслабки даврида беморлар ўриндан турмасликлари керак. Беморларнинг қон босими ҳар куни ўлчаб турилади. Аминазин таблеткаси 25 мг дан 150—175 мг гача (бир кунлик дозаси). Васваса ҳолатларида трифтазин 1—5 мг ва галоперидол 20—80 мг дан аста-секин ошириб, 100 мг гача (бир кунлик дозаси) 3—4 маҳал берилади. Давони касаллик белгилари йўқолгунча ёки анча камайиб қолгунча шундай дозада давом эттириш керак. Кейинчалик дозани 1—5 мг гача камайтириб бориш керак. Руҳий қўзғалишларни бартараф этиш учун шу дорилардан мушак орасига ёки томир ичига инъекция қилинади. Васваса бошланиб, кўнглида хавотирлик пайдо бўлганда, тизерсин 12—50 мг гача (бир кунлик дозаси 100—400 мг гача) буюрилади. Депрессив аломатларга қарши амитриптилин ва меллипрамин буюрилади. Миядан кетмайдиган ҳолатларга — нозепам, седуксен, элениум ва трифтазин берилади. Ипохондрик белгиларда — седуксен, тазепам, феназепам қўлланилади. Ирим-сирим ҳаракатлари бўлса, узоқ таъсир этувчи нейролептиклар-моддитен депо 2,5 % 1,0—2,0 мл, бу дори ойига 2—3 марта инъексия қилиб турилади. Истерик белгиларда сонапакс, тералин дориларидан қўлланилади.

Парвариш қилиш. Шизофрения билан оғриган беморларни қараб бориш керак, улар парваришга муҳтождирлар. Беморлар овқатдан бош тортса, уларни кўндириш ва ўзлари овқат ейдиган қилиш керак. Бунинг иложи бўлмаса, 148 беморларни зонд орқали овқатлантириб туриш тавсия этилади. Шизофрения билан оғриган беморлар узоқ туриб қоладиган бўлсалар, уларни ўринга Ñ‘Ñ‚қизишга ҳаракат қилиш ва доимий ҳамширалар назоратида бўлишлари керак.

Муаллиф: Х. Шодмонов
Манбаа: Асаб ва руҳий касалликлар
             
www.doctor.uz