ZiyoUz - Haqiqiy o'zbekona forum

Kutubxona => O'zbek adabiyoti => Mavzu boshlandi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 15:11:39

Nom: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 15:11:39
АНВАР ҲОЖИАҲМЕДОВ

ШЕЪР САНЪАТЛАРИНИ
БИЛАСИЗМИ?



«Ð¨ÐÐ Қ» НАШРИЁТ-МАТБАА
АКЦИЯДОРЛИК КОМПАНИЯСИ
БОШ ТАҲРИРИЯТИ
ТОШКЕНТ-2001
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 15:13:48
МУАЛЛИФДАН

Мактабларимизда ўзбек адабиётини сўз санъати сифатида ўрганишнинг бошланиши, дарслар давомида бадиият масалаларига эътиборнинг тобора кучайиб бораётганлиги Ñžқувчиларнинг мумтоз бадииятга — шеърий санъатлар, аруз ва қофия илмларига бўлган қизиқишларининг ортиб боришига сабаб бўлмоқда. Бу илмларни чуқур ўзлаштириш усулларидан бири бадиият бўйича тест саволларини ечиш устидаги машғулотлар ҳисобланади. Зеро, бу хил машқлар давомида Ñžқувчилар шеърий санъатларнинг турлари, ҳар қайси тасвир воситасининг табиати, асардаги ўрни, лирик ва эпик тимсоллар тасвиридаги аҳамияти, аруз тизимига хос баҳрлар, вазнлар, уларнинг рукнлари таркиби ва чизмалари, мактабда ўрганиладиган мумтоз адабиёт намуналарининг вазн хусусиятлари; қофия тузилиши ва турлари, қофия санъатларини аста-секинлик билан, аммо изчил суръатда ўрганиб борадилар. Шуни назарда тутган ҳолда ушбу рисолада мумтоз бадиият бўйича тест саволлари намуна тарзида эътиборингизга ҳавола қилинмоқда.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 15:15:06
Китобчадан ўрин олган саволлар 9—10-синфларда ижоди ўрганиладиган мумтоз адабиётимиз намояндалари асарларидаги шеърий санъатлар, ана шу асарларнинг вазн ва қофия хусусиятларига тааллуқлидир. Улар Ñžқувчиларнинг бадиият илми бўйича билимларини атрофлича синаб кўриш, жавобларни аниқлаш жараёнида назарий тушунча ва малакаларни кенгайтириб ва чуқурлаштириб бориш мақсадини кўзлайди. Шуни назарда тутган ҳодда Ñžқувчиларга у ёки бу байтдаги биргина санъатни эмас, икки, уч, баъзан тўрт санъатни аниқлаш, биргина байт, ғазал, мусаддасгина эмас, бир неча шеърий асар вазни ёки қофия хусусиятларини белгилашга оид топшириқлар беришни ҳам мақсадга мувофиқ, деб ҳисобладик.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:15:41
Саволларга жавоб топиш учун Ñžқувчилар шеърий санъатлар, аруз ва қофия илмлари бўйича муайян билимга эга бўлишлари шарт, албатта. Мактабдаги дарслар, Ñžқитувчи тавсиясига кўра ўрганилган махсус асарлар бу хил билимни ҳосил қилишга имкон беради. Китобчада Ñžқувчиларнинг бадиият бўйича олган билимларини мустаҳқамлаш мақсадида шеърий санъатлар, аруз илми ва мумтоз қофияга доир қисқача маълумотларни бериш мақбул қўринди.
Тест саволлари устида ишлаш жараёнида Ñžқувчиларнинг мазқур соҳадаги билим ва малакаларини мустаҳкамлаш мақсадида изохли жавоблар кўрсатгичини илова тарзида келтирдик. Бу кўрсаткич Ñžқувчилар аниқлаган жавобларнинг Ñ‚Ñžғрилигини текшириб кўришдан ташқари шеърий санъатлар, вазн ва қофия соҳасидаги маълумотларни такомиллаштириб боришга ҳам ёрдам беради, деб умид киламиз.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:16:12
I. ШЕЪРИЙ САНЪАТЛАР

Минг йиллик тарихга эга бўлган мумтоз адабиётимизда бадиият масаласи ҳамиша шеър аҳлининг диққат марказида бўлиб келган. У ёки бу ижодкор салоҳияти ҳақида сўз борганда, унинг нималарни тасвирлагани эмас, асосан, қандай тасвирлаганига эътибор қаратилган. Жумладан, адабий асарларда шеърий санъатлардан фойдаланиш маҳорати ҳамма асрларда бадиий санъаткорликнинг асосий қирраларидан бири сифатида баҳоланган.
Маълумки, шеърий санъатлар бадиий асарда ифодаланган ғояларнинг ҳаётийроқ, таъсирчанроқ ифодаланишига, лирик ва эпик тимсолларнинг Ñ‘Ñ€қинроқ гавдалантирилишига, мисралар, байтлар, бандларнинг лафзий назокати, мусиқийлиги, жозибадорлигини таъминлашга хизмат қилган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:17:34
У ёки бу шоир ижодига, у ёки бу бадиий асарга баҳо берилар экан, ижодкор ифодалаётган ғоя ўз аксини топган ижтимоий-сиёсий, фалсафий-ахлоқий, маърифий-тарбиявий муаммолар моҳияти ва кўлами, бадиий тимсоллар жилоси билан бир вақтда қўлланган шеърий санъатларнинг ранг-баранглиги, мантиқий асосланиши, асар мазмунини очишдаги ўрни ва аҳамияти каби масалаларга ҳам алоҳида диққат қилинган. Адабиётимиз тарихи яна шундан далолат берадики, шеърий санъатлар шоир бадиий салоҳиятини кўз-кўз қилиш, унинг хилма-хил санъатлардан моҳирона фойдаланиш усулларини намойиш этиш эмас, балки ижодкор бадиий тафаккур даҳосининг кўлами, юксак ижтимоий-ахлоқий ғояларни жилолантириш санъаткорлиги ифодаси бўлиб келган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:18:28
МУБОЛАҒА

Муболаға араб тилида «ÐºÐ°Ñ‚талаштириш», «ÐºÑƒÑ‡Ð°Ð¹Ñ‚ириш» маъносини билдириб, адабий асарда тасвирланаётган бадиий тимсол ҳолати ёки ҳаракатини бўрттириб, кучайтириб ифодалаш санъати демакдир. Бу хил тасвирда бадиий тимсол хусусиятлари яққолроқ намоён бўлади, Ñžқувчи кўзи олдида Ñ‘Ñ€қинроқ гавдаланади. Алишер Навоийнинг

               ÐœÐµҳÑ€ эмас, оҳим ўтидин кўкка етмиш бир шарар,
               ÐÐ¶Ð°Ð± эмастур гар десам: «Ð”ам урсам афлок ўртанур»

байтида ошиқнинг севгилиси ҳажрида чеккан изтироблари ғоятда кучайтириб тасвирланган: кўкдаги қуёш ошиқ ерда чеккан оҳ ўтининг бир учқуни эмиш. Бу хил бўрттирилган тасвир туфайли ошиқ қиёфаси, руҳий ҳолати, ички олами, қалбида мавж урган эҳтирослари таъсирчан, жозибали ифодаланган. ÐŽқувчи албатта бу хил тасвирнинг шартли эканини ҳис этади, унинг воситасида ёридан айрилган инсон кечинмаларининг энг ÑŽқори даражасини ақлан англайди ҳамда ошиқ қалбининг изтироблари ҳақиқатан ҳам ниҳоят даражада кучли эканига ишонч ҳосил қилади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:19:20
Муболаға таблиғ, иғроқ, ғулувв деб аталган уч турга бўлинади.
Таблиғ ақлан ишониш мумкин бўлган, ҳаётда ҳам юз бериши мумкин бўлган муболағадир. Алишер Навоийнинг «ÐšÐµÐ»Ð¼Ð°Ð´Ð¸» радифли ғазалидаги

             ÐšÐµÑ‡Ð° келгумдур дебон ул сарви гулрў келмади,
             ÐšÑžÐ·Ð»Ð°Ñ€Ð¸Ð¼Ð³Ð° кеча тонг отқунча уйқу келмади

байтининг иккинчи мисрасида шу хилдаги муболаға қўлланган. Зеро, висол ваъдасини берган гўзалнинг келмагани оқибатида ошиқнинг кечаси билан ухламай чиқиши оддий ҳаётий воқеа бўлмай, муболағали тасвирдир, чунки шундай ҳолларда ҳамма ошиқлар ҳам ухламай чиқадилар, дейиш хато бўлурди. Лекин бу муболағали тасвирни, яъни ошиқнинг туни билан ухламай чиқишини ақлан тасаввур ҳам қилиш мумкин, бундай ҳодисалар оз бўлса-да, ҳаётда юз бериб туради. Ҳаёт воқелигини шу тарзда бироз бўрттириб тасвирлаш муболағанинг таблиғ деб аталмиш биринчи даражаси ҳисобланади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:22:36
Муболағанинг иккинчи даражаси иғроқ деб аталади. Иғроқ белги ёки ҳаракатни ақлан ишониш мумкин бўлса ҳам, ҳаётда юз бериши мумкин бўлмаган тарзда кучайтириб тасвирлаш демакдир. «Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин» достонида Шириннинг оти оёқлари чирмашиб йиқилай деганда, Фарҳод бориб отни кўтариб олиши воқеаси тасвирланади. Шоир ёзишича:

        Чу ошиқ онглади қилғоч тааммул,
        Ки елдин тушкудекдур ер уза гул.
        Ер ўпмакликка мажнундек хам ўлди,
        Қуёш остида гардундек хам ўлди.
        Кўтарди орқасига бодпони,
        Нечукким бодпо ул дилрабони.
        ...Чу икки-уч йиғоч гом урди шайдо,
        Бўлуб олинда қасру ҳавз пайдо,
        Қадамни қўйди қаср айвони сори,
        Саломат рахши бирла шаҳсувори.

Фарҳоднинг 1,5—2 км йўлни от ва Ширинни қўтарган ҳодда босиб ўтишини ақлан қабул қилиш мумкин бўлса ҳам, бундай воқеанинг ҳаётда юз бериши мумкин эмаслиги кўзга ташланиб турибди. Бинобарин, Навоий бу ўринда муболағанинг иғроқ деб аталган иккинчи даражасига мурожаат қилган экан.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:23:35
Муболағанинг учинчи даражаси ғулувв деб аталади. Ақл ҳам бовар қилмайдиган, ҳаётда ҳам юз бериши мумкин бўлмайдиган тарзда тасвирлаш шундай санъат саналади.
Шоир муайян белги, ҳолат ёки ҳаракатларни шу хил тасвирлар экан, уларга ишонтириш мақсадини кўзламайди, албатта. Аммо бу хил бадиий манзаралар тасвирланаёттан белги, ҳолат ёки ҳаракатнинг энг ÑŽқори даражаси ҳақида тасаввур ҳосил қила олади, тасвирнинг ноёблиги эса Ñžқувчига эстетик завқ бағишлайди. Шунинг учун шоирлар бу хил муболағадан кенг фойдаланганлар. Алишер Навоийнинг

         Ҳар қизил гулким, юзунг шавқида олиб исладим,
         Ð•Ñ‚кач оҳим шуъласи они сариғ гул айладим

байтига диққат этсак, унда ғулувв қўлланганига ишонч ҳосил қиламиз. Зеро, шоир тасвирича, ошиқ ўз севгилисининг қизил юзини соғиниб қизил гулни олиб ҳидлар экан, оҳи шуъласидан у сариғ гулга айланибди. Тасвирланаётган ушбу ҳодисани ақлан ҳам қабул қилолмаймиз, яъни қизил гулнинг инсон оҳи билан сариғ гулга айланишига ақлимиз бовар қилмайди ҳам, бу хил ҳодиса ҳаётда юз бериши мумкин ҳам эмас. Аммо лирик қаҳрамон ҳолатини шу тарзда бўрттириб тасвирлаган шоир Ñžқувчини ошиқ кечинмаларининг нақадар кучли эканига ишонтира олади, ҳаётий бўлмаган ҳодиса ҳам унинг тасаввурида ҳақиқатта айлангандек бўлади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:24:20
ТАШБИҲ
Ташбиҳ — Шарқ адабиётида қенг тарқалган санъатлардан бири бўлиб, «ÑžÑ…шатиш» маъносини ифодалайди. Икки нарса ёки тушунчани улар ўртасидаги ҳақиқий (реал) ёки мажозий муносабатларга кўра ўхшатиш санъатидир. Ташбиҳ санъати тасвирланаётган шахс, буюм ёки тушунчани Ñžқувчи кўз ўнгида аниқроқ, жозибалироқ гавдалантиришга хизмат қилиб, асар тимсоллари маънавий қиёфасини Ñ‘Ñ€қинроқ очиш, бинобарин, шоир ғоясини Ñžқувчи онгига тўлароқ етказишга имкон беради.
Масалан, Фурқатнинг

        Лабинг ғунча, юзинг икки қизил гул,
        Қадинг сарву, сочинг гўёки сунбул

байтида маъшуқанинг аъзолари аниқ нарсаларга: лаби ғунчага, юзи қизил гулга, қадди сарвга, сочи эса сунбулга ўхшатилади. Бинобарин, бу ўринда ҳақиқий ташбиҳ қўлланилган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:25:00
ТАМСИЛ
Тамсил «Ð¼Ð¸ÑÐ¾Ð» келтириш» маъносини билдириб, шеър байтининг биринчи мисрасида ифодаланган фикрга далил сифатида иккинчи мисрада ҳаётий бир ҳодисани мисол қилиб келтиришга асосланган санъатдир. Биринчи мисрадаги фикр билан келтирилган мисол ўртасидаги муносабат — мантиқий алоқа кўпинча қиёсий йўналишда бўлиб, ижодкор диққати ҳам бадиий тафаккур билан ҳаётий воқелик орасидаги ўхшашликка қаратилган бўлади. Бошқача қилиб айтганда, биринчи мисрада баён қилинган фикр ҳаётий ҳодисага ўхшатилади, шоир ифодалаётган образлар ҳаётий мисолдаги нарса ёки тушунчаларга ғоятда мос бўлиб тушади.
Лутфийнинг

          Эй кўнгул, жонни хаёли олида қил пешкаш,
          Ҳар нима бўлса азиз, элтур киши меҳмон сори

байтида иккинчи мисрада келтирилган ҳаётий ҳодиса — мезбоннинг ўзи учун энг азиз бўлган нарсани меҳмон олдига қўйиши биринчи мисрадаги фикр қиёси эмас, балки далили, тасдиқига хизмат қилади. Байтдаги «Ҳар нима азиз бўлса, киши меҳмонига тутади, шунинг учун, эй кўнгул, сен ҳам жонингни, яъни энг азиз нарсангни Ñ‘Ñ€ хаёлига пешкаш қил», — деган мазмун ҳам тамсил моҳиятини кўрсатиб турибди.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:25:36
ҲУСНИ ТАЪЛИЛ
«Ҳусни таълил» арабча «Ñ‡Ð¸Ñ€Ð¾Ð¹Ð»Ð¸ далиллаш» маъносини билдиради. Адабий асарларда тасвирланаётган бирор ҳодисага шоирона бирон сабаб кўрсатиш санъати шу ном билан аталади. Масалан, мана бу байтда Навоий ҳусни таълил санъатидан фойдаланган ҳолда такрорланмас тимсолий ифода яратган:

          Қатра қонларким томар қўксимга урғон тошдин,
          Заҳмдиндир демаким, қон йиғлар аҳволимга тош.

Ҳижрон аламига чидай олмаган ошиқ ўз қўксига тош урар экан, ерга қон томмоқда. Шоир таърифича, бунинг сабаби тошнинг баданга еткизган яраси эмас (қон ярадан оқаётгани йўқ), балки ошиқ қалбига урилган тош унинг бағридаги ғамнинг кучлилигига чидай олмасдан қонли ёш тўкиб йиғламоқда. Кўринадики, бу хил таълил — сабаб образли фикрнинг кучайтирилишига хизмат қилган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:26:56
ТАЖОҲУЛИ ОРИФОНА
«Ð‘илиб туриб билмасликка олиш» маъносини ифодаловчи ушбу шеърий санъат шоирнинг байтда акс эттирилаётган бирон образли иборани аниқ айтмасдан ўзини билиб билмасликка олгандек кўрсатишини назарда тутади. Тажоҳули орифона қўлланган байтларда кўпинча маҳбуба қиёфаси қиёсий ҳодда тасвирланади, бир ёки бир неча нарсага ўхшатилади, лекин узил-кесил фикр билдирилмайди. Шоирнинг ўзини билиб билмасликка солиши шартли бўлиб, асл мақсад таъриф ёки тавсифдан, Ñ‘Ñ€ қиёфасини муболағали тарзда гавдалантиришдан иборат бўлади. Масалан, Лутфийнинг

           ÐœÐ°Ð»Ð°Ðº Ñ‘ ҳур, билмон Ñ‘ парисан?
           Ð‘у рафтор ила Ñ‘ кабки дарийсан?

байтида шоир маъшуқани малак, ҳур, пари, кабки дарийларга ўхшатади-ÑŽ, аниқ қайси бири эканини таъкидламай, ўзини билмасликка солади. Аслида эса у маҳбубани шуларнинг барчасига қиёслаб, унинг бениҳоя гўзаллигига диққатимизни қаратяпти. Атоийнинг

            Менгларинг мушки Хўтан Ñ‘ нуқтаи жондур, бегим?
            Энгларинг варди Эрам Ñ‘ боғи ризвондур, бегим?

байтида маҳбуба менглари мушки Хўтанга, жон нуқтасига, энглари эса Эрам атиргули, жаннат боғига қиёс қилинади-ÑŽ, лекин қайси бирига ўхшаши аниқ айтилмайди. Чунки мақсад ҳар иккисига ташбиҳ қилишдир. Шоир маҳбуба менгларининг қоралик, хушбўйликда Хўтан мушкига, гўзалликда жон нуктасига, энгларининг эса ҳам Эрам атиргули, ҳам жаннат боғига ўхшашини таъкидлаяпти, халос.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:28:51
ТАШХИС
Ташхис («Ð¶Ð¾Ð½Ð»Ð°Ð½Ñ‚ириш») ҳайвонлар, қушлар, жонсиз нарсаларга инсон хусусиятларини кўчириш санъатидир. Масалан, Лутфийнинг

          Кун пардага кириб юзунг ойи ҳаёсидан
          Йиғлар ўзию, ораға тортар саҳобни

байтига диққат қилсак, қуёшга инсоннинг уялиш, йиғлаш каби хусусиятлари кўчирилганини кўрамиз. Навоийнинг

          Қатра қонларким томар кўксумға урған тошдин,
          Захмдиндур демаким, қон йиғлар аҳволимға тош

байтида тош инсонга хос йиғлаш хусусиятини касб этган. Огаҳий биттан

          Гули рухсорини ногаҳ тамошо айласа булбул,
          Фиғонлар тортибон ўтлуғ гули ахмарни ёд этмас

байтида эса булбул қиёфасида инсонга хос томоша қилиш хусусияти ифодаланган. Фурқат қаламига мансуб

          Кўрганда қоматингиз бўлғай ҳижил сановбар,
          Товус жилвасидин рафторингиз чиройли

байтида санобар ҳижил бўлади, товус жилва қилади. Булар инсоний хусусиятлар, албатта.
Бадиий ижодда инсонга хос хусусиятлар фақат ҳайвонлар, қушлар, аниқ нарсаларгагина эмас, мавҳумий тушунчаларга ҳам кўчирилади. Чунончи, Алишер Навоийнинг

          Муғрайиб андоқ синуқ кўнглум бузулурким, сипеҳÑ€
          Булъажаб ҳолимға юз минг кўз била ҳайрон бўлур

байтида мавҳумий тушунча бўлган сипеҳрга инсон ҳаракати кўчирилган бўлса, Фурқатнинг

          Агар келса, кетар ҳолим кўрубон
          Ажал жонимни олмасдин уёлиб

байтида мавҳумий тушунчани ифодаловчи ажал инсонга ўхшаб ҳаракат қилади.
Ҳайвонлар, қушлар, жонсиз ва мавҳумий нарсаларни шу хилда тасвирлаш воситасида шеърий асар муаллифи илгари сураётган муайян ғоялар аниқроқ ифодаланади, тасвирланаётган лирик ёки эпик тимсоллар Ñ‘Ñ€қинлик, жонлилик, жозибадорлик касб этади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:30:12
ИНТОҚ
«Ð¡ÑžÐ·Ð»Ð°Ñ‚иш», «Ð³Ð°Ð¿Ð¸Ñ€Ñ‚ириш» маъносидаги интоқ санъати бадиий асарда ҳайвонлар ёки жонсиз нарсаларни одамларга ўхшатиб сўзлатишни назарда тутади. Жумладан, Алишер Навоийнинг «Ð›Ð¸ÑÐ¾Ð½ÑƒÑ‚ тайр» достонида қушлар одамлар каби сўзлатилган. Масалан, товус:

          ÐœÐµÐ½ қушеман қасру гулшан зийнати,
          ÐÐ°қшу рангим аҳли олам ҳайрати.
          Ð¡ÑƒÑ€Ð°Ñ‚им гулшанға оройиш дурур,
          Ҳайъатим кўрганга осойиш дурур...

деса, Бургут:

          ÐœÐ°Ð½Ð³Ð° ҳолат ўзга қушлардек эмас,
          Қумрию булбулдек эл васфим демас.
          Ð¡Ð°Ð²Ð»Ð°Ñ‚им муфритдуру қаҳрим ямон,
          Ð¢Ð¾ғ мулки ичра менмен қаҳрамон

дея фахрланади. Гулханийнинг «Ð¢ÐµÐ²Ð° билан Бўталоқ», «ÐœÐ°Ð¹Ð¼ÑƒÐ½ билан Нажжор» масалларида ҳам ҳайвонлар одамлардек гапирадилар.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Noyabr 2010, 16:31:39
ТАЛМЕҲ
Талмеҳ («Ð½Ð°Ð·Ð°Ñ€ солмоқ») шеър ёки насрда машҳур тарихий воқеалар, афсоналар, адабий асарлар ёки мақолларга ишора қилмоқ санъатидир.
Шоирлар муҳаббат мавзусидаги асарларида кўпинча Шарқда кенг тарқалган «Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин», «Ð›Ð°Ð¹Ð»Ð¸ ва Мажнун», «Ð’омиқ ва Узро», «Ð¢Ð¾ҳир ва Зуҳро» каби қиссалар, достонларнинг қаҳрамонлари номига ишора қиладилар. ÐŽқувчи у ёки бу номга ишорани кўрар экан, унинг кўз олдида ўша қисса, достон, афсона мазмуни, унинг қаҳрамонлари ҳаёти, севгиси, қураши, фожиали тақдири жонланиб, шоир демоқчи бўлган ғояни, фикрни, туйғуни Ñ‘Ñ€қинроқ тасаввур қилади, чуқурроқ англаб етади. Зеро, бў жараёнда Ñžқувчи ўзи мутоала қилаётган асар қаҳрамони ҳаёти, туйғулари, маънавий қиёфасини ўша машҳур қисса, афсона қаҳрамони билан қиёслайди. Масалан, Лутфийнинг

          Ҳусни наслидин сенингдех ой пайдо бўлмади,
          Моҳи Канъоний дағи ҳам мунча зебо бўлмади

байтидаги «ÐœÐ¾ҳи Канъоний»Ð³Ð° ишорани кўрар экан, дарҳол қўз олдига машҳур «Ð®ÑÑƒÑ„ ва Зулайҳо» достони, ундаги Юсуф қиёфасини келтиради. Маълумки, Юсуф жаҳондаги бор гўзалликнинг ўндан Ñ‚Ñžққизини ўзида мужассамлантирган инсон. ÐŽқувчи энди Лутфий тасвирлаган маҳбубани Юсуф билан қиёслаб, унинг Юсуфдан ҳам гўзаллиги ҳақидаги тасаввурга эга бўлади.
Шеъриятимизда Шарқда кенг машҳур бўлган муҳаббат қиссалари, уларнинг қаҳрамонлари номларига ишора қилиш ҳам жуда қўп учрайди. Алишер Наврийнинг

          Сендин ўрганган киби Лайлоу Ширин зулму кин,
          Мендин ўрганмак керак Мажнун била Фарҳод ишқ,

Увайсийнинг

          Жафо тегди бошимга Лайлию, Ширину Узродин,
          Букун Вомиқ ила Мажнуну Фарҳодимни соғиндим

каби байтларидаги талмеҳлар шу хил ишоралардир.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:27:43
ЛАФФ ВА НАШР
«Ð™Ð¸ғиш ва ёйиш» маъносини ифодаловчи ушбу санъат шеър байтида аввал бир неча нарса ёки тушунча номини кетма-кет келтириб, кейин улар ҳақидаги ҳукмларни кетма-кет баён қилишни назарда тутади. Бундан асосий мақсад эса номлари келтирилган нарса ёки тушунчаларни бўрттириб, кучайтириб тасвирлашдир.
Аввал саналган («Ð¹Ð¸ғилган») номлар тартиби билан улар ҳақидаги ҳукмлар тартиби муносабатига кўра лафф ва нашр «Ð¼ÑƒÑ€Ð°Ñ‚таб» («Ñ‚артибли») ва «Ð½Ð¾Ð¼ÑƒÑ€Ð°Ñ‚таб» ёки «ғайри мураттаб» («Ñ‚артибли бўлмаган») турларга бўлинади. Масалан, Лутфийнинг

             Қошинг, ирнинг, юзунг, эй рашки ризвон,
             Ҳилолу кавсару боғи жинондур

байтининг биринчи мисрасида лаффда аввал қош, сўнг ирн (лаб), кейин эса юз саналади, иккинчи мисрадаги «Ð½Ð°ÑˆÑ€», яъни маҳбуба аъзолари ҳақидаги ҳукмлар тартиби биринчи мисрадаги сўзларга мувофиқ келади, яъни биринчи турган «қош» сўзига иккинчи мисрада биринчи бўлиб турган «ҳилол» ташбиҳи, иккинчи турган ирн (лаб) сўзига иккинчи бўлиб келган кавсар ташбиҳи, учинчи турган «ÑŽÐ·ÑƒÐ½Ð³» сўзига эса учинчи — боғи жинон ташбиҳи мос бўлиб тушади. Атоий қаламига мансуб

            Ёд килмас зулфу рухсору хатингни кўргали,
            Лолау насрину сунбул бирла райҳондин кўнгул

байтидаги лафф ва нашр эса номураттаб саналади. Зеро, биринчи мисрадаги биринчи бўлиб турган зулф сўзига иккинчи мисрада биринчи бўлиб келган лола ташбиҳи мос келмайди, зулфга учинчи турган сунбул мувофиқдир. Биринчи мисрада иккинчи бўлиб турган рухсор сўзига эса иккинчи мисрада биринчи бўлиб турган «Ð»Ð¾Ð»Ð°Ñƒ насрин» мувофиқдир. Биринчи мисрадаги учинчи бўлиб турган хат сўзига иккинчи мисрада тўртинчи бўлиб турган райҳон ташбиҳи мос келади. Кўриниб турибдики, лафф билан нашр тартиби мувофиқ эмас. Худди шунингдек, Бобурнинг

          Оғзию икки зулфию қади бўлмаса манга
          Райҳону сарву ғунча кўрардин малолдур

байтидаги лафф ва нашр ҳам шу каби номураттабдир.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:31:46
РУЖУЪ
Ружуъ — арабча «қайтиш» маъносини билдириб, шеъриятда шоирнинг олдинги мисра ёки байтда ифодалаган фикри, қўллаган бадиий тасвирий воситасидан қайтгандек бўлиб, кейинги мисра ёки байтда унга қараганда кучлироқ ифода, шеърий санъатни келтириш ёки олдинги фикрни аниқлаштириш, тўлдириш усулидир. Мумтоз шеъриятимизда ружуъ усули айниқса ташбиҳ қўлланган мисраларда кўпроқ учрайди. Масалан: «Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин» достонидаги

          Вале ёдиға бу кеддиким ул ой,
          Демай ой, офтоби олам орой

байтида ҳам биринчи мисрада Ширин ойга ўхшатилган бўлса, сўнг шоир бу тасвирдан чекиниб, янада кучлироқ ташбиҳга мурожаат этади: энди қизни оламга безак бўлган офтобга қиёс қилади. Ҳар иккала ташбиҳга назар ташласак, уларнинг кетмат-кет қўлланишида муайян изчиллик сақланганини кузатамиз. Мисоллар:

          Шажар яфроғи бўлди қаҳрабодек,
          Деманг қаҳрабо, меҳри самодек.
                                                        («Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин»)
          Кишига ўхшамас, гўё паридур,
          Пари йўқ, офтоби ҳоварийдур.
                                                      («Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин»)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:32:56
ИСТИОРА
Истиора арабча сўз бўлиб, «Ð±Ð¸Ñ€Ð¾Ð½ нарсани омонатга (вактинча) олмоқ» деган маънони ифодалаб, адабий асарда сўзни ўз маъносидан бошқа бир маънода, аниқроғи уни ҳақиқий маъносида эмас, балки мажозий бир маънода қўллаш санъати саналади. Кўпинча бу икки маъно ўзаро ўхшашликка асосланади. Шу жиҳатдан истиора ташбиҳ санъатига яқин туради. Истиора аксар ҳолларда ташбиҳи кинояга, яъни мушаббиҳи туширилган ташбиҳга тенг келади. Масалан, Бобурнинг

          Сен, эй гул, қўймадинг саркашлигингни сарвдек ҳаргиз,
          Оёғингға тушуб барги хазондек мунча ёлбордим

байтидаги «Ð³ÑƒÐ»» сўзи ўз маъносида қўлланаётгани йўқ, яъни шоир ҳақиқий гулга эмас, балки гул каби гўзал маҳбубага мурожаат қилмоқда. Бинобарин, гул сўзи маҳбуба, инсон маъносида ишлатиляпти. Шунинг учун уни истиора деб ҳисоблаш мумкин.
Навоий қаламига мансуб

          Сен лабинг сўрган сойи мен қон ютармен, эй ҳабиб,
          Сен май ичгилким, манга хуни жигар бўлмиш насиб

байтидаги «қон ютарман» ибораси ҳам ўз маъносида қўлланмаган, балки «Ð¸Ð·Ñ‚ироб чекаман» маъносини англатади. Демак, у ҳам истиора бўла олади.
Адабиётшуносликда истиора ташбиҳдан кучли саналади. Зеро, «ÑÐ¹Ð³ гул каби гўзал маҳбуба» ифодасига кўра «ÑÐ¹ гул» ибораси кучлироқ, таъсирчанроқ жаранглайди.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:33:52
ТАНСИҚАС-СИФАТ
Тансиқ ас-сифат санъати шеърда тасвирланаётган шахс ёки нарсага хос белгиларни кетма-кет келтириш, уларни бир неча жиҳатдан тасвирлашни назарда тутади. Масалан, Муқимийнинг

          Хуш табассум, хуш калому, хуш равиш рафтор ҳам
          Андалиби бўстондек хуш наво дилдорсиз

байтида маҳбубага хос сифатлар, унинг хуш табассум, хуш калом, хуш рафтор ва хуш наволиги кетма-кет санаб кўрсатилган. Огаҳий қаламига мансуб

          Жамолинг шавқида Ñ‘қти фалакни ўтлуғ афғоним,
          Бори ер юзини туфонға берди чашми гирёним,
          Эшит додимни энди дардинг ўлди қосиди жоним,
          Нигорим, меҳрибоним, макримат тахтида султоним

бандининг охирги мисрасида маъшуқа турли жиҳатдан васф қилинган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:36:37
КИНОЯ
Кииоя «Ð±Ð¸Ñ€ фикрни яширин ифода этмоқ» маъносидаги сўз бўлиб, баён илмида уни «Ҳам ҳақиқат, ҳам мажоз маъноси анғлашиладиган сўз», — деб изоҳланади. Чунончи, Алишер Навоийнинг «Ð›Ð°Ð¹Ð»Ð¸ ва Мажнун» достонидаги

          Кўк гулшани гуллари тўкилди,
          Гулларки тўкилди, ғунча қулди.
          Кўк боғида гуллар ўлди нобуд,
          Ер боғида гуллар ўлди мавжуд

байтларидаги «Ð³ÑƒÐ»Ð»Ð°Ñ€ тўкилди» сўзлари ўз маъносида «Ð±Ð¾ғда гулларнинг тўкилииши»Ð½Ð¸ ифодалайди. Ушбу байтда эса «ÐºÑžÐº гулшани гуллари тўкилди» ибораси «ÑŽÐ»Ð´ÑƒÐ·Ð»Ð°Ñ€ йўқолди» маъносини акс эттиради, бинобарин ўз маъносида эмас, кўчма, мажозий маънода қўлланмоқда. Шунга кўра у киноя ҳисобланади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:37:18
ТАЗМИН
Тазмин («Ð±Ð¸Ñ€ нарсани иккинчи бир нарса орасига қўймоқ») — шеърга ўзга бир шоир асаридан бирон мисра, бир ёки бир неча байт киритиш санъатидир. Шоирлар баъзан бошқа асарлардан танланган байт ёки мисраларни турли мақсад билан ўз шеърларида келтирганлар. Жумладан, Машраб ўзининг

          Сенсан севарим, хоҳ инон, хоҳ инонма,
          Қондур жигарим, хоҳ инон, хоҳ инонма.
          Ғам шоми фироқингда кабоб этти фалакни,
          Оҳи саҳарим, хоҳ инон, хоҳ инонма

тарзида бошланувчи ғазалида Лутфийнинг машҳур

          Сенсан севарим, хоҳ инон, хоҳ инонма,
          Қондур жигарим, хоҳ инон, хоҳ инонма

байтини айнан келтиради.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:38:13
САВОЛУ ЖАВОБ
Саволу жавоб — шеър мисраларида икки шахс, кўпинча ошиқ билан маҳбуба ўртасидаги савол ва жавобни акс эттириш усули. Масалан, Фурқатнинг машҳур «ÐšÐ°ÑˆÐ¼Ð¸Ñ€Ð´Ð°» деб аталмиш ғазалидаги

          Айдим: «Ð­Ð¹ жон офати, зулфишта бўлмишман асир!»
          Айди: «Ð‘у савдони қўй, умринг ўтар занжирда!»
          «ÐÑƒқта лаб устида бежодур», — дедим, айди қулиб:
          «Ð¡Ð°ҳв қилмиш котиби қудрат магар таҳрирда».
          Айди: «Ð­Ð¹ бечора, қилдинг на учун тарки ватан?»
          Мен дедим: «Ғурбатда Фурқат бор экан такдирда!»

байтлари «ÑÐ°Ð²Ð¾Ð»Ñƒ жавоб» усулида яратилган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:38:52
ИҚТИБОС
«Ð˜Ð»Ð¼ ўзлаштирмоқ» маъносидаги бу сўз Қуръон оятлари ва паиғамбар ҳадисларини шеър ичида келтириш ёки уларнинг мазмунини шеърда ифодалаш санъати номидир. Мусулмон мамлакатларининг шоирлари бу усулга кенг мурожаат қилиб, ўзларининг лирик ва лиро-эпик асарларида оятлар ва ҳадисларни келтирганлар. Ҳадисларга бағишлаб ёзилган «ÐÑ€Ð±Ð°Ð¸Ð½»Ð»Ð°Ñ€ ҳам иқтибос усулида яратилган. Масалан, Алишер Навоий «ÐÑ€Ð±Ð°Ð¸Ð½»Ð¸Ð´Ð°Ð³Ð¸

          Оналарнинг оёғи остидадур
          Равзаи жаннату жинон боғи.
          Равза боғин висолин истар эсанг,
          Бўл онанинг оёғи туфроғи

қитьасида Муҳаммад Расулуллоҳнинг «ÐÐ» жаннату таҳта ақдами уммаҳатикум», яъни «Ð–аннат оналар оёғи остидадир» деган ҳадислари келтирилган. Шу туфайли ушбу қитьани иқтибос саналади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:39:46
ТАЖНИС
Тажнис (ёки жинос) шеър байтида маъно жиҳатидан ҳар хил, аммо шакли бир хил ёки шаклан бир-бирига яқин икки сўзни келтириб, улар воситасида муайян фикр, лавҳа ёки тимсолни таъсирчан ифодалаш санъатидир. Лутфийнинг

          Ð£Ð»ÐºÐ¸Ð¼ кўнгул олди зулфи холи,
          ÐšÑžÐ½Ð³Ð»ÑƒÐ´Ð¸Ð½ эмас хаёли холи

байтидаги қофиядош холи сўзлари шаклан бир хил бўлса-да, лекин икки хил маънони ифодалайди: биринчи мисрада маҳбуба юзидаги холни билдирса, иккинчи мисрада «Ñ…оли эмас» иборасидаги маънони англатади.
Айни вактда иккинчи мисрадаги «Ñ…аёли» ва «Ñ…оли» сўзлари ҳам шаклан бир-бирига яқиндир. Бу икки сўзни араб ёзувида ифодаласак, ўзаро яқинлик янада аниқроқ кўзга ташланади. «Ð¥Ð°Ñ‘ли» сўзи таркибидаги «Ñ‘» ҳарфини туширсак, бу сўз «Ñ…оли» сўзи билан бир хил шаклга киради. Бундай шаклан бир-бирига яқин сўзлар ҳам шаклдош саналиб, уларни бир байтда қўллаш тажнис санъатини вужудга келтиради.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:41:11
ТАЖНИСИ ТОММ
Тажнислар сўзларнинг шаклан бир хиллиги ёхуд яқинлигига кўра икки турлидир. Икки сўз ҳам унли, ҳам ундошлари жиҳатидан (араб ёзувида эса нуқталари ва ҳаракатлари жиҳатидан ҳам) бир-бирига тўла мос бўлиб тушса, бу хил тажнисларни тажниси томм, яъни тўлиқ тажнис деб юритилади.
Мисоллар:

          Сўзум бикрини кўргўз шаҳга ширин,
          Шаҳиким қилди Хисравларни Ширин.
                                                                (Хоразмий)

          Манга сенсиз, бегим, кундуз кечадур,
         Ð”ареғо, сенсизин умрум кечадур.
                                                             (Хўжандий)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:42:23
ТАЖНИСИ МУРАККАБ
Томм (тўлиқ) тажнисларнинг бир тури мураккаб (таркибли) тажнис деб аталади. Бу хил тажнисларда шаклдош сўзларнинг бири бир сўздан, бошқаси икки сўздан иборат бўлиши мумкин. Масалан, Хўжандий «Ð›Ð°Ñ‚офатнома»ÑÐ¸Ð´Ð°Ð³Ð¸

          Юзуннга ҳақ жаҳон гулзори қилди,
          Юзунгни кўрдиу гул зори қилди

байтидаги «Ð³ÑƒÐ»Ð·Ð¾Ñ€Ð¸» ва «Ð³ÑƒÐ» зори» сўзлари ўз таркибига кўра мураккаб тажниси томмни юзага келтирган. Шу достондаги

          Лабинг лаъли Бадахшон, тишларинг — дур,
          Садаф оғзинг қурутғон тишларингдур,

          ...Жамолингни кўруб гул ғунча бўлғай,
          Тор оғзингдек магар гулғунча бўлғай,

          ...Фироқ ўтинда бағрим бўлди бирён,
          Қачон бўлғай фироқинг иши бир ён,

          ...Қошинг нуну, кўзинг айни балодур,
          Уған қилсун жамолингдин бало дур

каби байтларда ҳам шу хил тажнисларга дуч келамиз.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:42:48
ИЙҲОМ
«Ð˜Ð¹ҳом» араб тилида «ÑˆÑƒÐ±ҳага солиш» деган маънони ифодалайди. Мумтоз адабиётда эса ийҳом икки хил тушунчани ифодаловчи, шунингдек ҳақиқий ва мажозий маъноларга эга бўлган сўз ёки сўз бирикмасини шеъриятда қўллаган ҳолда бир байтда икки хил маънони ифода этиш санъатидир. Масалан, Навоийнинг

          Бош қўяй дедим оёғи туфроғига, деди: «Қўй»,
          Бўса истаб лаъли рангин сўрдум, эрса деди: «ÐžÐ»»

мисраларининг биринчисндаги «қўй» сўзини икки маънода: «Ð¼Ð°Ð¹Ð»Ð¸ қўя қол» ҳамда «қўй, керакмас» маънбсида тушуниш мумкин. Шунга кўра мисра мазмуни ҳам мусбат, ҳам манфий маънода англашилади. Иккинчи мисрадаги «Ñ€Ð°Ð½Ð³Ð¸Ð½» сўзи «Ñ€Ð°Ð½Ð³Ð¸Ð½Ð¸» ҳамда «қизил» маъносини, «Ð¾Ð»» сўзи ҳам «Ð¾Ð»Ð° қол» ва «қизил» маъносини англата олади. Бинобарин, мисрани «Ð‘ўса истаб, лаби рангини сўрасам, «қизил» деди ҳамда «Ð±ÑžÑÐ° истаб, лаълдек қизил лабини тиласам, ола қол деди» маъносида тушунилиши мумкин.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:43:37
ТАНОСУБ
Шеър байтларида маъно жиҳатидан бир-бирига яқин тушунчаларни англатувчи сўзларни кўллаб, улар воситасида образли ифодалар, лавҳалар яратиш санъати таносуб деб аталади. Масалан, Лутфий қаламига мансуб

          Сен ҳусн ила бойсан, сенга чун фарз дурур ҳаж,
          Қил тенгри учун Каъбаи кўнглумни зиёрат

байтида ҳаж воқеаси билан алоқадор тушунчаларни билдирувчи ҳаж, фарз, тенгри, Каъба, зиёрат сўзларининг бир ўринда келтирилиши шоирга ошиқ ва маҳбуба муносабатларини таъсирчан ифодалашга ёрдам берган. Огаҳийнинг

          Соз базмидин наво ушшоқға махсус ўлуб,
          Чангдек фарёдлар маҳзуну дилзоримга хос

байтида эса мусиқа санъатига оид соз, наво, ушшоқ, чанг, базм сўзлари жамланган. Улар воситасида шоир ошиқ ички кечинмаларини жозибали бир тарзда акс эттиришга эришган. Мазкур ижодкор томонидан битилган

          Қўйғил пиёда рух раҳи хизматға, эй кўнгул,
          Гар шоҳдин йироқ тушубон бўлсанг отсиз.
          Фарзин мисол юрма вале ҳар тарафга каж,
          То фил сургасен бу бисот ичра мотсиз

байтларида шахмат ўйинига махсус пиёда, рих, шоҳ, от, фарзин, фил, мот сўзларининг қўлланиши муҳим бир ижтимоий фикрни Ñ‘Ñ€қин ифодалашга имконият яратган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:44:22
ТАЗОД
Тазод сўзи «Ð·Ð¸Ð´ қўйиш», «қаршилантириш» маъноларини ифодалайди. Шу сўз билан аталувчи шеърий санъат эса байтда маъно жиҳатидан ўзаро зид, қарама-қарши бўлган сўзларни қўллаб, таъсирчан бадиий тимсоллар, лавҳалар яратишни назарда тутади. Масалан, Лутфийнинг

          Раҳм қилғил бандаға, эй шоҳ, ул тенгри учун
          Ким этар бизни гадо, ул сизни султон айлаган

байтини кўздан кечирсак, ундаги банда — шоҳ, гадо — султон сўзлари ўзаро зид маъноларни ифодалаши, шоир уларни қўллаш билан маҳбуба ва ошиқ муносабатларини Ñ‘Ñ€қин акс этгирганини кўрамиз. Огаҳийнинг

          Заҳри ҳажрини берур ҳар дам манга бу, васлининг
          Нушини инъом этар бисёр мандин ўзгага

байтида келтирилган зид маъноли заҳÑ€ — нўш, васл — ҳажр, манга — ўзгага сўзлари ҳам маҳбуба бевафолигини таъсирчан ифодалашга имкон берган.
Тазод санъатидан мумтоз шеъриятимизда жуда кенг фойдаланилган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:45:00
ИШТИҚОҚ
Иштиқоқ («ÑÑžÐ·Ð´Ð°Ð½ сўзни ажратмоқ») шеър байтларида ўзакдош сўзларни қўллаш санъатидир. Масалан, Навоийнинг

          Қилса зулм ул золим, элни қилмағил, Ñ‘ раб, забун,
          Чун тазаллумдур ишим, доим мени мазлум қил

байтидаги зулм, золим, тазаллум, мазлум сўзлари;

          Дедилар: «Ðҳбоб дардиға ҳабиб айлар даво,
          Ваҳки мен куйдим муҳаббаттин, эмас воқиф ҳабиб

байтидаги аҳбоб, муҳаббат, ҳабиб сўзлари;

         Ð¢Ð¾Ð»Ð¸Ð± улким, топмасанг доғи бу баским айламас
         Ð‘ир нафас ғофил сени матлуб ёдидин талаб

байтидаги толиб, матлуб, талаб сўзлари ўзакдош бўлиб, иштиқоқ санъати асосида қўллангандир.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:45:33
ТАЪДИЛ
«Ð¢Ñžғриламоқ» маъносидаги бу сўз шеърда содда отларни тартиб билан келтириш санъатини ифодалайди. Чунончи, Лутфийнинг

          Жину малаку ҳур чаман ичра кўрунмас,
          Юзунг ойидин барчаси шарманда дагулму?

ёки

          Қилғали ойдек юзининг мусҳафина бир назар
          Кўрмадим дарсу вазойиф нусхау дафтарни ҳеч

байтларида жин, малак, ҳур; дарс, вазойиф, нусха, дафтар сўзлари — содда отлар маълум тартиб билан келтирилган бўлиб, иккинчи мисрада уларга оид фикрлар ифодаланган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:48:29
ТАРДУ АКС
Тарду акс «Ñ‚ескари қилиб такрорлаш» маъносини ифодалаб, шеърнинг биринчи мисрасида келтирилган икки сўз ёки сўз бирикмаларини кейинги мисрада ўрнини алмаштириб қайтаришдан иборат бўлган шеърий санъатдир. Бу хил қайтариш натижасида мазкур сўз ёки сўз бирикмалари яна бир бор таъкидланибгина қолмай, уларнинг маъноси ҳам янгиланади, мисра мазмуни ҳам такомиллашади. Масалан, Бобур қаламига мансуб

          Кўнгулга бўлди ажойиб бало қаро сочинг,
          Шикаста кўнглума эрмиш қаро бало сочинг

байтининг биринчи мисрасидаги «Ð±Ð°Ð»Ð¾» сўзи мустақил ҳолда «Ð¾Ñ„ат» маъносини, «қаро» сўзи эса сочнинг сифатини ифодалаган бўлса, иккинчи мисрада бу икки сўзнинг ўрни алмаштирилиши натижасида уларнинг мазмуни ҳам ўзгариб, «қаро» сўзи «Ð±Ð°Ð»Ð¾» сўзининг сифатловчисига айланиб бу сўзнинг маъносини янада кучайтирган, ҳар икки сўз қофиядош бўлганлиги сабабли такрор зулқофиятайн санъатини ҳосил қилган. Бобурнинг

         Ҳабиб бўлса эди Ñ‘ рақиб ўлса эди,
         Ð Ð°қиб ўлса эди Ñ‘ ҳабиб бўлса эди

байтида икки сўз бирикмасининг ўрни алмашиниб такрорланган. Оқибатда шу бирикмалардаги фикр таъкидланиб, уларнинг аҳамияти кучайтирилган. Юқоридаги ҳар икки мисолда сўз ёки бирикмалар айнан, ўзгаришсиз такрорланган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:50:06
МУКАРРАР
«ÐœÑƒÐºÐ°Ñ€Ñ€Ð°Ñ€» сўзи «қайта-қайта, уст-устига» маъноларини ифодалайди. Шу ном билан аталувчи лафзий санъат эса байтнинг ҳар икки мисрасида жуфт сўз қўллашни назарда тутади.
Алишер Навоий ушбу санъатнинг шеърдаги аҳамиятига алоҳида эътибор бергани туфайли ўз ғазалларида ҳам, достонларида ҳам жуфт сўзларни кўп қўллайди. Шоир ғазалларини кузатар эканмиз, жуфт сўзлар:

          Дам-бадам кўнглум бериб жон нақди истар васлини,
          Оллоҳ-оллоҳ, телба кўнглумнинг ажаб савдоси бор

байти мисралари бошида,

          Тифл авроқ ичра бир-бир барги гул терган каби,
          Номайи ҳижрон аро тим-тим сиришким қонидур

байтидаги иккала мисра ўртасида,

          Айшу ишрат жомидан бўлсун юзи гул-гул, валек
          Кўнглига ғам гулбунидин хор-хоре бўлмасун

байти мисралари охирида,

          Тола-тола най Ñžқунг кўксумда гўё синдиким,
          Тевралуптур нотавои кўнглумда бир-бир толалар

байтидаги биринчи мисра боши ва иккинчи мисра охирида,

          Ўтарсен ўйнай-ўйнай мен гадойи хаста йўл узра,
          Қолурмен бир қиё боқмоқ учун ёлбора-ёлбора

байтидаги биринчи мисра ўртаси ва иккинчи мисра охирида,

          Бодадин гул-гул кўруб ул юзни, онинг ҳажридин
          Чок-чок ўлған кўнгулдек таҳ-батаҳ қон бўлди гул

байти мисраларининг уч рукнида,

          Етишса ишқ аро юз меҳнату бало, қадаҳ ич,
          Нафас-нафас қуюбон май тула-тўла қадаҳ ич

байтида эса иккинчи мисранинг икки рукнида моҳирона қўлланганини кўрамиз. Демак, мукаррар лафз раддул ажуз ал-ас-садр санъатига ўхшаб байт мисраларининг турли ўринларида қўлланиши мумкин.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:51:30
ТАЗМИНИ МУЗДАВАЖ
Таркиби оҳангдош ва ўзаро қофиядош бўлган бир хил сўзларни ёнма-ён қўллаш санъатини Атоуллоҳ Ҳусайний «Ñ‚азмини муздаваж» деб атайди.
Бу санъат шеър мисраларида унли ёки ундош товушларни ёнма-ён ёки ўзаро яҳин тарзда келтириш билан байт талаффузини кучайтириш, мусиқийликни оширишни назарда тутади. Нодиранинг машҳур ғазалидаги

          Қилмағил зинҳор изҳор эҳтиёж,
          Ким азиз элни қилур хор эҳтиёж

байтида зинҳор ва изҳор сўзлари таркибидаги о унлиси, з, ҳ ва Ñ€ ундошларининг ёнма-ён келиши мисра оҳангдорлигини кучайтирган. Фурқатнинг

          Анламай найлай хаёли кипригинг охир асо,
          Ким мени ёдида доим нотавон айлар кўзунг

байтидаги «Ð°Ð¹Ð»Ð°Ð¼Ð°Ð¹» ва «Ð½Ð°Ð¹Ð»Ð°Ð¹» сўзлари таркибидаги «Ð°» унлиси, «Ð¹» ва «Ð»» ундошларининг ҳамоҳанглиги мисрага алоҳида майинлик, мусиқийлик, жозиба бағишлаганини кўриш қийин эмас.
Ушбу санъатнинг моҳияти Бобурнинт

          Куюнг ичра гар сақар бўлса мақар жаннатча бор
          Жаннат ўлса кирмаган сенсиз не имкон бўлғамен
          ...Жафоу жаар тавридин эрурсен асру кўп воқиф,
          Вафоу меҳÑ€ расмидин бўлурсен асру кўп ғофил.

          ...Энги менга ою доғи, юзи, сўзи гулу мул,
          Қади равону тани жону эрни маржондур

каби байтларида шоирнинг ушбу санъатдан моҳирона фойдаланиш салоҳияти кўзга ташланиб туради.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:51:59
КИТОБОТ
 (ҳарфий санъат)
Шеъриятимизда кенг қўлланиб келинган ушбу санъат араб алифбоси ҳарфлари шаклидан лирик ва эпик тимсоллар чизишда фойдаланишни назарда тутади. Маълумки, араб алифбоси Ñ‚Ñžғри ва эгри, ёйсимон ва доирасимон шакллардаги ҳарфлардан ташкил топган. Шарқ шоирлари ана шу шаклларга қиёс усули билан ёндашиб муҳим ижтимоий-сиёсий, маърифий-ахлоқий ғояларни ифодалашда маҳорат билан фойдаланганлар. Зокиржон Фурқат ғазалидаги

          Ул алифдек қоматининг ҳасрати
          Дол янглиғ айлади қаддим дуто .

байтидаги «Ð°Ð»Ð¸Ñ„дек» ва «Ð´Ð¾Ð» янглиғ» қиёсларига диққат қилайлик. Шоир ўз маҳбубасининг тик қоматини араб алифбосидаги «Ð°Ð»Ð¸Ñ„» ҳарфига ўхшатса, ўзининг букилган қаддини «Ð´Ð¾Ð»» ҳарфига тенглаштиради. Чиндан ҳам, тик Ñ‚Ñžғри чизиқ кўринишидаги алиф ҳарфи шакл жиҳатидан инсон қоматига, букик «Ð´Ð¾Ð»» ҳарфи эса эгилган қоматга ўхшайди. Шоир бу хил қиёс туфайли маъшуқа билан ошиқ кўринишини ҳарфлар шакли воситасида аниқроқ ва таъсирчанроқ тасвирлашга эришган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:52:52
ТАЛМИЪ
«Ð Ð°Ð½Ð³-баранг қилмоқ» маъносини ифодаловчи бу сўз шеър мисраларини турли тилларда битишни назарда тутувчи санъат номини билдиради. Адабиётимиз саҳифаларини кўздан кечирсак, ижодкорларимиз араб ва ўзбек, форс-тожик ва ўзбек, рус ва ўзбек тилларида шундай асарлар яратганларининг гувоҳи бўламиз. Бу хил шеърлар муламмаъ деб аталган. Баъзан ушбу усулни «ÑˆÐ¸Ñ€Ñƒ шакар» усули деб ҳам ҳисоблаганлар. Жумладан, Бобораҳим Машрабнинг

          Дилбари хуш адои ман, мунча сучук бўлурмусан?
          Омади дар канори ман бир даме ўлтурурмусан?
          Пеши камон обрўят хаста кўнгул нишонадур,
          Сийнаи худ кушодаам ғамза Ñžқин отурмусан?

шунингдек,

          Мендин саломе ба сўйи жонон,
          Эй бод, еткур арзи ғарибон.
          Ҳам дардмандам, бехонумонам,
          Жоно, ту буди дардимга дармон

байтлари билан бошланувчи муламмалари мисраларининг биринчи қисми форс-тожик тилида бўлса, иккинчи қисми ўзбек тилидадир.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:53:31
МУВОЗАНА
«Ð’азн (ўлчов) жиҳатидан тенгдошлик» маъносини ифодаловчи мувозана сўзи билан аталувчи ушбу санъат байт мисраларидаги барча сўзларнинг вазн (ўлчов) жиҳатидан ўзаро тенг бўлишини назарда тутади. Масалан, Атоийнинг

          Менгиз Ñ‘ равзаи ризвонмудур бу?
          Оғиз Ñ‘ ғунчаи хандонмудур бу?

байтидаги биринчи мисрадан ўрин олган менгаз сўзи иккинчи мисрадаги оғиз сўзи билан, равзаи — ғунчаи сўзи билан, ризвонмудур — хандонмудур сўзи билан вазн (ўлчов) ва оҳангда тенглиги кўзга ташланиб туради. Огаҳий қаламига мансуб

          Ишқинг ғамида дийдаи гирёнима раҳм эт,
          Ҳажринг тунида нолаи афғонима раҳм эт,                           .

байтини кўздан кечирсак, мисралардаги ишқинг — ҳажринг, ғамида — тунида, дийдаи — нолаи, гирёнима — афғонима, раҳм эт — раҳм эт сўзлари ўлчов ва оҳанг жиҳатидан ўзаро тенг эканини кўрамиз.
Мисралардаги барча сўзларнинг бу хил мувофиқлиги байт оҳангдорлигини, мусиқийликни кучайтиришга хизмат қилади. Шу туфайли ҳам шоирларимиз ўз асарларида мувозана санъатидан кенг фойдаланганлар.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:54:39
РАДДИ МАТЛАЪ
«Ð Ð°Ð´Ð´Ð¸ матлаъ» асосан «Ð¼Ð°Ñ‚лаъни такрорлаш» деган маънони ифодалайди. Лекин ушбу санъат кўпинча ғазалнинг биринчи мисрасини асар охирида такрорлашни назарда тутади. Жумладан, Навоийнинг

          Соқиё, ҳижрон тунидур, бода тут,
          Ул қуёш бирла бу шомимни ёрут

деб бошланувчи ғазалининг биринчи мисраси асар мақтаъ — охирги байтида

          Бўлди фурқатдин Навоий тийрарўз,
          Соқиё, ҳижрон тунидур, бода тут

тарзида қайтарилади. Огаҳийнинг

          Бизки букун жаҳон аро кишвари фақÑ€ шоҳимиз,

 Ñ‘ки

          Ашкима гар канора йўқ, бўлмаса бўлмасун нетай

деб бошланувчи ғазалларида ҳам дастлабки мисраълар асарлар охирида такрорланиб, шоир ифодалаётган ғояни яна бир бор таъкидлашга хизмат қилади.
Албатта, бу хил қайтариқ асардаги асосий ғояни яна бир бор таъкидлаш мақсадини кўзлайди. Шу тарзда шеърнинг охирги байти биринчи байт билан узвий боғланади. Бу усул шеъриятимизда анча кенг қўлланган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:55:46
II. АРУЗ ИЛМИ

Аруз асослари ҳақида қисқача маълумот
Адабиётимизда минг йилдан бери қўлланиб келаётган аруз шеърий ўлчов тизими мисраларда қисқа ва чўзиқ ҳижоларнинг муайян тартибда гурухланиб такрорланишига асосланади.
Қисқа унли билан тугалланган очиқ хижолар қисқа ҳижо саналади. Вафо, бозор, китоб, безак, узук, ўроқ сўзларининг биринчи ҳижолари ана шундай қисқа ҳижолардир. Улар шеър чизмасида V белгиси билан ифодаланади.
Чўзиқ унли билан тугалланган (до-но, зе-бо каби) очиқ ҳижолар, шунингдек таркибида қисқа унли бўлган (жан-нат, ул-фат каби) ёгшқ ҳижолар чўзиқ ҳижо дейилади. Улар шеър чизмасида — белгиси билан ифодаланади.
Таркибида чўзиқ унли бўлган (боғ, Ñ‘Ñ€, шод каби), шунингдек, қўш ундош билан тугалланган (жисм, меҳÑ€, илм каби) ёпиқ ҳижолар ўта чўзиқ ҳижо саналади. Улар мисра ичида — V, мисра охирида эса ~ белгиси билан ифодаланади. Ҳижоларнинг чўзиқ-қисқалиги шеърий мисраларнинг ёзилишига кўра эмас, балки вазнга мувофиқ Ñžқилишига кўра аниқланади.
Масалан, Бобурнинг

          Ёз фасли, Ñ‘Ñ€ васли, дўстларнинг суҳбати,
          Шеър баҳси, ишқ дарди, боданинг кайфияти,

байтидаги -ба, -да, -я ҳижолари қисқа, фас, -ли, вас, -ли, лар, нинг, суҳ, ти, баҳ, -си, дар, -ди, бо, нинг, кай, -фи, ти ҳижолари чўзиқ, ёз, Ñ‘Ñ€, дўст, шеър, ишқ ҳижолари ўта чўзиқдир.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:56:49
Қисқа, чўзиқ ва ўта чўзиқ ҳижоларнинг турлича бирикувидан рукнлар деб аталган ритмик бўлаклар ташкил топади.
Аруз илми саккиз асл рукнга асосланади, улардан 5 таси шеъриятимизда кенг қўлланилган (мактабда ўрганиладиган шеърий асарлар ҳам ана шу рукнлар заминида яратилган). Булар фаулун, мафоийлун, фоилотун, мустафъилун ва мафъулоту рукнларидир. Ушбу рукнларнинг ҳар бирини турлича ўзгартирилиб, уларнинг тармоклари ҳосил қилинади. Аруздаги барча ўлчовлар мазкур асосий ва тармоқ рукнларга таянади. Шеъриятимизда ҳар қайси асл рукннинг қуйидаги тармоқларидан фойдаланилган

1. Фаулун асли ва тармоқлари:

1. Фаулун — солим           4. Фаулу — мақбуз
    V  — —                           V — V
2. Фаал — маҳзуф             5. Фаълун — аслам
    V  —                                — —
3. Фаул — мақсур
    V ~
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:57:40
2. Мафоийлун асли ва тармоқлари:

1.  ÐœÐ°Ñ„оийлун — солим                                            8. Фоилун — аштар
      V — — —                                                              — V —
2.  ÐœÐ°Ñ„оийлон — мусаббағ                                        9.  ÐœÐ°Ñ„ъулу — ахраб
     V — — ~                                                                — — V  
3. Мафоилун — мақбуз                                              10. Фаал — ажабб
     V — V —                                                                 V —
4.  ÐœÐ°Ñ„оийлу — макфуф                                           11. Фаул - аҳтам
     V — — V                                                                  V ~
5.  ÐœÐ°Ñ„оийл — мақсур                                               12. Фаъ — абтар
      V — ~                                                                     —
6.  ÐœÐ°Ñ„ъулун — ахрам                                               13. Фоъ — азалл
      — — —                                                                     ~
7.  Ð¤Ð°ÑƒÐ»ÑƒÐ½ - маҳзуф
      V — —
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 13:59:57
3. Фоилотун асли ва тармоқлари:

1.  Фоилотун — солим                                                  7. Фоилон — мақсур
      — V — —                                                                  — V ~
2. Фоилийён — мусаббағ                                               8. Фаълун — мақтуъ
     — V — ~                                                                    — —
3. Фоилоту — макфуф                                                  9. Фаълон — мақтуъи мусаббағ
    — V — V                                                                      — ~
4. Фаилотун – махбун                                                   10. Фаилун — махбуни маҳзуф
    V V— —                                                                        V V—                           
5.  Фаилоту — машкул                                                  11. Фаилон — махбуни мақсур
     V V—V                                                                         V V~
6. Фоилун — маҳзуф
    —  V —
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:00:37
4. Мустафъилун асли ва тармоқлари:

1. Мустафъилун — солим                                               4. Мафоилун - махбун
     — — V —                                                                    V — V —
2. Мустафъилон — музол                                               5. Мафоилон — махбуни музол
    — — V ~                                                                     V — V ~
3. Муфтаилун — матвий
    — V V—
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:01:13
5.Мафъулоту тармоқлари:

1. Фоилун — матвийи макшуф
    — V —
2. Фоилон — матвийи мавқуф
    — V ~

Ана шу асл ва тармоқ рукнларнинг турлича такроридан ўзбек арузида кенг фойдаланилган 9 асосий ўлчов-мутақориб, ҳазаж, рамал, ражаз, музореъ, хафиф, мужтасс, мунсариҳ ва сариъ баҳрлари тузилади.
Мутақориб — фаулун асли ва тармоқлари,
Ҳазаж — мафоийлун асли ва тармоқлари,
Рамал — фоилотун асли ва тармоқлари,
Ражаз — мустафъилун асли ва тармоқлари такрорига асосланади,
Музореъ - мафоийлун ва фоилотун,
Ҳафиф — фоилотун ва мустафъилун,
Мужтасс — мустафъилун ва фоилотун,
Мунсариҳ ва сариъ - мустафъилун ва мафъулоту асллари ва тармоқларининг такроридан ҳосил бўлади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:02:12
БаҳÑ€ ҳамда вазнларни аниқлаш усуллари

Бирор шеърий асарнинг баҳÑ€ ҳамда вазнини аниқлаш учун унинг бирон байти, кўпинча, матлаъси — биринчи байтини ритмик бўлакларга — рукнларга ажратилади ва уларнинг чизмасини чизиб, ҳар қайси бўлак ўз таркиби жиҳатидан ÑŽқорида кўриб ўтилган асл ва тармоқ рукнлардан қайсиларига мос келиши аниқланади. Масалан, Навоийнинг "Кеча келгумдур..." деб бошланувчи ғазали матлаъсини рукнларга ажратиб, чизмасини белгиласак,
       
          Кеча келгум — дур дебон ул — сарви гулру — келмади,
          — V — —       — V — —           — V — —         — V —
          Кўзларимга — кеча тонг от — кунча уйқу — келмади.
          — V — —       — V — —          — V — —       — V —

манзараси ҳосил бўлади. Чизмалар асосида ҳар қайси мисрадаги 1, 2, 3-рукнлар фоилотунга, охирги рукнлар — фоилунга тенглигини аниқлаймиз. Байт фоилотун асли ва унинг маҳзуф тармоғи такрорига асосланган ўлчовда ёзилгани ва унинг рамал баҳри эканлиги маълум бўлади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:02:35
Энди шеър вазнини топамиз. Бунинг учун аввало байт неча рукндан ташкил топганига диққат қиламиз. Байт тўрт рукндан иборат бўлса, мураббаъ (тўрт рукнли), олти рукнли бўлса, мусаддас (олти рукнли), саккиз рукнли бўлса, мусамман (саккиз рукнли) деб юритилади.
Юқоридаги мисраларнинг ҳар бири тўрт рукндан, байт эса саккиз рукндан ташкил топганини, яъни мусамман эканлигини белгилаймиз.
Эндиги вазифа байт рукнлари таркибини аниқлашдан иборат. Рукнлар асллардагина иборат бўлса, вазн солим саналади. Байт тармоқ рукнларга ҳам асосланган бўлса, ҳар қайси рукн номини аташ билан шеър вазнини белгилаймиз.
Агар байтларда асл ва тармоқ рукнлар бирга қўлланган бўлса, асл рукн номи(солим)ни айтиб ўтиш шарт эмас. Навоийнинг ÑŽқоридаги байти фоилотун асли ва унинг маҳзуф тармоғи — фоилунга асосланган. Шунга кўра унинг, бинобарин, шеърнинг асосий вазни рамали мусаммани маҳзуф эканлиги маълум бўлади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:03:34
Аруз вазнидаги асарларнинг аксарияти икки, уч, тўрт ўлчовда ёзилади. Аниқроғи, шеърнинг айрим мисралари ёки байтлари асосий ўлчовдан салгина фарқланувчи вазнларда битилиши мумкин.
Кўпгина шеърий асарлар икки вазнда ёзилган бўлиб, иккинчи вазн асосий ўлчовдан мисра охиридаги ҳижо жиҳатдангина фарқ қилади. Яъни асосий ўлчовда охирги ҳижо чўзиқ бўлса, қўшимча вазнда шу хижо ўта чўзиқ келиши ёки аксинча бўлиши мумкин. Масалан, зикр этилган ғазалнинг учинчи мисраси охиридаги "интизор", 5-мисраси охиридаги "эҳтиёт", 7-мисраси охиридаги "девонавор" сўзлари ўта чўзиқ ҳижо билан тугалланган. Шунга кўра мазкур мисраларнинг охирги рукнлари фоилотуннинг маҳзуф тармоғи — фоилунга эмас, балки мақсур тармоғи — фоилонга тенг келади. Демак, вазн номи ҳам ўзгаради ва рамали мусаммани мақсур деб аталади. Шундай экан, "Келмади" ғазали икки ўлчовда — рамали мусаммани маҳзуф ва рамали мусаммани мақсур вазнларида ёзилганини таъкидлаш мумкин.
Баъзи шеърий асарлар 3—4 вазнда, айримлари ҳатто 8 тагача ўлчовда ёзилиши ҳам мумкин. Шуни яхши билиб олиш зарурки, шеърда қўлланган хилма-хил вазнлар фақат битта баҳргагина мансуб бўлади, яъни асар ҳеч қачон икки баҳÑ€ асосида яратилмайди. Уларда бир баҳрга мансуб вазнларгина алмашиниб қўлланиши мумкин.
Адабиётимизда қўлланган баҳрларни ана шу жиҳатдан ҳам гуруҳларга ажратиш мумкин. Мутақориб, ражаз, музориъ, мунсарих, сариъ баҳрларидаги шеърлар 1—2 вазндагина, ҳазаж ва мужтасс баҳрларидаги асарлар 1—4 ўлчов асосида, рамал ва хафиф баҳрларидаги эса 8 тагача вазнда ёзилиши мумкинлиги аниқланган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:05:02
ШЕЪРИЯТИМИЗДА КЕНГ ҚЎЛЛАНГАН ВАЗНЛАР

I.ҲАЗАЖ БАҲРИ ВАЗНЛАРИ

1. Ҳазажи мусаммани солим.
Мафоийлун    мафоийлун    мафоийлун   Ð¼Ð°Ñ„оийлун
 V — — —      V — — —      V — — —      V — — —

2. Ҳазажи мусаммани аштар.
Фоилун     Ð¼Ð°Ñ„оийлун    фоилун    мафоийлун
— V —      V — — —       — V —     V — — —

3. Ҳазажи мусаммани ахраб.
Мафъулу    мафоийлун      мафъулу    мафоийлун
— —V        V — — —         — —V        V — — —

4.Ҳазажи мусаммани ахраби макфуфи маҳзуф.
Мафъулу     Ð¼Ð°Ñ„оийлу     Ð¼Ð°Ñ„оийлу     Ñ„аулун
— —V         V — — V       V — —V        V — —

5. Ҳазажи мусаддаси маҳзуф
Мафоийлун      мафоийлун     Ñ„аулун
V — — —         V — — —        V — —

6. Ҳазажи мусаддаси мақсур.
Мафоийлун     Ð¼Ð°Ñ„оийлун     Ð¼Ð°Ñ„оийл
V — — —        V — — —       V — ~

7.Ҳазажи мусаддаси ахраби мақбузи маҳзуф.
Мафъулу       Ð¼Ð°Ñ„оилун       Ñ„аулун
— —V            V — V —        V — —

8.Ҳазажи мусаддаси ахрами аштари мақсур.
Мафъулун    фоилун    мафоийл
 — — —       —V—      V — ~ 
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:06:04
II. РАМАЛ БАҲРИ ВАЗНЛАРИ

1.  Рамали мусаммани маҳзуф.
Фоилотун       Ñ„оилотун       Ñ„оилотун      фоилун
— V — —       — V — —        — V — —       — V —

2.  Рамали мусаммани мақсур.
Фоилотун     Ñ„оилотун      фоилотун     Ñ„оилон
— V — —     — V — —       — V — —      — V ~

3.  Рамали мусаддаси маҳзуф.
Фоилотун     Ñ„оилотун       Ñ„оилун
— V — —     — V — —         — V —

4.Рамали мусаддаси мақсур.
 Ð¤Ð¾Ð¸Ð»Ð¾Ñ‚ун      фоилотун       Ñ„оилон
 — V — —      — V — —         — V ~

5.Рамали мусаддаси махбуни маҳзуф.
Фоилотун      фаилотун    фаилун
— V — —       V V— —      V V—

6.Рамали мусаддаси махбуни мақсур.
Фоилотун       Ñ„аилотун     Ñ„аилон
— V — —       V V— —        V V~

7.  Рамали мусаддаси махбуни мақтуъ.
Фоилотун     Ñ„аилотун     Ñ„аълун
— V — —      V V— —     — —

8. Рамали мусаддаси махбуни мақтуъи мусаббағ
Фоилотун      фаилотун      фаълон
— V — —       V V— —        — ~
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:06:34
III. РАЖАЗ БАҲРИ ВАЗНЛАРИ

1.  Ражази мусаммани солим.
Мустафъилун   Ð¼ÑƒÑÑ‚афъилун   Ð¼ÑƒÑÑ‚афъилун   Ð¼ÑƒÑÑ‚афъилун
— — V —         — — V —         — — V —         — — V —

2.  Ражази мусаммани матвийи махбун
Муфтаилун    мафоилун    муфтаилун    мафоилун
— V V—         V — V —      — V V—        V — V —
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:07:13
IV. САРИЪ БАҲРИ ВАЗНЛАРИ

1. Сариъи мусаддаси матвийи макшуф
 ÐœÑƒÑ„таилун     муфтаилун      Ñ„оилун
 — V V—         — V V—           — V —

2. Сариъи мусаддаси матвийи мавқуф
Муфтаилун     муфтаилун     фоилон                  
— V V—         — V V—          — V ~
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:08:09
V. МУТАҚОРИБ БАҲРИ ВАЗНЛАРИ

1.  Мутақориби мусаммани солим.
Фаулун     Ñ„аулун    фаулун     Ñ„аулун
V — —      V — —     V — —       V — —

2.  Мутақориби мусаммани маҳзуф.
Фаулун     Ñ„аулун    фаулун     Ñ„аал
V — —      V — —     V — —       V —

3.  Мутақориби мусаммани мақсур.
Фаулун    фаулун    фаулун     Ñ„аул
V — —     V — —     V — —       V ~

4. Мутақориби мусаммани аслам.
Фаълун     Ñ„аулун     Ñ„аълун     Ñ„аулун
 — —        V — —      — —         V — —

ÐŽқувчилар аруз бўйича тест саволларига жавоб излаш жараёнида ушбу вазнларнинг номлари, рукнлар таркиби ҳамда чизмаларини аста-секинлик билан ўзлаштириб ола биладилар.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:08:52
III. МУМТОЗ ҚОФИЯ

Мумтоз шеъриятимизда қофия бадииятнинг асосий қирраларидан бири саналиб келган. Ижодкорнинг салоҳияти шеърларда қўлланган қофияларнинг ғоялар моҳиятини, тимсоллар қиёфасини очишдаги аҳамияти, қофия учун танланган сўэларнинг маънавий теранлиги, оҳангдорлиги, жило ва жозибаси билан ҳам белгиланган. Қофиянинг хилма-хил турлари ва санъатларидан, вазн ва қофия муносабатларидан ўринли фойдаланиш шоир маҳоратинйнг муҳим жиҳатларидан бири ҳисобланган. Шунинг учун ҳам ҳар қайси ижодкор қофия илмини диққат-эътибор билан ўрганган, етук маликул калом шоирларнинг бу соҳадаги санъаткорликларидан таълим олиб камол топган.
Маълумки, қофия шеърий асарларда ифодаланаётган ижтимоий-ахлоқий ғоялар, теран фалсафий мушоҳадаларни бадиий сўз воситасида жозибали ва таъсирчан акс эттиришнинг муҳим воситаларидан биридир. Ҳар қайси мисра, байт, банддаги қофияларда, қофиядош сўзларда шоирнинг ғоявий-бадиий нияти ўз тажассумини топади. Ижодкор қофия воситасида ўз Ñžқувчиси диққатини шеърдаги энг муҳим фикрларга жалб қилади. Қофиядош сўзлар асарда гавдалантирилаёттан лирик ёки эпик тимсолнинг маънавий қиёфасини чизишга, уларнинг ахлоқий тамойиллари: тафаккур олами, туйғулари, орзу-армонларини Ñ‘Ñ€қин акс эттиришга хизмат қилади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:09:08
Қофиялар шеърий асар мусиқийлиги, жозибадорлигини таъминлашнинг асосий омилларидан саналади. Қофиядош сўзлар таркибидаги ҳар қайси товуш мисра, байт, бандга алоҳида жило, таъсирчанлик бағишлайди.
Қофиянинг шеърий асарда тутган ўрни ва аҳамиятини тўлароқ, муфассалроқ англаб етиш учун қофия илми асослари: қофиянинг тузилиши ва турлари, шеърий жанрларнинг қофия хусусиятлари, қофия санъатлари ва хатолари, вазн ва қофия, радиф ва қофия муносабатлари мазмуни ва моҳиятини атрофлича билиш зарур.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:10:07
ҚОФИЯНИНГ ТУЗИЛИШИ

Қофия асосини равий ҳарфи ташкил қилади. Равий сўзи арабча «Ñ€Ð¸Ð²Ð¾» сўзидан олинган бўлиб, юкни туяга боғлайдиган арғамчи маъносини билдиради. Ағамчи туя устига ортилган юкларни маҳкам бирлаштириб турганидек, равий ҳам шеърнинг қофияланувчи барча мисраларини бириктириб, ўзаро боғлаб туради.
Равий ҳарфи қофияланувчи сўзлар таркибида айнан такрорланиб келиши шарт.
Равий туб сўзларда ўзак охирида, ясама сўзларда эса негиз сўнгида келувчи чўзиқ унли ёхуд ундош ҳарфдир. Атоийнинг

          Мени оғзинг учун шайдо қилибсан,
          Манга йўқ қайғуни пайдо қилибсан.
          Сенинг ёйингни ҳеч ким торта олмас,
          Мунингдекким қошингни Ñ‘ қилибсан

мисраларидаги қофиядош «ÑˆÐ°Ð¹Ð´Ð¾», «Ð¿Ð°Ð¹Ð´Ð¾», «Ñ‘» сўзлари охиридаги чўзиқ «Ð¾» унлиси равийдир.
Шеъриятимиздаги аксарият асарларда ундошлар равий бўлиб келади. Масалан, Огаҳий ғазалидаги

          Келди юз файзу тароват бирла айёми баҳор,
          Айлади рўйи замин жаннат сафосин ошкор

байтидаги «Ð±Ð°ҳор», «Ð¾ÑˆÐºÐ¾Ñ€» сўзлари охиридаги «Ñ€» ундоши равий бўлиб келяпти. Аваз Ўтар Ñžғлининг

          Мани ишқ ичра шайдо айлаган ороми жонимсан
          Нигори гулжабину маҳваши ширин забонимсан

байтидаги «Ð¶Ð¾Ð½Ð¸Ð¼ÑÐ°Ð½», «Ð·Ð°Ð±Ð¾Ð½Ð¸Ð¼ÑÐ°Ð½» сўзларидаги олдинги «Ð½» ундоши равий ҳисобланади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:11:04
ҚОФИЯ ТУРЛАРИ

МУЖАРРАД ҚОФИЯ

Ўзбек шеъриятида кенг қўлланган қофия турларидан бири мужаррад қофия ҳисобланади. Бу хил қофиянинг бир тури равий чўзиқ унлидан иборат бўлган қофия бўлиб, унда шу чўзиқ унлидан бошқа бирон ҳарф иштирок этмайди, Равий ўрнида эса чўзиқ унлидан исталгани кела олади. Масалан, Хоразмий «ÐœÑƒҳаббатнома»ÑÐ¸Ð´Ð°Ð³Ð¸

          Чечаксиз булбулинг иши наводур,
          Ошиқлар ҳар не ким қилса раводур

байтида наво — раво қофиялари мужаррад бўлиб, равийси чўзиқ «Ð¾» унлисидир.
Мужаррад қофиянинг иккинчи тури ундош билан тугалланиб, шу ундош равий бўлиб ҳисобланади, ундан олдин истаган қисқа унли келиши мумкин. Бу унли тавжиҳ юритилади. Демак, мужаррад қофиянинг бу тури бир қисқа унли билан бир ундошдан ташкил топади. Алишер Навоийнинг

          Ёр ҳолидин менга ваҳким хабар йўқтур букун,
          Бу жиҳатдин ақлу ҳушумдин асар йўқтур букун

байтида «Ñ…абар» ва «Ð°ÑÐ°Ñ€» сўзлари қофиядош бўлиб, «Ñ€» ундоши равий, ундан олдинги «Ð°» қисқа унлиси тавжиҳ бўлиб ҳисобланади. Бобурнинг

          Шукрлиллоҳ, айш юзланди-ÑŽ меҳнат қолмади,
          Етти айёми висоли, шоми фурқат қолмади

байтидаги «Ð¼Ðµҳнат», «Ñ„урқат» қофиядош сўзлари таркибидаги «Ñ‚» ундоши равий, улардан олдинги «Ð°» унлиси тавжиҳ бўлиб келиб, мужаррад қофияни ҳосил қилган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:12:41
МУРДАФ (РИДФЛИ) ҚОФИЯ

Ундош равийдан олдин чўзиқ унлилардан бири келган қофия мурдаф (ридфли) қофия деб номланади. Чўзиқ унлининг ўзи эса ридф деб аталади.
Шеъриятимизда равийдан олдин «Ð¾» чўзиқ унлиси келган мурдаф қофия, жуда кўп қўлланган.
Мисоллар:

          Жамолинг равзаи боғи живондур,
          Лабинг сарчашмаи руҳи равондур.
                                                                      (Атойи)

          Келгин, эй дилбарки, асру ҳаддин ошти иштиёқ,
          Дарду ғам ўтина бағримни кабоб этти фироқ.
                                                                       (Гадоий)

Баъзан чўзиқ унли билан равий орасида яна бир ундош такрорланиб келиши мумкин. Бу хил ундош ридфи зойид деб, шу тарздаги қофия эса ридфи зойидли мурдаф қофия деб юритилади. Масалан, Алишер Навоийнинг «Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин» достонида қўлланган шундай қофиялардан баъзиларини кўздан кечирайлик:

          Чекиб бошига бу андозалиқ гурз,
          Ки гар ул текса туфроғ ўлғай Албурз.
          ...Чиқорғач пардаларнинг кейнидин чеҳÑ€,
          Нечукким тўрт бурқаъ остидин меҳÑ€.
          ...Бировким хилқатин қилди қазо рост,
          Қилур бовар неча сўз бўлса норост.
          Бўлуб бир бурж ичинда меҳрдек гирд,
          Ҳакими чарх анинг олинда шогирд.

Гурз-албурз қофияларидаги «Ñƒ» чўзиқ унлиси ридфи аслий, «Ñ€» ундоши ридфи зойид, «Ð·» ундоши равийдир. ЧеҳÑ€-меҳÑ€ қофияларида е (э) чўзиқ унлиси ридфи аслий, «ҳ» — ридфи зойид, «Ñ€» — равий; рост-норост қофияларида «Ð¾» чўзиқ унлиси ридфи аслий, «Ñ»— ридфи зойид, «Ñ‚» — равий; гирд-шогирд қофияларида «Ð¸» чўзиқ ундоши — ридфи аслий, «Ñ€» — ридфи зойид, «Ð´» — равийдир.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:13:18
МУҚАЙЯД (ҚАЙДЛИ) ҚОФИЯ

Бу хил қофияларда қўш ундош қисқа унлидан сўнг келади. Қисқа унли ҳазв, равийдан олдинги ундош «қайд» деб аталади. Масалан,

          Гаҳе Ҳотам уёлур базм ичинда,
          Гаҳе Рустам юпонур разм ичинда.
                                                           (Хоразмий)

          Кел, эй соқий, мени мажнунни маст эт,
          Сочинг эанжири бирла войбаст эт.
                                                           (Навоий)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:14:23
МУАССАС (ТАЪСИСЛИ) ҚОФИЯ

Чўзиқ «Ð¾» унлиси (фақат чўзиқ «Ð¾» унлиси) билан равий ўртасида бир ундош ва ундан кейин бир унли келадиган қофия муассас (таъсисли) қофия дейилади. Чўзиқ «Ð¾» унлиси таъсис деб, ундан кейинги ундош дахил деб, равий олдидаги қисқа унли эса ишбоъ деб аталади. Масалан, Алишер Навоий қаламига мансуб ғазалнинг

         Ð“ар етар ағёрдин юз минг жароҳат, эй кўнгул,
         Ð§ÑƒÐ½ÐºÐ¸ бордур Ñ‘Ñ€ учун бор айшу роҳат, эй кўнгул

байтида жароҳат-роҳат қофиялари муассас бўлиб, чўзиқ «Ð¾» унлиси — таъсис, «ҳ» ундоши — дахил, «Ð°» қисқа унлиси ишбоъ, «Ñ‚» ундоши эса равийдир.
Алишер Навоийнинг «Ð›Ð°Ð¹Ð»Ð¸ ва Мажнун» достонидаги баъзи муассас қофияларни кўздан кечирайлик:
         
          ...Табъида қуёш каби ҳарорат,
          Айшиға солиб эди марорат.
          Ул дамки ароға кирса ҳойил,
          Бўлур эди дашт сори мойил.
          ...Чун жазм қилиб бу ишни тожир,
          Суд истаю мулкидин муҳожир.
          Теграмда ҳужум қилиб халойиқ,
          Мен кимса тилаб ул ишга лойиқ.
          Шарҳ эттики фитнаи ҳаводис,
          Оқшом не иш этмиш эрди ҳодис.

Таъкидланган қофияларнинг барчасида чўзиқ «Ð¾» унлиси иштирок этиб, ундан кейин дахил, ишбоъ, сўнг равий келган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:14:50
МУТЛАҚ ҚОФИЯЛАР

Қофиялар равий ҳарфи билан тугалланиши ёки ундан кейин ҳам ҳарфлар келиши мумкин. Равий билан тугалланган қофияларни муқайяд деб, ундан кейин ҳарфлар келган қофияларни эса мутлақ қофия деб аташ қабул қилинган.
Мутлақ қофия таркибида равийдан кейин келувчи ҳарфлар турлича аталади. Чунончи, равийдан кейин турувчи ундош ёки чўзиқ унли васл деб, иккинчи, яъни васлдан кейин турувчи ундош ёки чўзиқ унли ҳуруж деб, учинчи, яъни ҳуруждан кейинги ундош ёки чўзиқ унли мазид деб, тўртинчи, яъни мазиддан кейинги ундош ёки чўзиқ унли нойира деб юритилади. Ҳарфлар нойирадан кейин давом этса, ҳар қайси ундош ёки чўзиқ унли шу ном билан, яъни нойира деб аталаверади. Васл, ҳуруж, мазид, нойира эски ёзув бўйича ёзиладиган ҳарфлардир. Маълумки, эски ўзбек ёзувида қисқа унлилар (ҳаракатлар) ёзилмайди.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:15:34
Равийдан сўнг шундай унлилар келса (улар ҳозирги ёзувимизда қисқа унли бўлиб ёзилади албатта), улар ҳам турлича аталади. Жумладан, равийдан кейинги қисқа унли (равийнинг ҳаракатини ифодаловчи ҳарф) мажро деб, васл, ҳуруж, мазид, нойирадан кейин турувчи қисқа унлилар (уларнинг ҳаракатини ифодаловчи ҳарфлар) нафоз деб юритилади. Масалан, Навоийнинг

         ÐÐµÑ‡Ð° йилда қилмади кунглимга ишқи шиддати,
         Ð£Ð»Ñ‡Ð° қилди хаста жонға неча кунлук фурқати

байтидаги «ÑˆÐ¸Ð´Ð´Ð°Ñ‚и», «Ñ„урқати» қофиялари мужаррад бўлиб, «Ñ‚» — равий, ундан олдинги «Ð°» — тавжиҳ, охирги «Ð¸» чўзиқ унлиси эса (у эски ёзувимизда ҳам ёзилади) васлдир. Бу хил қофия васлли мутлақ қофия ҳисобланади. Алишер Навоийнинг

          Ошиқ ўлдум неча жавр аҳли замондин тортайин,
          Улки ошуби замондур, бори ондин тортайин

байтида замондин — ондин қофияларидаги «Ð½» ундоши — равий, ундан кейинги «Ð´» ундоши — васл, қисқа «Ð¸» унлиси (у эски ёзувда ёзилмайди) — нафоз, охирги «Ð½» ундоши — ҳуруж ҳисобланади. Бу хил қофия ҳуружли мутлақ қофия саналади.

          Бир паривашким кўнгул девонадур савдосидин,
          Гар эрур бандангки, озод ўлмон истиғносидин

байти қофияларида «Ð¾» унлиси — равий, «Ñ» ундоши — васл, ундан кейинги «Ð¸» унлиси (эски ёзувда ёзилади) хуруж, «Ð´» ундоши мазид, кейинги қисқа «Ð¸» унлиси (у эски ёзувда ёзилмайди) нафоз, охирги «Ð½» ундоши эса нойирадир. Бу хил қофия нойирали мутлақ қофия саналади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:15:59
ҚОФИЯ САНЪАТЛАРИ

Жаҳон адабиётида қофиядан фойдаланиш бадиий маҳоратнинг муҳим қирраларидан бири бўлиб ҳисобланади. Шарқ шоирлари азалдан бошлаб қофия воситасида шеърий асарларнинг оҳангдорлиги, сержилолиги, таъсирчанлигини таъминлашга алоҳида эътибор бериб келганлар. Асрлар давомида хилма-хил қофия санъатлари шаклланган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:17:02
ЗУЛҚОФИЯТАЙН. Байт мисраларида икки сўзни қофиядош қилиб келтириш санъати зулқофнятайн (қўш қофия келтириш) санъати дейилади. Ҳар қайси байтдаги қофиядош икки сўз мисралар охирида кетма-кет келтирилиши ёхуд мисраларнинг турли ўрнида келтирилиши мумкин.
Навоийнинг «Ð›Ð°Ð¹Ð»Ð¸ ва Мажнун» достонидаги

          Кўнглига хаёлидин тафаккур,
          Жониға висолидин таҳайюр.
          ...Дардимға хаёлини табиб эт,
          Жонимға висолини насиб эт,
          Ҳам ҳужраи хилқатим бузулди,
          Ҳам риштаи тоқатим узулди

каби кўплаб байтлардаги қўш қофиялар мутакаррин қофия саналади.
Қофиядош икки сўз мисраларда ёнма-ён эмас, балки икки ўринда келса, улар маҳжуб қофия дейилади. Бу хил қофияларда қофиядош сўзлар мисраларнинг боши ва охирида келиши мумкин. Масалан, Алишер Навоийнинг «Ҳайратул аброр» достонидаги

          Авж тутуб шуълаи жабборлиқ,
          Мавж уруб лужжаи қаҳҳорлиқ,

«Ð¡Ð°Ð±ÑŠÐ°Ð¸ сайёра» достонидаги

          Боққай деса доғи қуввати йўқ,
          Боқмай деса доғи тоқати йўқ.
          Ҳайратда вуҳуш ваҳшатимдин,
          Мехнатда туюр меҳнатимдин

байтларидаги қофиялар шу хилдадир.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:18:18
ЗУЛҚАВОФИЪ. Байт мисраларида уч ва ундан ортиқ сўзни қофиядош қилиш зулқавофиъ санъати саналади. Етук санъаткор шоирларгина бу санъатга мурожаат қилиб ҳайратомуз қофиялар яратганлар. Чунончи,

          Йўлдаса бу йўлда Низомий йўлум,
          Қўлдаса Хисрав била Жомий қўлум.
          ...Урди нафас нафҳаи анбар насим,
          Етти варақ сафҳаи абҳар шамим
                                                    (Алишер Навоий, «Ҳайратул аброр»)

          Ҳам онинг руди иштиёқ ангез,
          Ҳам суруди келиб фироқ омез.
          ...Зебу знннат фузун бурундин кўп
          Айшу ишрат бурунғи кундин кўп.
                                                   (Алишер Навоий, «Ð¡Ð°Ð±ÑŠÐ°Ð¸ сайёр»)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:19:11
ТАРСИЪ. Байт мисраларидаги барча сўзларнинг қофиядош бўлишини шу истилоҳ билан атаганлар. Масалан, Навоийнинг «Ҳайратул аброр» достонидаги

          Нома учун хома тарош айладим,
          Хома учун нома харош айладим

байтини кўздан кечирсак, улардаги барча сўзлар қофияланиб келаётганини кўрамиз. «Ð¡Ð°Ð±ÑŠÐ°Ð¸ сайёр» достонидаги

          Ҳам юзи они беқарор этди,
          Ҳам сўзи они ашкбор этди.
          Ҳам юзни сенинт юзунгга суртай,
          Ҳам кўзни сенинг кўзунгга суртай

байтларидаги барча сўзлар қофиядошдир.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:21:36
ТАЖНИСЛИ ҚОФИЯ. Тажнисли қофияларни шеърий асарда қўллаш ҳам қофия санъатларидан ҳисобланади. Маълумки, тажниснинг ўн икки тури мавжуд бўлиб, шеъриятда шуларнинг аксариятидан фойдаланиб келинган.
Хўжандий «Ð›Ð°Ñ‚офатнома»ÑÐ¸Ð´Ð°Ð³Ð¸

          Карашманг бирла жонга ўт Ñ‘қарсен,
          Кўнгулга жондин ортуқроқ Ñ‘қарсен.
          ...Қаро зулфунг ичинда чин кўрармен,
          Хато йўқдур бу сўзда, чин кўрармен.
          ...Манга сенсиз, бегим, кундуз кечадур,
          Дареғо, сенсизин умрим кечадур

каби қофияларда тўлиқ (томм) тажнис қўлланган бўлса, Хўжандий «Ð›Ð°Ñ‚офатнома»ÑÐ¸Ð´Ð°Ð³Ð¸

          Фироқ ўтинда бағрим бўлди бирён,
          Қачон бўлғай фироқнинг иши бир ён.
          ...Олур зулфунг насимидин пари зод,
          Эрам боғида йўқ сендек паризод.
          ...Жамолингни кўруб гул ғунча бўлғай,
          Тор оғзинггек магар гулғунча бўлғай,

Саид Аҳмаднинг «Ð¢Ð°Ð°ÑˆÑˆÑƒқнома» достонидаги

          Висолинг завқин истаб, эй дилором,
          Тан ичра топмади мискин дил ором,

Навоийнинг «Ҳайратул аброр» достонидаги

          Зулм ўзунга фисқдур, эн ҳушёр,
          Гум қил ани бўлса санга ҳуш Ñ‘Ñ€.
          ...Ханжарининг барқидин ўт чақилиб,
          Рахшидағи тезлик ўтча қилиб

каби байтларда мураккаб тажнисдан моҳирона фойдаланилган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:22:10
МУСАЖЖАЪ «ÑÐ°Ð¶ÑŠÐ»Ð¸, қофияли» маъносида бўлиб, байтлари ички қофияли бўлган шеърий асарлар шундай аталади. Уларда матлаъдан кейинги байтлар тўрт бўлакка бўлиниб олдинги уч бўлак мустақил ҳолда қофияланиб, туртинчи бўлак эса шеърдаги асосий қофияга оҳангдош сўз билан тугалланади. Бу хил қофия усули тўртта тенг бўлакка бўлиниши мумкин бўлган саккиз рукнли (мусамман) байтлардагина қўлланиши мумкин.
Мусажжаъ усулини туркий шеъриятда илк бор Алишер Навоий қўллаганини таъкидлаш Ñ‚Ñžғрироқ бўлар. Буюк мутафаккир шоир «Ð¥Ð°Ð·Ð¾Ð¹Ð¸Ð½ÑƒÐ» маоний» асаридаги қатор ғазалларни шу усулни қўллаган ҳолда яратган эди. Чунончи, унинг «Ð¢ÑƒÐ½ оқшом бўлди-ÑŽ...» деб бошланувчи ғазали ушбу усулдадир.

          Тун оқшом бўлдию келмас мени шамъи шабистоним,
          Бу андуҳ ўтидин ҳар дам куяр парвонадек жоним.
          Ғамидин дурри мажнундек сиришким оқти Жайҳундек,
          Музайян қилди гардундек жаҳонни ашки ғалтоним.
          Фалак ҳам тўлди кавкабднн, қуёш ҳам тушти ашҳабдин,
          Келиб тушмас бу маркабдин менинг хуршиди рахшоним

байтлари билан бошланувчи ушбу ғазалда қўлланган мусажжаъ усули ғазал оҳангдорлигини ғоятда кучайтириб, унга айрича жозиба ва латофат бағишлаган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:23:07
МУСАЛСАЛ «Ð·Ð°Ð½Ð¶Ð¸Ñ€Ð»Ð¸» маъносидаги бу сўз барча мисралари қофияланган лирик шеърни ифодалайди. Форсий ва туркий адабиётларда барча мисралари қофияланган шеърлар кам бўлса-да яратилган.

          Деди бир кун менга ул маҳвашим: «Ð­Ð¹ шўх бепарво»,
          Мен айдим сен дема, мен дей ки солдинг бошима савдо.
          Ато қилди худо менго сенингдек дилбари барно,
          Висолинг қатраидир, мавж урар ҳажринг бўлиб дарё.
          Қаноатда дегил кўнглим қушин то ул қуши анқо,
          Начун ким сен эрурсен баҳри дилда гавҳари якто.
          Табассум айлагил, нолам насимиға гули раъно,
          Ки гулзори фироқ ичра мен эрдим булбули гўё.
          Баногоҳ етса васлинг қилмағайсен ноз истиғно,
          Дегайсен мен гадо мазмуниға, эй шоҳ, салламно.
          Замонингда агар мавжуд бўлса Вомиқу Узро,
          Муҳаббатдин дам урмас эрди, ишқдин айламас даъво.
          Ажаб маъшуқлик расмин билурсен, кўзлари шаҳло,
          Топилмас икки оламда сенингдек шўх базм оро.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:23:50
РАДИФ ВА ҲОЖИБ

Мумтоз шеъриятимиздаги қофия анчагина ҳолатларда радиф билан биргаликда қўлланиб келган. Радиф «Ð¸Ð·Ð¼Ð°-из келувчи» маъносини ифодаловчи сўз бўлиб, адабиётшуносликда қофиядан сўнг келиб айнан такрорланувчи сўз ёки сўзлар бирикмасини англатади. Радифлар шеърда ифодаланаётган етакчи фикрни таъкидлаш, Ñžқувчи эътиборини асосий ғояга жалб этиб шоир ғоявий ниятини Ñžқувчи қалбига тўлароқ, чуқурроқ етказиш мақсадига хизмат қилади. Жумладан, Бобурнинг

          Ким кўрубдур, эй кўнгул, аҳли жаҳондин яхшилиғ,
          Кимки андин яхши йўқ, кўз тутма андин яхшилиғ

деб бошланувчи ғазалидаги «ÑÑ…шилиғ» радифи матлаъ ва ҳар қайси байт охирида такрорланар экан, диққатимизни қайта-қайта асардаги яхшиликни улуғлаш ғоясига жалб қилиб боради ва ушбу фикрнинг дилимиздан мустаҳкам ўрин олишига ёрдам беради.
Шеър байтларида бир хил такрорланувчи сўзлар қофиялардан олдин ҳам келиши мумкин. Бундай сўзлар шеър илмида ҳожиб деб аталади.
Ҳожиб «Ð¿Ð°Ñ€Ð´Ð°Ð»Ð¸» маъносини ифодалаб, зулқофиятайн (икки қофияли), зулқавофиъ (уч ва ундан ортиқ қофияли), шунингдек мувозана (вазндош) сўзлардан таркиб топган байтларда қофиялар ёки мувозана сўзлар билан қофия орасида келади. Масалан, Алишер Навоийнинг «Ð›Ð°Ð¹Ð»Ð¸ ва Мажнун» достонидаги

          Кун юзини айладинг мушаккал
          Тун кўзини айладинг мукаҳҳал

байтида уч қофия: кун-тун, юзини-кўзини, мушаккал-мукаҳҳал сўзлари тарсиъ санъатини вужудга келтирган бўлиб, «Ð°Ð¹Ð»Ð°Ð´Ð¸Ð½Ð³» сўзи ҳожиб бўлиб келган.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 29 Noyabr 2010, 14:24:18
* * *

Шеърий санъатлар, аруз илми ва мумтоз қофия ҳақида ÑŽқорида келтирган назарий маълумотлар бадииятга доир тест саволлари устида ишлаш жараёнида аста-секин ўзлаштириб борилади. ÐŽқувчи ҳар қайси савол остидаги жавоблар билан танишар экан, уларнинг энг Ñ‚Ñžғрисини танлаб олиш учун аввало бешала жавобнинг ҳар бирини назарий маълумот қисмидан ўрганиб чиқади. Масалан, жавобларда беш хил санъат номи кўрсатилган бўлса, уларнинг барчасига хос хусусиятларни кўздан кечириб, шундан кейингина Ñ‚Ñžғри жавобни белгилайди. Сўнг ўз фикрининг Ñ‚Ñžғрилигини изоҳли жавоблар калитидан аниқлайди. Назарий маълумотлар ўзлаштирила борган сари саволларга жавоб топиш ҳам осонлаша боради.
Аруз илми ҳақидаги маълумотларни, хусусан, ҳижолар, рукнлар, баҳрлар, адабиётимизда кенг қўлланган қатор вазнларнинг номлари, рукнлар таркиби ва чизмаларини эса ёдлаб олиш талаб қилинади.
Тест саволларига жавобларни изоҳли калитдан осонгина аниқлаш йўлини тутган Ñžқувчилар катга хатога йўл қўядилар, чунки бу усул воситасида бадиият бўйича пухта билимга эга бўлиш қийин. Тўғри жавобларнинг изоҳли калити Ñžқувчилар мустақил ҳолда аниқлаган жавобларнинг Ñ‚Ñžғрилигини текширишга ёрдам беради.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:39:31
МУМТОЗ БАДИИЯТ БЎЙИЧА
ТЕСТ САВОЛЛАРИ



9-СИНФ

САЙФИ САРОЙИ

1.  «Ð¢Ð¾Ð¿Ð¸Ð»Ð¼Ð°Ñ ҳусн мулкинда...» ғазалидаги

Бу ҳуснунг шавқу завқини кўнгул тўтилари топти,
На топти? Топти хуш лаззат, на лаззат? Лаззати шаккар

байтида кўлланган истиора санъати қайси ифодада ўз аксини топган?
А. Бу ҳуснунг.            Ð’. Шавқу завқини.          С. Кўнгул тўтилари.
Д. Хуш лаззат.          Е. Лаззати шаккар.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:40:29
2.  «ÐšÑžÑ€Ð¸Ð½ÑƒÑ€» ғазалидаги

Бозор ичинда ҳуснинг ишва сотиб олур жон,
Бўстон ичинда қаддинг сарви равон кўринур

байтидаги шеърий санъатлар қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Муболаға, тажнис.                Ð’. Ийҳом, тазод.          С. Ҳусни таълил, тарсиъ.
Д. Ирсоли масал, такрир.          Е. Ташхис, ташбиҳ.

3.  «Қамар юзунгдин...» деб бошланган ғазаддаги

Қамар юзунгдин бўлур мунаввар,
Шакар сўзунгдин келур мукаррар

байтида қайси шеърий санъатдан фойдаланилган?
А. Муболаға.           Ð’. Ташхис.           Ð¡. Ийҳом.          Д. Тазмин.          Е. Тажнис.

4. «Ð’асфул шуаро» шеъридаги

Жаҳон шоирлари, эй гулшани боғ,
Кими булбулдурур сўзда, кими зоғ

байтида қўлланган шеърий санъатни топа оласизми?
А. Тажоҳули орифона.       Ð’. Ирсоли масал.          С. Ташбиҳ.
Д. Ийҳом.                        Е. Тазод.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:41:14
5. «Ð¡Ñƒҳайл ва Гулдурсун» достонидаги

Суҳайл ҳусни эрур Юсуфдин олий,
Этар мот олмани юзининг оли

байтида қўлланган лафзий санъат номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Тажнис.          Ð’. Талмеҳ.          С. Иштиқоқ.          Д. Тазмин.          Е. Ирсоли масал.

6. «Ð¡Ñƒҳайл ва Гулдурсун» достонидаги

Гунаш дунё юзиндин чоҳға ботти,
Узулган гул текин тупроқда ётти

байтида қўлланган санъатларни аниқланг.
А. Тазмин, тазод.           Ð’. Ҳусни таълил, ташбиҳ.          С. Ирсоли масал, истиора.
Д. Таносуб, такрир.       Ð•. Иштиқоқ, тарду акс.

7.Шу асардаги

Суҳайлни кўрди-ÑŽ, айланди биртек,
Гунаш гирдинда юрган мисли ертек

байтида шеърий санъатларнинг қайси биридан фойдаланилган?
А. Муболаға.                  Ð’. Ташбиҳ.          С. Тазод.
Д. Тажоҳули орифона.     Ð•. Тажнис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:42:45
8. «Ð¡Ñƒҳайл ва Гулдурсун» достонидаги

Суҳайл оҳидин шу дам қўпти бўрон,
Анингтекким, бузулди чархи даврон

байтида шоир қандай шеърий санъатларга мурожаат қилган?
А. Ташбиҳ, тазмин.                Ð’. Муболаға, ташбиҳ.          С. Тажнис, тазод.
Д. Таносуб, ҳусни таълил.      Е. Ирсоли масал, талмиҳ.

9. Достоннинг,

Кўруб Гулдуреун оғлаб ҳолиға юз,
Чоҳ ичра кирди, қўйди юзина юз

байтидаги шеърий санъатни аниқлай оласизми?
А. Ташбиҳ.          Ð’. Ташхис.          С. Тажнис.          Д. Ийҳом.          Е. Тазод.

10. Достондаги

У саҳро ичра чорасиз қолди ёлғиз,
Бўлуб ташна қуруб қолғонтек илдиз

байтида қўлланган санъат номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Талмеҳ.          Ð’.Тазод.          С. Муболаға.         Ð”. Ташбиҳ.          Е. Иштиқоқ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:43:57
ХОРАЗМИЙ «ÐœÐ£ҲАББАТНОМА»

1. «ÐÐ²Ð²Ð°Ð»Ð³Ð¸ нома»Ð´Ð°Ð³Ð¸

Кўнгул ширин сўзунгға бўлди Фарҳод,
Кўзунг Кашмир жодусиға устод

байтида шоир қайси шеърий санъатга мурожаат қилган?
А.Тажнис.          Ð’. Тазод.          С. Талмеҳ.          Д. Ийҳом.          Е. Тажоҳули орифона.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:45:17
2. Шу номадаги

Табассум қилсангиз, шаккар уёлур,
Тишинг инжусидин гавҳар уёлур

байтида қўлланган шеърий санъат номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Ташхис.          Ð’. Ташбиҳ.          С. Тазод.         Ð”. Ирсоли масал.        Е.Таносуб.                                                                                               

3.  Иккинчи номадаги

Айитқил, эй висолинг умр боғи,
Эшигинг тупроғи кавсар булоғи

байтида қўлланган шеърий санъатлар қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Тажнис, тазод.         Ð’. Истиора, ташбиҳ.          С. Тазмин, муболаға.
Д. Ийҳом, такрир.          Е. Таносуб,тажоҳулиорифона.

4. Учинчи номадан ўрин олган

Рақибингдир тикан, сиз тоза гулсиз,
Чечак чимган аро бўлмас тикансиз.

байтида қўлланган шеърий санъатлар қаиси жавобда Ñ‚Ñžғрй белгиланган?
А. Тазод, таносуб, ташбиҳ, тамсил.
Ð’. Муболаға; тазмин, тажнис, тазод.
С. Тажоҳули орифона, ҳусни-таълил, ийҳом, ирсоли масал.
Д. Тарсиъ, такрир, тарду акс, истиора.
Е. Зулқофиятайн, ташхис, тажнис, ташбиҳ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:46:09
5. Бешинчи номадаги

Хираддан оздурур ғамзанг хумори,
Янғоқларинг Халилуллоҳ нори

байтида шоир қўллаган санъатларни аниқлай оласизми?
А. Ташбиҳ, муболаға, талмеҳ.
В. Тарду акс, тазмин, тажнис.
С. Ийҳом, ирсоли масал, таносуб.
Д. Такрир, интоқ, иштиқоқ.
Е. Тажоҳули орифона, ҳусни таълид, муболаға.

6.  Олтинчи номадаги

Тишинг, лаълинг гуҳар жон дуржи ичра,
Юзунг, қошинг қуёш ой буржи ичра

байтидаги санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри ифодаланган?
А. Истиора, ташбиҳ.          Ð’. Тажоҳули орифона, ирсоли масал.      С. Тазод, тажнис.
Д. Ийҳом, ирсоли масал.    Е. Ҳусни таълил, ташхис.

7. Еттинчи номадаги

Шакарму эрнингиз, Ñ‘ қанд, Ñ‘ жон,
Уёлур лаълингиздин оби ҳайвон

байтида қўлланган шеърий санъатларни аниқлай оласизми?
А. Тазод, ирсоли масал.     Ð’. Ийҳом, тазмин.          С. Тажоҳули орифона, ташхис.
Д. Таносуб, тажнис.          Е. Муболаға, такрир.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:47:06
8. Тўққизинчи номадаги

Мени қилди фалактек бесару пой,
Тағи минг йилда сентек туғмағай ой

байтидаги санъатлар қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Ташбиҳ, истиора.       Ð’. Ирсоли масал, тазмин.          С. Тажнис, такрир.
Д. Ийҳом, таносуб.         Ð•. Тарду акс, тажнис.

9.  Ўнинчи номадаги

Аё номеҳрибон, аҳди, вафосиз,
Жаҳон елтек, умр гултек бақосиз

байтида қофиянинг қайси туридан фойдаланилган?
А. Мужаррад қофия.       Ð’. Мурдаф қофия.          С. Ридфи зойидли мурдаф қофия.
Д. Муқайяд қофия.          Е. Муассас қофия.



10.  Ўнинчи номадаги

Талим гулчеҳра наргис кўзлилар бор,
Шакар дудоғли, ширин сўзлилар бор.

байти қайси вазнда ёзилган?
А. Рамали мусаммани маҳзуф.
Ð’. Мутақориби мусаммани мақсур.
С. Ҳазажи мусаддаси мақсур.
Д. Ҳазажи мусаммани солим.
Е. Ҳазажи мусаммани ахраб.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:47:39
АТОЙИ

1.«Ð–амолинг васфин»... деб бошланувчи ғазалдаги

Жамолинг васфини қилдим чаманда,
Қизорди гул уёттин анжуманда

байтида қайси шеърий санъатдан фойдаланилган?
А. Ташбиҳ.          Ð’. Ҳусни таълил.          С. Тажнис.         Ð”. Ийҳом.        Е. Тазмин.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:48:26
2. Шу ғазалнинг

Солиб борма мени, эй Юсуфи ҳусн,
Букун Яъқубтек байтул ҳазанда

байтида шоир қандай шеърий санъатдан фойдаланган?
А. Муболаға.          Ð’. Ташхис.          С. Талмеҳ.         Ð”. Ирсоли масал.          Е. Иштиқоқ.

3.  «ÐœÐ°Ð½Ð³Ð¾» ғазалидаги

Жаврунгиз меҳру вафодур, дардингиз айни даво,
Филмасал, гар ўлтурурсиз, меҳрибон сизсиз манго

байтида қўлланган шеърий санъатни белгиланг.
А. Тажнис.          Ð’. Ирсоли масал.          С. Ийҳом.          Д. Тазод.         Ð•. Таносуб.

4.  «Ð­Ð¹ дўст» ғазалидаги

Одамға сени ўхшата билмонки, парисен,
Нортек янгоқинг боғи Эрамдур манга, эй дўст

байтидаги шеърий санъат номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Ташбиҳ.              Ð’. Тазод.          С. Тажоҳули орифона.
Д. Ирсоли масал.     Ð•. Ташхис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:48:53
5.  «Ð‘ўлубтўр» ғазалидаги

Хино рангимудур бармоқларингда,
Ё ошиқ ўлтурурда қон бўлубтур

байтида қўлланган шеърий санъат номини аниқланг.
А. Ташбиҳ.         Ð’. Тажоҳули орифона.         Ð¡. Тажнис.         Ð”. Ташхис.         Ð•. Тазмин.

6.  «Ð£Ð» санамким» ғазалидан ўрин олган

То магарким салсабил обина жавлоне қила,
Келди жаннат равзасиндин оби кавсар сори ҳур

мисраларида шоир қайси шеърий санъатга мурожаат қилган?
А. Таносуб.          Ð’. Муболаға.          С. Тарсиъ.          Д. Тазод.          Е. Такрир.

7.  «Ð£Ð» санамким» ғазалидаги

Қошларинг ёсин Атойи кўргали ҳусн ичра тоқ,
Субҳидам меҳробларда сураи ёсин Ñžқур

байтида қайси шеърий санъатга асосланилган?
А. Ташхис.          Ð’. Ирсоли масал.          С. Тажнис.          Д. Талмеҳ.          Е. Ийҳом.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:49:29
8.  «Ð£Ð» санамким» ғазалидаги

Ул иликким сувдин ориқтур, юмас они суда,
Балки сувни пок бўлсун деб илиги бирла юр

байтида қўлланган шеърий санъатни белгилай оласизми?
А. Ташбиҳ.               Ð’. Муболаға.          С. Ҳусни таълил.
Д. Ирсоли масал.      Е. Истиора.

9.  «Ð¡Ð¾Ñ‡Ð¸Ð½Ð³ чун лайлатул қадру...» ғазалидаги

Сочинг чун лайлатул қадру юзунг чун субҳи содиқтур,
Бу шому ҳуснунга тун-кун кўнгул жон бирла ошиқтур

байтида қофиянинг қайси туридан фойдаланилган?
А. Мужаррад қофия.                        Ð’. Муассас қофия.          С. Мурдаф қофия.
Д. Ридфи зойидли мурдаф қофия.      Е. Муқайяд қофия.

10. «Ð£Ð» санамким» ғазали арузнинг қайси вазнида ёзилган?
А. Ҳазажи мусаммани солим.
Ð’. Мутақориби мусаммани маҳзуф.
С. Ҳазажи мусаддаси маҳзуф.
Д. Рамали мусаммани маҳзуф.
Е. Ҳазажи мусаммани ахраби макфуфи маҳзуф.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:50:12
ЛУТФИЙ

1. «Ð¡ÑƒÑ€Ð°Ñ‚ингни кимки кўрди....» деб бошланган ғазалдаги

Сенсизин қилмай таҳаммул нола килсам қилма айб,
Гар бу юк юкланса тоққа, келгай ондин юз садо

байтида қайси шеърий санъатдан фойдаланилган?
А. Ташбиҳ.         Ð’. Муболаға.         Ð¡. Талмеҳ.         Ð”. Ийҳом.         Ð•. Тазмин.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:50:49
2.  «Ð¡ÐµÐ½ÑÐ°Ð½ севарим...» ғазалидаги
   
Яъқуб бикин кўп йиғидин қолмади сенсиз
Нури басарим, хоҳ инон, хоҳ инонма

байтида қайси шеърий санъат қўлланган?
А. Тазод.          Ð’. Ирсоли масал.          С. Таносуб.          Д. Талмеҳ.          Е. Тажнис

3.  «Ҳақ ул кунким...» ғазалидаги

Қилур даъвийи нур ул шамъи мажлис,
Магар парвона шомимдин олубдур

байтида шоир асосланган шеърий санъат номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Талмех.          Ð’. Таносуб.          С. Тажнис.          Д. Тазмин.          Е. Муболаға.

4.  «Ҳақ ул кунким...» ғазалидаги

Хирад нетмай кетар мендек гадодин,
Қошимға ул Шаҳи хўбон келибдур

байтида қайси шеърий санъатга асосланилган?
А. Ирсоли масал.             Ð’. Тарсиъ.          С. Тазод.         
Д. Тажоҳули орифона.       Ð•. Ташхис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:51:39
5. «Ð“ул қошингда хўб эмас...» ғазалидаги

Ой юзунгнинг хижлатиндин гул қизорди, холиё,
Ханда бирла ўткарур, чун инфиоли бор дурур.

байтида қўлланган шеърий санъатни аниқланг.
А. Талмеҳ.              Ð’. Тажнис.          С. Тазмин.         
Д. Ҳусни таълил.      Е. Зулқофиятайн.

6.  «Ð­Ð¹ кўнгул...» ғазалидаги

Эй қуёш, юзунгдин айру янги ойдек бўлмишам,
Ким қолурға ўзга йўқтур бир замон тобим менинг

байтида фойдаланилган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Истиора, ташбиҳ.        Ð’. Ийҳом, тажнис.          С. Талмеҳ, ирсоли масал.
Д. Иштиқоқ, ийҳом.          Е. Тарду акс, тарсиъ.

7.  «Ð¢Ð¾ жамолингдин...» ғазалидаги

Ерга кирсам кошки, чун етмас ул ойға илик,
Мушкил аҳволе тушубдур: ер қатиқу кўк йироқ

байтида қўлланган шеърий санъатларни аниқланг.
А. Тазмин, муболаға, ташхис.
Ð’. Истиора, ийҳом, ирсоли масал.
С. Тажнис, тазод, тарсиъ.
Д. Ташбиҳ, такрир, зулқофиятайн.
Е. Ташхис, талмеҳ, тамсил.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:52:37
8. «Ð¢Ð¾ жамолингдин...» ғазалидаги

Фурқатингда тўкти, шоҳим, кузларим дурри ятим,
Ул адоқингға тушуб ҳолини этса, тут қулоқ

байтида шоир фойдаланган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Ташбиҳ, тазмин, ирсоли масал.
В. Тазод, таносуб, тазмин.
С. Ийҳом, истиора, ташхис.
Д. Тажоҳули орифона, тажнис, тарсиъ.
Е. Ташхис, талмеҳ, тамсил.

9.  «Ð¡ÐµÐ½ÑÐ°Ð½ севарим...» ғазалининг вазнини аниқлай оласизми?
А. Рамали мусаммани маҳзуф.
Ð’. Мутақориби мусаммани мақсур.
С. Ҳазажи мусаммани солим.
Д. Рамали мусаддаси маҳзуф.
Е. Ҳазажи мусаммани ахраби макфуфи маҳзуф.

10.  «Ðžҳким...» ғазалида қофиянинг қайси туридан фойдаланилган?
А. Мурдаф (ридфли) қофия.               Ð’. Мужаррад қофия.          С. Муассас қофия.
Д. Ридфи зойидли мурдаф қофия.       Ð•. Муқайяд қофия.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:53:30
10-СИНФ

АЛИШЕР НАВОИЙ

1.  «ÐŽÐ½ сакиз минг олам ошуби...» ғазалидаги

То Навоий тукти ул ой фурқатидин баҳри ашк,
Ҳар қачон боқсанг, қуёш акси анинг ёшиндадур

байтида қайси шеърий санъат қўлланган?
А. Ташбих.          Ð’. Истиора.          С. Ташхис.          Д. Тажнис.          Е. Ирсоли масал.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:55:20
2.  Шўх икки ғизолингни...» ғазалидаги

Бир оҳ ила кул бўлдум, эй чарх, тилаб топиб,
Фарҳод ила Мажнунға ошиқлиқ ишин ўргат

байтида шоир қайси шеърий санъатта асосланган?
А. Ийҳом.          Ð’. Иштиқоқ.          С. Талмеҳ.          Д. Таносуб.          Е. Тажоҳули орифона.

3. «ÐšÐµÑ‡Ð° келгумдур, дебон...» ғазалидаги

Ул париваш ҳажридинким йиғладим девонавор,
Кимса бормуким, анга кўрганда кулгу келмади

байтида фойдаланилган шеърий санъат номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Муболаға.          Ð’. Тарду акс.          С. Тарсиъ.          Д. Иштиқоқ.          Е. Ийҳом.

4.  «Ð–онға чун дермен...» ғазалидаги

Жонға чун дермен: «ÐÐµ эрди ўлмаким кайфияти?»
Дерки: «Ð‘оис бўлди жисм ичра маразнинг шиддати».

байтида шойр қайси шеърий санъатга мурожаат этган?
А. Ташбиҳ.          Ð’. Тажнис.          С. Интоқ.          Д. Тазмин.          Е. Истиора.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:55:46
5.  «Ð¥Ð¸Ð»ÑŠÐ°Ñ‚ин то айламйш...» ғазалидаги

Гулшан эттим ишқ саҳросин самуми оҳдин,
Ким, эсар ул дашт аро ҳар ён қизил, сориғ, яшил

байтида қўлланган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Талмеҳ, тажнис.          Ð’. Истиора, муболаға.          С. Тазмин, ирсоли масал.
Д. Иштиқоқ, тазод.          Е. Ташхис, таносуб.
 
6.  «ÐŽÐ½ сакиз минг олам ошуби...» ғазали арузнинг қайси вазни асосида яратилган?
А. Мутақориби мусаммани маҳзуф.
Ð’. Ҳазажи мусаммани солим.
С. Ҳазажи мусаддаси маҳзуф.
Д. Рамали мусаммани маҳзуф.
Е. Рамали мусаддаси мақсур.

7.  «ÐŽÐ½ сакиз минг олам ошуби...» ғазали қофияларидаги равий ҳарфини аниқлай оласизми?
А. «Ðž» ҳарфи.          Ð’. «Ð¨» ҳарфи.          С. «Ð» ҳарфи.
Д. «Ð”» ҳарфи.          Е. «Ð » ҳарфи.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:56:30
8.  «ÐšÐµÑ‡Ð° келгумдур дебон...» ғазалида қофиянинг қайси туридан фойдаланилган?
А. Мужаррад қофия.       Ð’. Муассас қофия.          С Мурдаф қофия.
Д. Муқайяд қофия.          Е. Ридфи зойидли мурдаф қофия.

9.  «Ð раб, ул шаҳду шакар Ñ‘ лабдурур» туюғининг рукнлар таркиби қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Мафоийлун мафоийлун фаулун.
В. Фоилотун фоилотун фоилун.
С. Фаулун фаулун фаулун фаал.
Д. Мафоийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун.
Е. Фоилотун фоилотун фоилотун фоилун.

10.  «ÐÐµÑ‡Ð° дедим ул санамға: бормоғин» мисраси билан бошланувчи туюқ рукнлари чизмаси қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. V — — —      V — — —       V — —
Ð’. V — —           V — —            V — —          V —
С. —V  — —      —V  — —       —V  —
Д. —V  — —      V V  — —        V V  —
Е. V — — —      V — — —        V — — —      V — — —
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:57:04
11.  «Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин» достонидаги

Ўзи нақшу, ўзи манқушу, наққош,
Киши бу сирни мендек қилмади фош

байтида қандай шеърий санъатдан фойдаланилган?
А. Муболаға.          Ð’. Тазод.          С. Иштиқоқ.          Д. Тажоҳули орифона.         Ð•. Истиора.

12.  «Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин» достонидаги

Шабистонида туғди янги бир ой,
Янги ой йўқки, меҳри оламорой

байтида қўлланган шеърий санъатлар Ñ‚Ñžғри таъкидланган жавобни топинг.
А. Истиора, ружуъ.        Ð’. Тарду акс, тарсиъ.          С. Ташхис, ирсоли масал.
Д. Тазмин, тазод.          Е. Ийҳом, талмеҳ.

13.  «Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин» достонидаги

Анга тенг подшолиғ Ñ‘ гадолиғ,
Гадолиққа тенг этмай подшолиғ,

байтида шоир мурожаат этган шеърий санъатни аниқланг.
А. Муболаға.          Ð’. Ташхис.          С. Талмеҳ.          Д. Тазод.          Е. Тарсиъ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:57:35
14.  «Ð¤Ð°Ñ€ҳод ва Ширин» достонидаги Ширин тасвирига бағишланган

Юзи гул, киприги дерлар тикандур,
Не бор андоқки ҳаргиз бор экандур

байтида қўлланган санъат номини айтинг.
А Талмеҳ.          Ð’. Ташбиҳ.          С. Тазмин.          Д. Ружуъ.          Е. Тазод.

15. Достондаги

Машаққатдин йигитни эл қари дер,
Ки, қозилмиш ики-уч юз қари ер

байтидаги шеърий санъат қандай аталади?
А. Тажнис.          Ð’. Тажоҳули орифона.          С. Ирсоли масал.
Д. Талмеҳ.          Е. Истиора.

16. «Ð›Ð°Ð¹Ð»Ð¸ ва Мажнун» достонидаги

Илгин кўрубон чинор холи,
Куйдурур ичин дирам хаёли

байтида қайси санъатдан фойдаланилган?
А. Ташбиҳ.          Ð’. Тажнис.          С. Ташхис.          Д. Тазод.          Е. Ирсоли масал.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:58:12
17. «Ð¡Ð°Ð±ÑŠÐ°Ð¸ сайёра» достонидан олинган

Қуртдек бўри бирла тўлди ёбон,
Дема қўй, балки тўъма бўлди шўбон

байтида қандай шеърий санъатлар қўлланган?
А. Тазод, талмеҳ.                         Ð’. Ташбиҳ, зулқофиятайн.          С. Тажнис, ташхис.
Д. Ҳусни таълил, ирсоли масал.      Е. Истиора, тарсиъ.

18.  «Ð¡Ð°Ð´Ð´Ð¸ Искандарий» достони вазни қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А Ҳазажи мусаддаси маҳзуф.
Ð’. Рамали мусаммани мақсур.
С. Ҳазажи мусаммани солим.
Д. Мутақориби мусаммани маҳзуф.
Е. Рамали мусаддаси маҳзуф.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:58:39
19. «Ð¡Ð°Ð´Ð´Ð¸ Искандарий» достонидаги

Эшитгимки Искандари номдор,
Чу бўлди жаҳон аҳлига комгор

байтида мумтоз қофиянинг қайси туридан фойдаланилган?
А. Мужаррад қофия.      Ð’. Мурдаф қофия.          С. Муассас қофия.
Д. Муқайяд қофия.          Е. Ридфи зойидли, мурдаф қофия.

20. «Ð›Ð¸ÑÐ¾Ð½ÑƒÑ‚ тайр» достони мисраларининг рукн таркиби қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Мафоийлун мафоийлун фаулун.
В. Фоилотун фоилотун фоилун.
С. Фаулун фаулун фаулун фаал.
Д. Фоилотун фаилотун фаилун.
Е. Мафъулу мафоилун фаулун.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 16:59:44
МУҲАММАД СОЛИҲ

«Ð¨ÐÐ™Ð‘ОНИЙНОМА»

1.  «Ð¨Ð°Ð¹Ð±Ð¾Ð½Ð¸Ð¹Ð½Ð¾Ð¼Ð°» достонидаги

ÐŽÑ‚ эмас, оби равондур қиличи,
Тиғ эмас, марҳами жондур қиличи

байтида қўлланган шеърий санъатни аниқланг.
А Тазод.          Ð’. Талмеҳ.          С. Муболаға.          Д. Тажнис.          Е. Ирсоли масал.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:00:13
2. Достондаги

Қайдаким чодирини тикди нифоқ,
Қолмас ул теграда осори вифоқ

байтида шоир қайси шеърий санъатга мурожаат қилган?
А. Ташбиҳ.          Ð’. Ҳусни таълил.          С. Тазмин.          Д. Тажнис.          Е. Ташхис.

3. Достоннинг LХХ бобидаги

Ҳар неким ул деса, андоқ қилсақ,
Гул каби суҳбатидин очилсақ

байтида фойдаланилган шеърий санъат номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Ҳусни таълил.     Ð’. Тажоҳули орифона.          С. Ташбиҳ.
Д. Талмеҳ.             Ð•. Ийҳом.

4. Шу бобдаги

Ҳам Абулмуҳсини Марвий борди,
Марвнинг ар-ару сарви борди

байтида шоир қайси шеърий санъатни қўллаган?
А. Тажнис.           Ð’. Тазмин.          С. Истиора.          Д. Иштиқоқ.          Е. Таносуб.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:01:22
5. Достондаги

Борча Ñžғлонлари Ñ‘ғий эдилар,
Борча султонлари боғий эдилар

байтида қўлланган қофия санъатини аниқлай оласизми?
А Тарсиъ.           Ð’. Зулқофиятайн.           Ð¡. Мусажжаъ.
Д. Зулқавофиъ.     Ð•. Тажнисли қофия.

6. Достондаги

Хорлиқлар била ўстум бисёр,
Зорлиғлар била кўрдум озор

байти вазни чизмаси қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. — V — —        — V — —        — V —
Ð’. V — — —       V — — —         V — —
С. — V — —       V V — —          — ~
Д. V — —          V — —             V — —           V —
Е. V — — —       V — — —         V — — —      V — — —

7. Достондаги

Ки, бу қўрғон сори мойил бўлғай,
Майидин анга не ҳосил бўлғай

байтида қўлланган қофия турини белгиланг.
А. Мурдаф қофия.          Ð’. Мужаррад қофия.          С. Муассас қофия.
Д. Муқайяд қофия.          Е. Ридфи зойидли мурдаф қофия.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:01:57
8. Достондаги

Ул Самарқанд сори айлади азм,
Хон азимат сўнгича айлади жазм

байти рукнларини аниқланг.
А. Фоилотун фоилотун фоилун.
В. Фоилотун фаилотун фаилон.
С. Фоилотун фаилотун фаълун.
Д. Фоилотун фаилотун фаилун.
Е. Фоилотун фаилотун фаълон.

9. Достондаги

Сарв онинг қомахидин шарманда,
Зулфига анбари соро банда

байтида қўлланган шеърий санъатни аниқлай оласизми?
А. Ташбиҳ.          Ð’. Тажнис.          С. Истиора.          Д. Ташхис.          Е. Талмеҳ.

10. Достоннинг

Чун кетурдилар они хон қотида,
Келди Билқиси Сулаймон қотида

байтида қайси шеърий санъат қўлланган?
А. Тазмин.           Ð’. Истиора.          С. Талмеҳ.          Д. Ийҳом.          Е. Тажнис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:03:36
ЗАҲИРИДДИН МУҲАММАД БОБУР

1. «Ð¢Ð¾Ð¿Ð¼Ð°Ð´Ð¸Ð¼» ғазалидаги

Усрук кўзига токи кўнгул бўлди мубтало,
Ҳаргиз бу телбани яна ҳушёр топмадим

байтида қўлланган шеърий санъатларни белгиланг.
А Тазод, ташхис.          Ð’. Ийҳом, ҳусни таълил          С. Талмеҳ, тажнис.
Д. Таносуб, иштиқоқ.     Ð•. Ирсоли масал, тажоҳули орифона.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:03:52
2.  «Қолдиму?» ғазалидаги

Мени ўлтурди жафоу жавр бирла ул қуёш,
Эмди тиргузмак учун меҳру вафоси қолдиму?

байтида қўлланган шеърий санъатлар қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Ташбиҳ, тажнис.          Ð’. Истиора, тазод.          С. Талмеҳ, ийҳом.
Д. Тазмин, ташхис.          Е. Ҳусни таълил, ирсоли масал.

3. «Ð¥Ð°Ð·Ð¾Ð½ япроғи янглиғ..» деб бошланувчи ғазалдаги

Латофат гулшанида гул каби сен сабзи хуррам қол,
Мен арчи даҳÑ€ боғидин хазон япроғидек бордим.

байтида қўлланган санъатларнинг номлари қайси қаторда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Истиора, ташбиҳ, таносуб.         
Ð’. Тажнис, тазод, ийҳом.     
С. Муболаға, ташхис, талмеҳ.
Д. Тазмин, ҳусни таълил, иштиқоқ.
Е. Тажоҳули орифона, ирсоли масал, зулқофиятайн.

4. «Ғурбатта ул ой...» деб бошланувчи ғазалдаги

Ғурбатта ул ой ҳажри мени пир қилибтур,
Ҳижрон била ғурбат манга таъсир қилибтур.

байтида шоир қайси шеърий санъатга мурожаат қилган?
А. Тазмин.          Ð’. Муболаға.          С. Истиора.          Д. Ҳусни таълил.          Е. Талмеҳ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:04:20
5.  «ÐœÐµÐ½Ð¸Ð½Ð³ кўнглумки...» ғазалидаги.

Баҳору боғ сайрин не қилайким, дилситонимнинг
Юзи гул, зулфи сунбул, қомати сарви хиромондур

байтида қўлланган шеърий санъатларни аниқланг.
А. Ташбиҳ, таносуб.          Ð’. Ҳусни таълил, истиора.          С. Тазод, тазмин.
Д. Тажнис, ташхис.          Е. Муболаға, иштиқоқ.

6.  «Ð¡ÐµÐ½ гулсену мен ҳақир булбулдурмен» деб бошланувчи рубоийда қўлланган санъатларнинг номлари қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Ташхис, талмеҳ, тажнис.
Ð’. Ташбиҳ, тазод, таносуб.
С. Тазмин, истиора, ҳусни таълил.
Д. Зулқофиятайн, ирсоли масал, ийҳом.
Е. Тарсиъ, иштиқоқ, тажоҳули орифона.

7. «Қаддимни фироқ меҳнати Ñ‘ қилди» деб бошланувчи туюқда фойдаланилган саньатлар номи Ñ‚Ñžғри қўрсатилган қаторни белгиланг.
А.  Талмеҳ,  тазод, тажнис.   
Ð’. Тазмин, ташхис, ийҳом.
С. Истиора, тажнис, ташхис.
Д. Ҳусни таълил, таносуб, талмеҳ.
Е. Тарсиъ, иштиқоқ, ирсоли масал.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:04:51
8.  «Ð¢Ð¾Ð¿Ð¸Ð»Ð¼Ð°Ñ» ғазалидаги

Сендек манга бир ёри жафокор топилмас,
Мендек сенга бир зори вафодор топилмас

байтида фойдаланилган шеърий санъатларни аниқланг.
А. Тазмин, таносуб, ийҳом.
В. Тазод, тарду акс, тарсиъ.
С. Тазод, ҳусни таълил, талмеҳ.
Д. Ташхис, муболаға, ҳусни таълил.
Е. Иштиқоқ, ирсоли масал, тажнис.

9.  Қуйидаги ғазаллардан қайси бири ҳазажи мусаммани солим вазнида ёзилган?
А. «Ð¢Ð¾Ð¿Ð¼Ð°Ð´Ð¸Ð¼»               Ð’. «Қолдиму?»          С. «Ð¥Ð°Ð·Ð¾Ð½ япроғи янглиғ...».
Д. «Ғурбатта ул ой...».      Е. «Ð¢Ð¾Ð¿Ð¸Ð»Ð¼Ð°Ñ».

10.  «Қолдиму» радифли ғазалда қофиянида қайси туридан фойдаланилган?
А. Мужаррад қофия.        Ð’. Мурдаф қофия.          С. Муқайяд қофия.
Д. Муассас қофия.          Е. Ридфи зойидли мурдаф қофия.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:05:16
ТУРДИ ФАРОҒИЙ

1.  «Ð“уҳарни билма холи қатрадин...» ғазалидаги

Ҳақиқатбинғадур ҳар жузв-кулл, ҳар зарра бир хуршед,
Гуҳарни билма холи қатрадин, ҳар чаҳни Юсуфсиз

байтида қўлланган санъатни аниқланг.
А. Тажнис.          Ð’. Талмеҳ.          С. Истиора.          Д. Тазмин.          Е. Ҳусни таълил.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:05:59
2.  «Ð¢ÑƒÑ€ÐºÐ¾Ð½Ð° хиром айлади...» ғазалидаги

Туркона хиром айлади ул шўхи дилоро,
Дил мулкини бир гўшаи чашм айлади яғмо

байтида қайси санъатдан фойдаланилган?
А. Ташбиҳ.          Ð’. Истиора.          С. Тазмин.          Д. Таносуб.          Е. Ийҳом.

3. Субҳонқулихон ҳажвидаги

Едингиз барчангиз итдек фуқаронинг этини,
Ғасб ила молин олиб қўймадингизлар битини

мисраларида қандай шеърий санъатларга мурожаат қилинган?
А. Ташбиҳ, муболаға.          Ð’. Ташхис, тажнис.          С. Тазод, таносуб.
Д. Ҳусни таълил, талмеҳ.     Ð•. Ирсоли масал, иштиқоқ.

4.  Субҳонқулихон ҳажвидаги

Сизга даркор бу юрт, эй гала занғар беклар,
Бу қадим нақл эрур: «Ð­Ð» работу тўра — қўноқ»

байтида қайси шеърий санъат қўлланган?
А. Тазмин.          Ð’. Тажнис.          С. Ирсоли масал.          Д. Ташбиҳ.          Е. Ийҳом.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:06:18
5.  «ÐœÑƒÑ…аммаси туркийи Турди» асаридаги

Жисми қонундин нафас тори узулмасдин бурун,
Бошинга даври қазо базми қурулмасдин бурун,
Жайбайи жон тири рихлатдин сўкулмасдин бурун,
Эй кўнгул, қасри асоси тан бузулмасдин бурун,
Тоқи абрў, курсийи данДон тўкулмасдин бурун

бандида шоир қайси шеърий санъатдан кенг фойдаланган?
А. Ташбиҳ.          Ð’. Тажнис.          С. Истиора.          Д. Тазод.          Е. Талмеҳ.

6.  «Ð”ар асри Субҳонқулихон...» мухаммасидаги

Осиё новасидек рост эдиб бўғзининг,
...Аждаҳодек пораға турмиш очиб оғзининг,
Юртдин йўқ хабари, барчасининг фикри тамоқ

мисраларида қайси санъат қўлланган?
А. Талмеҳ.          Ð’. Ташбиҳ.          С. Истиора.          Д. Тазод.          Е. Тажнис.

7.  «ÐšÐµÐ½Ð³Ð»Ð¸Ðº қилинг» ғазали қайси вазн асосида яратилганини аниқлай оласизми?
А. Ҳазажи мусаммани солим.
Ð’. Рамали мусаммани маҳзуф.
С. Рамали мусаддаси мақсур.
Д. Ражази мусаммани солим.
Е. Мутақориби мусаммани маҳзуф.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:06:50
8.  «ÐœÑƒÑÑƒÐ»Ð¼Ð¾Ð½ билма асло...» ғазалида қофиянинг қайси туридан фойдаланилган?
А. Мурдаф қофия.          Ð’. Мужаррад қофия.          С. Муассас қофия.
Д. Муқайяд қофия.          Е. Ридфи зойидли мурдаф қофия.

9.  «Ð‘у мулк» ғазали мисраларининг вазн чизмасини белгиланг.
А. V — — —     V — — —     V — — —     V — — —
Ð’. — V — —     — V  — —     — V  — —     — V  —
С. — V — —     — V  — —     — V  — —     — V  ~
Д. — — V —     — — V —      — — V —      — — V —
Е. V — —          V — —           V — —           V —

10.  «Ð¢ÑƒÑ€ÐºÐ¾Ð½Ð° хиром айлади» ғазалининг рукнлар таркиби қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Фоилотун фоилотун фоилун.
В. Мафоийлун мафоийлун мафоийл.
С. Мафъулу мафоийлу мафоийлу фаулун.
Д. Фаулун фаулун фаулун фаал.
Е. Мустафъилун мустафъилун мустафъилун мустафъилун.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:07:20
МАШРАБ

1. «ÐšÐµÐ»Ð´Ð¸» радифли ғазалдаги

Шижоат бобида ҳар қайсиси бир Рустаму Суҳроб,
Адолат тахтиға минган бу қун султонларим келди

байтида қўлланган икки шеърий санъат номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Талмеҳ, истиора.             Ð’. Ҳусни таълил, ийҳом.          С. Тазод, тажнис.
Д. Талмеҳ, ирсоли масал.     Ð•. Иштиқоқ, ташхис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:07:54
2.  «Ð¡Ð¸ғмамдур» ғазалидаги

Гаҳи бўлдум фақиру, гаҳи шоҳу гаҳ гадодурман,
Ажаб девонаман, фардоки маҳшаргоҳга сиғмамдур

байтида шоир қайси шеърий санъатдан фойдаланган?
А. Ташбиҳ.         Ð’. Истиора.          С. Тазод.          Д. Ийҳом.          Е. Талмеҳ.

3. «ÐŽÑ€Ñ‚ар» ғазалидаги

Не қаттиғ кун экан, дилбар, висолингдин жудо бўлмоқ,
Менинг оҳим ўтиға бул замину осмон ўртар

байтида қўлланган шеърий санъат номини аниқланг.
А. Тажнис.          Ð’. Ийҳом.          С. Ташхис.          Д. Муболаға.          Е. Тазмин.

4. «ÐœÐµÐ½ нола қилай шому саҳар...» ғазалидаги

Ул лолаву райҳону суман, тоза қизил гул,
Ҳам сарв букулди қади шамшод эшикингда

байтида шоир қайси шеърий санъатга мурожаат қилган?
А. Ҳусни таьлил.          Ð’. Тажнис.          С. Таносуб.           Ð”.Ташхис.          Е. Муболаға.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:08:51
5. «ÐÐµ сабабдин келмадинг бир қошима» ғазалидаги

Ваҳ, муҳаббат кўйида қон йиғладим,
Етти иқлим ғарқ бўлди ёшима.

байтида қўллаган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри курсатилган?
А. Ирсоли масал, зулқофиятайн.       Ð’. Истиора, муболаға.          С. Талмеҳ, ташхис.
Д. Иштиқоқ, тазод.                        Е. Ҳусни таълил, ташбиҳ.
 
6.  «Ð”арди саримни кавлама» ғазалидаги

Ҳар замоне Лайлидин манга китобатлар келур,
Сенки Мажнун бўлмасанг, сардафтаримни кавлама.

байтида қўлланган санъат номини биласизми?
А. Тазмин.          Ð’. Талмеҳ.          С. Ташбиҳ.          Д. Тазод.          Е. Муболаға.

7.  «Ð¥Ð¾ҳи инон, хоҳи инонма» ғазалидаги

Лаълинг ғамидин кўнглум эрур ғунча киби қон,
Гулбарги тарим, хоҳи инон, хоҳи инонма.

байтида фойдаланилган санъатлар қайси жаврбда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Истиора, ташбиҳ.          Ð’. Тазод, тажнис.          С. Ҳусни таълил, ийҳом.
Д. Муболаға, ташхис.        Е. Ирсоли масал, тазмин.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:09:19
8.  «Ð¢Ð°Ð½Ð±ÑƒÑ€» ғазалидаги

Сетор деманг, ҳоли дилим сўрғучи танбур,
Кўнглум гиреҳин ғамларини сурғучи танбур

байтида қўлланган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Муболаға, тажнис.               Ð’. Ҳусни таълил, тазод.          С. Ташхис, истиора.
Д. Муболаға, ирсоли масал.      Е. Таносуб, ийҳом.

9.  «Қаландар бўл, қаландар бўд» ғазали вазнини аниқлай оласизми?
А. Ҳазажи мусаммани солим.
Ð’. Ҳазажи мусаддаси маҳзуф.
С. Рамали мусаммани маҳзуф.
Д. Мутақориби мусаммани маҳзуф.
Е. Рамали мусаддаси маҳзуф.

10.  «Ð¥Ð¾ҳи инон, хоҳи инонма» ғазалида қўлланган қофия турини белгиланг.
А. Мурдаф қофия.          Ð’. Муассас қофия.          С. Мужаррад қофия.
Д. Муқайяд қофия.          Е. Ридфи зойидли мурдаф қофия.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:09:40
ХЎЖАНАЗАР ҲУВАЙДО

1.  «ÐÐ° қилдим санга ман...» ғазалидаги

Фироқинг осмонидин солиб бир барқи оламсўз,
Вужудим хирманин ўртаб адо қилдинг, адо қилдинг.

байтида қўлланган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Ташбиҳ, тазод.          Ð’. Истиора, такрир.          С. Тазмин, ҳусни таълил.
Д. Ийҳом, тажнис.          Е. Таносуб, иштиқоқ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:10:38
2.  «ÐÐ°Ñ„синг сени қаттиғ бало...» ғазалидаги

Айтур сенга юклаб юкин, «Ð£Ð» ишни қил, бу ишни қил!»
Аксини айлаб сўзини, ҳеч қилмағил парвой анга

байтида қўлланган шеърий санъат номини аниқланг.
А. Ирсоли масал.          Ð’. Тамсил.          С. Тазод.          Д. Интоқ.          Е. Тажнис.

3. «ÐÐ°Ñ„синг сени қаттиғ бало...» ғазалидаги

Мискин Ҳувайдо, сен они ногоҳ кўтарса бошини,
Тақви таёғи бирла чоп, ҳаргиз дедурма вой анго

байтида фойдаланилган икки шеърий санъат қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Тазод, тазмин.              Ð’. Ташбиҳ, муболаға.          С. Ташхис, истиора.
Д. Ҳусни таълил, ийҳом.      Е. Таносуб, ирсоли масал.

4.  «Қошингга сажда қилдим» ғазалидаги

Даҳонинг ғунчайи гул, тишларинг дур,
Қадингдур сарв, рафторинг эрур об

мисраларида қандай шеърий санъатга мурожаат қилинган?
А. Талмеҳ.          Ð’. Ташбиҳ.          С. Ийҳом.          Д Ташхис.          Е. Зулқофиятайн.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:11:09
5. «ÐÐ¶Ð°Ð± девоналар бўлдум» ғазалидаги

Шабистон ичра, эй ёрим, жамолинг шамъини кўрдум,
Бошингдин ўргулуб ҳар субҳидам парвоналар бўддум

байтида қандай санъатларга мурожаат қилинган?
А. Ташбиҳ, тазод.          Ð’. Талмеҳ, ийҳом.          С. Истиора, таносуб.
Д. Тажнис, интоқ.          Е. Зулқавофиъ, муболаға.

6. «ÐœÐ°ҳрами асрордин андиша қил» ғазалидаги

Эй Ҳувайдо, этмагил Мажнундек сиррингни фош,
Айласанг хўйи «Ð°Ð½Ð°Ð»ҳақ» дордин андиша қил.

байтида фойдаланилган шеърий санъат номини биласизми?
А. Интоқ.          Ð’. Талмеҳ.          С. Ташхис.          Д. Ҳусни таълил.          Е. Тазод.

7.  «Ð¢Ð¾Ð¿Ð¾Ð»Ð¼Ð°ÑÐ¼Ð°Ð½» ғазалидаги

Жароҳат бўлди бағрим тиғи ҳасрат бирла, ман найлай,
Юруб, излаб табиблардин анга марҳам тополмасман.

байтида қўлланган санъат номини белгиланг.
А. Ҳусни таълил.          Ð’. Тажнис.          С. Талмеҳ.          Д. Тарсиъ.          Е. Таносуб.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 05 Dekabr 2010, 17:11:36
8.  «Ð–оним тасаддуқдур санга» ғазали вазни қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Ҳазажи мусаммани солим.
Ð’. Рамали мусаммани маҳзуф.
С. Рамали мусаддаси маҳзуф.
Д. Мутақориби мусаммани маҳзуф.
Е. Ражази мусаммани солим.

9.  «Ð¥Ð¾ÐºÐ¸ пойи яхшилар бўл» ғазалида қўлланган қофия турини аниқланг.
А. Мужаррад қофия.                      Ð’. Муассас қофия.          С. Мурдаф қофия.
Д. Ридфи зойидли мурдаф қофия.    Е. Муқайяд қофия.

10. «ÐÑ€Ð·Ð¸Ð¼Ð½Ð¸ айдим бода сабоға» ғазали рукнлар таркиби қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Фоилртун фоилотун фоилун.
В. Мафоийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун.
С. Фаълун фаулун фаълун фаулун.
Д. Фаулун фаулун фаулун фаал.
Е. Мафоийлун мафоийлун мафоийл.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:35:52
ШЕРМУҲАММАД МУНИС

1.  «Ҳануз» ғазалидаги

Ваҳ, нечук баҳÑ€ эрди ҳижронким, миниб ғам заврақин,
Ҳар неча қатъ айларам, мавжуд эмас соҳил ҳануз

байтида шоир қўллаган шеърий санъатлар қандай аталади?
А. Таносуб, истиора.          Ð’. Тажнис, тазод.          С. Ийҳом, иштиқоқ.
Д. Талмеҳ, ирсоли масал.        Е. Ҳусни таълил, ташхис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:36:34
2. «Ð¨ÑƒÐ°Ñ€Ð¾» ғазалидаги

Дўстлар лутфидин қилур маҳжур,
Баски бор душмани замон шуаро

байтида қандай шеърий санъатдан фойдаланилган?
А. Тазмин.         Ð’. Тамсил.         Ð¡. Ташхис.         Ð”. Тазод.         Ð•. Ийҳом.

3. «Ғунча» ғазалидаги

Сабо таҳрикидин йўқ, балки оғзинг шармидин бошин
Қуйи солмоққа мойил бўлғусидур ҳар замон ғунча

байтида шоир қайси шеърий санъатга мурожаат этган?
А. Талмеҳ.        Ð’. Ҳусни таълил.        С. Тажнис.        Д. Ташбиҳ.        Е. Тазмин.

4. «ÐžÑ„тоб» ғазалидаги

Сенки шоҳи ҳуснсен, ҳар кун қилиб қуллуқ сенга
Сажда айларга қўяр туфроққа рухсор офтоб

байтида фойдаланилган икки шеърий санъат номи Ñ‚Ñžғри кўрсатилган жавобни аниқланг.
А. Тазод, ташхис.        Ð’. Тазмин, тажнис.       Ð¡. Истиора, ҳусни таълил.
Д. Талмеҳ, иштиқоқ.     Ð•. Ийҳом, тарсиъ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:38:39
5. «Ð–унун тасвирининг беҳзоди» ғазалидаги

Бало кўҳсорининг фарҳоди мен-мен,
Жунун тасвирининг беҳзоди мен-мен.

байтида фойдаланилган шеърий санъатларни аникдай оласизми?
А. Истиора, талмеҳ, мувозана.
Ð’. Ташбиҳ, ташхис, таносуб.
С. Муболаға, тазмин, ийҳом.
Д. Ҳусни таълил, тамсил, иштиқоқ.
Е. Тарсиъ, тазод, ирсоли масал.

6. «Ð˜ÑˆÐ¸Ð¼ кеча-кундуз фиғондур» ғазалидаги

Бало Ñžқларин отғали жонима
Ики эга қошинг камондур, камон

байтида қўлланган санъатлар номи Ñ‚Ñžғри қўрсатилган қаторни белгиланг.
А. Тазод, тажнис, ирсоли масал.
Ð’. Ташбиҳ, ийҳом, тарду акс.
С. Истиора, ташбиҳ, такрир.
Д. Муболаға, тазмин, иштиқоқ.
Е. Ҳусни таълил, тажоҳули орифона, тарсиъ.

7. «Ð¤Ð°ÑÐ»Ð¸ навбаҳор ўлмиш» ғазалидаги

Паривашлар киби гуллар қилиб гулшан аро жилва,
Алар шавқида булбул ун чекиб девонавор ўлмиш.

байтида қайси шеърий санъатлардан фойдаланилган?
А. Талмеҳ, ҳусни таълил.     Ð’. Ташбиҳ, ташхис.          С. Тазод,  тарсиъ.
Д. Ийҳом, тазмин.             Ð•. Муболаға, истиора.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:39:16
8.  Мустазоддаги

Эрдим гули васлинг била шод ўйлаки булбул,
                                                     ҳажр айлади маҳзун,
Эй вой, хазон мавсимиға фасли баҳорим
                                                    чарх этди мубаддал

байтида қўлланган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Тазмин, талмеҳ, тарсиъ, лафф ва нашр.
Ð’. Ташхис, ийҳом, иштиқоқ, ружуь.
С. Истиора, ташбиҳ, таносуб, тазод.
Д. Ҳусни таълил, ирсоли масал, мувозана, тажнис.
Е. Муболаға, талмеҳ, зулқофиятайн, интоқ.

9.  Қайси жавобда кўрсатилган ғазаллар ҳазажи мусаммани солим вазнида ёзилган?
А. «Қилмангиз», «ÐžÑˆÐ½Ð¾».
Ð’. «Ð‘асе ғам боридин», «Ð¨ÑƒÐ°Ñ€Ð¾».
С. «Ҳануз», «ÐšÑžÐ½Ð³Ð»ÑƒÐ¼Ð° бир гул ғамидин...»
Д. «Ғунча», «Ð¤Ð°ÑÐ»Ð¸ навбаҳор ўлмиш».
Е. «ÐžÑ„тоб», «Ð”ўст».

10.  Қайси жавобдаги ғазалда муассас қофиядан фойдаланилган?
А. «Қилмангиз».         Ð’. «ÐžÑˆÐ½Ð¾».        С. «Ҳануз».
Д. «Қайси гулнинг».    Е. «Ð¨ÑƒÐ°Ñ€Ð¾».
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:39:46
ЖАҲОН ОТИН УВАЙСИЙ

1. «Ð£Ð²Ð°Ð¹ÑÐ¸Ð¹Ð¼Ð°Ð½» ғазалидаги

Кечалар фиғонимдин тинмади кавокиблар,
Арз то само узра можаро Увайсийман.

байтида фойдаланилган шеърий санъат номини биласизми?
А. Ташбиҳ.        Ð’. Муболаға.        С. Тазод.        Д. Талмеҳ.        Е. Тажнис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:40:21
2.  «ÐšÑžÐ½Ð³ÑƒÐ» доғ ўлди...» ғазалидаги

Турубдур бағрим ичра қон мисоли ғунча, найларман,
Очилмай гулсифат ушбу кўнгул доғ ўлди, доғ ўдди

байтида қайси шеърий санъатдан фойдаланилган?
А. Тазод.        Ð’. Ташбиҳ.        С. Ҳусни таълил.        Д. Муболаға.        Е. Иштиқоқ.

 3. «Қабул эткил» ғазалидаги

Тушубдур бошима савдойи ишқинг, эй шаҳаншоҳим,
Алам бозорида бул дарди пинҳоним қабул эткил

байтида қўлланган шеърий санъатлар номини айтинг.
А. Тажоҳули орифона, тазод, талмеҳ.
В. Тазмин, тарду акс, ташхис.
С. Ийҳом, таносуб, истиора.
Д. Муболаға, ирсоли масал, интоқ.
Е. Ташбиҳ, тарсиъ, тарду акс.

4.  «Ð§Ð¸қиб ишқ ўти...» ғазалидаги

Кўзинг жон лабға еткурди, лабинг жон қўшти жонимға,
Бу икки дўстлар ул жони маҳзуним талошибдур

байтида шоир қайси шеърий санъатга мурожаат қилган?
А. Ташхис.       Ð’. Тазод.        С. Талмеҳ.      Д. Тажнис.      Е. Истиора.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:40:51
5. «Ð§Ð¸қиб ишқ ўти...» ғазалида

Висолинг орзуси шиддати ҳижронни йиқмоқда,
Бу икки паҳлавон майдони дил узра курошибдур

байтида қўлланган шеърий санъатлар номи Ñ‚Ñžғри кўрсатилган жавобни белгиланг.
А. Ҳусни таълил, тарсиъ.    Ð’. Истиора, ташхис.      С. Талмеҳ, ирсоли масал.
Д. Таносуб, ташбиҳ.        Е. Тажоҳули орифона, тарду акс.

6.  «ÐšÐ¾ÐºÑƒÐ»Ð¸Ð½Ð³» ғазалидаги

Ё харидор ўлмасам эрдим жунун бозорида,
Солмағайди бошима юз рангли савдо кокулунг

байтидан ўрин олган шеърий санъатларни аниқланг.
А. Ташбиҳ, тажнис.               Ð’. Талмеҳ, тазод.      С. Ҳусни таълил, ирсоли масал.
Д. Зулқофиятайн, тарду акс.    Е. Таносуб, истиора.

7.  «ÐœÐµÐ½Ð´Ð¸Ð½ ўрганди» ғазалидаги

Сени изларман андоқким, қуёш дийдорин изларда,
Кезиб тун-кун шитобон айламакни мендин ўрганди

байтида қандай шеърий санъатлар қўлланган?
А. Ташбиҳ, ташхис.      Ð’. Тазод, талмеҳ.      С. Ҳусни таълил, ийҳом.
Д. Таносуб, тажнис.     Ð•. Ирсоли масал, тарсиъ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:41:17
8. «Ð¡Ð¾ғиндим» ғазалининг вазни қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Рамали мусаммани маҳзуф.
Ð’. Ҳазажи мусаммани солим.
С. Мутақориби мусаммани маҳзуф.
Д. Рамали мусаддаси маҳзуф.
Е. Ҳазажи мусаддаси мақсур.

9.  «Ð£Ð²Ð°Ð¹ÑÐ¸Ð¹Ð¼Ð°Ð½» ғазалининг рукнлар таркибини аниқланг.
А. Фоилотун фоилотун фоилун.
В. Мафоийлун мафоийлун фаулун.
С. Фоилун мафоийлун фоилун мафоийлун.
Д. Мафьулу мафоийлу мафоийлу фаулун.
Е. Фаулун фаулун фаулун фаул.

10.  Қайси ғазалларда мурдаф қофияга мурожаат қилинган?
А. «Ð¡Ð¾ғиндим», «Қабул эткил».        Ð’. «ÐœÑƒÐ½Ð¾ÑÐ¸Ð±», «ÐœÐµÐ½Ð´Ð¸Ð½ ўрганди».        С. «Ð£Ð²Ð°Ð¹ÑÐ¸Ð¹Ð¼Ð°Ð½», «ÐšÐ¾қулунг».        Д. А ва Ð’.        Е. Ð’ ва С.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:41:46
НОДИРА

1. «Ð’асл уйин обод қилдим» ғазалидаги

Васл уйин обод қилдим, бузди ҳижрон оқибат,
Сели ғамдин бу иморат бўлди вайрон оқибат

байтида шоир қайси шеърий санъатлардан фойдаланган?
А. Ташбиҳ, тарсиъ.      Ð’. Тазмин, ташхис.         Ð¡. Истиора, таъзод.
Д. Талмеҳ, ийҳом.        Е. Тажнис, иштиқоқ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:42:27
2. «Ð’асл уйин обод килдим» ғазалидаги

Зоҳидо, ишқу муҳаббат аҳлини маъзур тут,
Ёр кўйида на бўлди шайх Санъон оқибат

байтида қандай шеърий санъатлар қўлланган?
А. Муболаға, ҳусни таълил.      Ð’. Тазод, ирсоли масал.         Ð¡. Тазмин, тажнис.
Д. Талмеҳ, ийҳом.                 Ð•. Истиора, тарду акс.

3. «ÐšÑžÐ·Ð»Ð°Ñ€Ð¸Ð¼ муштоқдур дийдор учун...» ғазалидаги

Бесутун тоғида кўп жон чекмагил, эй қÑžҳкан,
Кўкрагимдин жўйи шир ўрниға ўтлуғ ёра оч

байтида қўлланган шеърий санъатларни аниқланг.
А. Ташбиҳ, тарсиъ.                 Ð’. Ҳусни таълил, ташхис.         Ð¡. Талмеҳ, истиора.
Д. Муболаға, ирсоли масал.     Ð•. Ийҳом, тажнис.

4.  «Ð”одим эшит» ғазалидаги

Ҳар нечаким сабр таъмирини бунёд айладим,
Ашк селобида вайрон бўлди ободим, эшит.

байтида шоир фойдаланган шеърий санъатларнинг номлари Ñ‚Ñžғри кўрсатилган жавобни топинг.
А. Тазод, истиора.          Ð’. Ташбиҳ, тажнис.         Ð¡. Талмеҳ, тазод.
Д. Ҳусни таълил, ийҳом.     Ð•. Ташхис, тарсиъ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:43:26
5. «Ð”аҳрни имтиҳон этиб кет» ғазалидаги

Дунё чаманини булбулисен,
Гул шохида ошён этиб кет.

байтида қўлланган шеърий санъатларни белгиланг.
А. Тазод, тазмин.                    Ð’. Истиора, таносуб.         Ð¡. Талмеҳ, ҳусни таълил.
Д. Тажнис, тажоҳули орифона.    Е. Муболаға, ирсоли масал.

6.  «ÐœÑƒҳаббатсиз киши одам эмасдур» ғазалидаги

Узору қадду рафторингни кўрсат,
Чаман сарву гулини шармсор эт

байти қандай шеърий санъатга асосланган?
А. Тазод.         Ð’. Ҳусни таълил.         Ð¡. Талмеҳ.         Ð”. Лафф ва нашр.         Ð•. Ийҳом.

7. «ÐÐ¾Ð´Ð¸Ñ€Ð° аҳволидин огоҳ бўлинг» ғазалидаги

Ёр учун ағÑ‘Ñ€ дардин тортамен,
Кўрмадим бир ёрни ағёрсиз

байтида қўлланган шеърий санъатни аниқлай оласизми?
А. Иштиқоқ.         Ð’. Муболаға.         Ð¡. Тазод.            Д. Тажнис.         Ð•. Ҳусни таълил.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:44:09
8.  «ÐÑ€ÑÐ¸Ð· на лаззат» ғазалида қўлланган қофия турини белгиланг.
А. Мурдаф қофия.        Ð’. Ридфи зойидли мурдаф қофия.        С. Муассас қофия.
Д. Муқайяд қофия.        Е. Мужаррад қофия.

9.  «ÐœÑƒҳаббатсиз киши одам эмасдур» ғазали арузнинг қайси вазни асосида ёзилган?
А. Ҳазажи мусаммани солим.
Ð’. Ҳазажи мусаддаси маҳзуф.
С. Рамали мусаммани маҳзуф.
Д. Рамали мусаддаси мақсур.
Е. Мутақориби мусаммани маҳзуф.

10.  «ÐšÐµÐ», даҳрни имтиҳон этиб кет» ғазали мисраларининг чизмасини белгиланг.
А. V — — —      V — — —     V — —
Ð’. — V — —     — V — —     — V —
С. V — —           V — —         V — —         V —
Д. — — V        V — V —      V — —
Е. — — V —      — — V —     — — V —        — — V —
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:44:35
МУҲАММАДРИЗО ОГАҲИЙ

1. «Ð£ÑÑ‚ина» ғазалидаги

Бошимға Ñ‘қкан ғам тошин мингдин бирича бўлмағай,
Гардун агар минг Бесутун Ñ‘ғдурса Фарҳод устина

байтида шоир қўллаган шеърий санъатлар номи Ñ‚Ñžғри кўрсатилган жавобни аниқланг.
А. Тазод, тажнис, тазмин.
Ð’. Муболаға, талмеҳ, истиора.
С. Ташбиҳ, ҳусни таълил, тарду акс.
Д. Истиора, ирсоли масал, ийҳом.
Е. Таносуб, тарсиъ, лафф ва нашр.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:45:13
2. «Ð£ÑÑ‚ина» ғазалидаги

Эй шаҳ, карам айлар чоғи тенг тут ямону яхшини,
Ким, меҳÑ€ нури тенг тушар вайрону обод устина

байтида қандай шеърий санъатлар қўлланган?
А.   Ð˜Ð¹ҳом, тазод,  тамсил.   
Ð’. Ташбиҳ,  ташхис, талмеҳ.
С. Ҳусни таълил. муболаға, истиора.   
Д. Таносуб, тарсиъ, ирсоли масал.
Е. Ташхис, иштиқоқ, тазод.

3. «Ð˜Ð»Ð¼ бўлмиш ёд анга» ғазалидаги

Ул малаксиймоки борча илм бўлмиш ёд анга,
Рўзи шаб дарсу сабоқ такроридин муътод анга

байтида фойдаланилган шеърий саньатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Талмеҳ, тазод, ирсоли масал.
Ð’. Ҳусни таълил, ийҳом, иштиқоқ.
С. Муболаға, ирсоли масал, таносуб.
Д. Тазод, таносуб, ташбиҳ.
Е. Тарду акс, тажоҳули орифона, тарсиъ.

4. «Ð›ÑƒÑ‚Ñ„ айлар Ñ‘Ñ€ мандин ўзгага» ғазалидаги

Заҳри ҳажрини берур ҳар дам мангаву васлининг
Нўшини инъом зтар бисёр мандин ўзгага

байтида қўлланган шеърий санъатлар номини аниқланг.,
А. Тазод, истиора.         Ð’. Таносуб, ташбиҳ.          С. Муболаға, ийҳом.
Д. Ҳусни таълил, иштиқоқ.        Е. Ирсоли масал, тарду акс.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:45:37
5.  «Ð‘аҳор» ғазалидаги

Очибон юз гулни, хуррам айлабон минг сарвни,
Булбули қумрини қилди волау шайдо баҳор

байтида шоир қайси шеърий санъатга асосланган?
А. Ташбиҳ.         Ð’. Тазод.         Ð¡. Таносуб.         Ð”. Ҳусни таълил.        Е. Тарсиъ.

6.  «Ð”егил инсонға сўз» ғазалидаги

Сўздур инсон кўнглида бир гавҳари қийматбаҳо,
Они хор этма дебон ҳар ҳуши йўқ ҳайвонға сўз

байтида қўлланган шеърий санъатни аниқланг.
А. Тазмин.         Ð’. Ташхис.         Ð¡. Талмеҳ.         Ð”. Ташбиҳ.         Ð•. Муболаға.

7.  «Ðҳли вафо маҳзун» ғазалидаги

Бировким сидқу ростлиғ ичра «Ð°Ð»Ð¸Ñ„» янглиғ,
Қади бори меҳан остида бўлғай ул сифатким «Ð½ÑƒÐ½»

байтида қўлланган шеърий санъат номини белгиланг.
А. Муболаға.        Ð’. Ҳарфий санъат (китобот).         Ð¡. Ийҳом.         Ð”. Тажнис.         Ð•. Ҳусни таълил.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:46:04
8. «Ð–онинг учун жонима раҳм эт» ғазалидаги

Ишқинг ғамида дийдаи гирёнима раҳм эт,
Ҳажринг тунида нолайи афғонима раҳм эт

байтида фойдаланилган шеърий санъат номини айта оласизми?
А Ийҳом.         Ð’. Муболаға.         Ð¡. Мувозана.         Ð”. Тарсиъ.         Ð•. Тазод.

9. «Ð¡ÑžÐ·Ð´Ð¸Ð½ юз дуру гуҳар сочсанг...» ғазалидаги

Ҳар дамда агар сўздин юз дурру гуҳар сочсанг,
Бир кўҳна хазаф чоғлиғ топмас эл аро қиймат

байтида қўлланган шеърий санъатларни белгиланг.
А. Истиора, ташбиҳ.            Ð’. Ирсоли масал, тазмин.         Ð¡. Тазод, ийҳом.
Д. Муболаға, ҳусни таълил.    Е. Тарсиъ, талмеҳ.

10.  «Ð‘аҳор» ғазалидаги

Тебратиб ел бирла ҳар сори шажарлар бошини,
Элга имо қилди гулгашт эткали саҳро баҳор

байтида фойдаланилган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Ҳусни таълил, ташхис.
Ð’. Тажоҳули орифона, тазмин.
С. Тажнис, муболаға.
Д. Истиора, таносуб.
Е. Ҳарфий санъат (китобот), тазод.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:47:01
11.  «Ð§Ð¾Ð¹» ғазалидаги

Гўиёким, чой эрур мехри гияҳ, йўқса недин
Ҳам гадо матлуби, ҳам марғуби султон ўлди чой

байтида қўлланган шеърий санъатлар Ñ‚Ñžғри белгиланган жавобни аниқланг.
А. Талмеҳ, муболаға, иштиқоқ.
Ð’. Ташбиҳ, тазод, ҳусни таълил.
С. Тажнис, ирсоли масал, таносуб.
Д. Тарду акс, тазмин, тажоҳули орифона.
Е. Лаффу нашр, истиора, тазод.

12.  «Ð§Ð¾Ð¹» ғазалидаги

Эй ҳаким, эмди давое айламакдин фориғ ўл,
Ким, бори беморлар дардиға дармон ўлди чой

байтида шоир қайси шеърий санъатта мурожаат этган?
А. Иштиқоқ, ийҳом.             Ð’. Таносуб, муболаға.         Ð¡. Талмеҳ, тажнис.
Д. Истиора, ҳусни таълил.    Е. Ийҳом, ирсоли масал.

13.  Мустазоддаги

Ҳажринг ғами заҳрини ичиб Огаҳийи зор ўлмакка етибдур
                                                                    комиға етушмай,
Қилма нафасе ҳолини сўрмоққа тааллул, эй Исойи даврон,
                                                                     ÐºÐ¸Ð»ғил ани иҳÑ‘

байтида қўлланган шеърий санъатларни белгиланг.
А. Талмеҳ, истиора.                  Ð’. Ташбиҳ, тажнис.         Ð¡. Тазод, тарду акс.
Д. Тазмин, тажоҳули орифона.     Ð•. Ирсоли масал, мувозана.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:47:39
14.  «ÐžÐ³Ð¾ҳнома» асаридаги

Юзида йўқ асло ҳаёдин асар,
Кўзида йўқ асло вафодин хабар

байти қайси шеърий санъат асосида ёзилган?
А. Ҳусни таълил.        Ð’.Тарсиъ.         Ð¡. Тазод.         Ð”. Тажнис.         Ð•. Зулқофиятайн.

15. «ÐžÐ³Ð¾ҳнома» асаридаги

Ҳаёсиздин асло вафо истама,
Вафосиздан асло ҳаё истама

байтида қўлланган шеърий санъатларни белгиланг.
А. Таносуб, ҳусни таълил.     Ð’. Ташбиҳ, тажнис.         Ð¡. Ирсоли масал, тазод.
Д. Тарсиъ, тарду акс.         Ð•. Муболаға, ийҳом.

16. Эй қўнгул, яхшилиғни қил пеша,
      Ки ямонлиғ эрур ямонға жазо.
      Кимки тарк айласа ямонлиғни,
      Бўлур албатта яхшилиқға сазо.

қитьасидаги шеърий санъат номини айтинг.
А. Муболаға.         Ð’. Ташбиҳ.         Ð¡ Тазод.         Ð”. Ҳусни таълил.         Ð•. Тажнис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:47:57
17. Огаҳийнинг 10-синф мажмуасидан ўрин олган ғазалларида энг кўп қўлланган қофия тури қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Мужаррад қофия.       Ð’. Мурдаф қофия.       Ð¡. Ридфи зойидли мурдаф қофия.
Д. Муассас қофия.         Ð•. Муқайяд қофия.

18.  «Ð£ÑÑ‚ина» ғазали арузнинг қайси вазни асосида яратилган?
А. Рамали мусаммани маҳзуф.
Ð’. Ҳазажи мусаммани солим.
С. Мутақориби мусаммани мақсур.
Д. Ражази мусаммани солим.
Е. Ҳазажи мусаддаси маҳзуф.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:48:21
19.  «ÐÐ°Ð²Ñ€ÑžÐ· бўлсин» ғазалининг рукнлар чизмаси қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А.  V — — —     V — — —      V — —
Ð’.  — V — —       — V — —       — V —
С.  V — —          V — —           V — —            V — —
Д. — — V —       — — V —       — — V —         — — V —
Е.  V — — —      V — — —      V — — —          V — — —

20.  «Ð‘изки букун...» ғазалининг рукнлар таркиби қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Фоилотун фоилотун фоилотун фоилун.
В. Мустафъилун мустафъилун мустафъилун мустафьилун.
С. Муфтаилун мафоилун муфтаилун мафоилун.
Д. Мафоийлун мафоийлун фаулун.
Е. Фоилотун фоилотун фоилон.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:49:05
КОМИЛ ХОРАЗМИЙ

1.  «Ð¢Ð°Ð¼Ð°ÑŠ» ғазалидаги

Дахри дундин қўрмағунг жуз ҳасрату нокомлиғ,
Гавҳари мақсудни қилма бу уммондин тамаъ

байтида қўлланган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Ташбиҳ, тазод.           Ð’. Истиора, таносуб.         Ð¡. Талмеҳ, тажнис.
Д. Ҳусни таълил, ийҳом.     Ð•. Муболаға, тарсиъ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:49:45
2.  «Ð¨Ð°Ð¼ÑŠ» ғазалидаги

Бўлмаса гар бир парининг ишқидин девона шамъ,
Нега ҳар тун ўртанур то субҳ ёна-ёна шамъ.

байтида шоир қайси шеърий санъатдан фойдаланган?
А. Ташбиҳ.         Ð’. Таносуб.        С. Ирсоли масал.         Ð”. Талмеҳ.        Е. Ҳусни таълил.

3.  «Ð¨Ð°Ð¼ÑŠ» ғазалидаги

Шомим андоқ тийра бўлмиштур узоринг ҳажрида
Равшан эткувчи шабистоним юзинг, жонона, шамъ

байтида қайси шеърий санъат қўлланган?
А. Ирсоли масал.         Ð’. Талмеҳ.         Ð¡. Таносуб.         Ð”. Иштиқоқ.        Е. Муболаға.

4.  «ÐÐ°Ñ€Ð³Ð¸Ñ» ғазалидаги

Эй юзунг қўзгусига волау ҳайрон наргис,
Кўзунг олида турур сурати бежон наргис.

байтида фойдаланилган шеърий санъатларни аниқланг.
А Истиора, ташхис.       Ð’. Ташбиҳ, ийҳом.         Ð¡. Муболаға, ирсоли масал.
Д. Тарсиъ, иштиқоқ.      Е. Тазмин, тазод.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:50:12
5.  «ÐÐ°Ñ€Ð³Ð¸Ñ» ғазалидаги

Ҳар кеча гулшан эрур ўйлаки фонуси хаёл,
Лекин онда Ñ‘қадур шамъи фурузон наргис.

байтида шоир мурожаат қилган шеърий санъатлар қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А Тазод, ийҳом, ирсоли масал.
Ð’. Тажоҳули орифона, тажнис, тазмин.
С. Ташбиҳ, таносуб, ташхис.
Д. Муболаға, талмеҳ, тарсиъ.
Е. Иштиқоқ, ҳусни таълил, ийҳом.

6.  «ÐšÑžÐ½Ð³ÑƒÐ»» ғазалидаги

Иззат ила неъмат авжида бўлур олиймақом,
Ҳар ким ўлса каж, нечукким айн ила нун, эй кўнгул.

байтида қайси шеърий санъатлар қўлланганини айта оласизми?
А. Ташбиҳ, ҳарфий санъат (китобот).       Ð’. Талмеҳ, тазод.         Ð¡. Ташхис, таносуб.
Д. Муболаға, ийҳом.                            Е. Лаффу нашр, ирсоли масал.

7.  «ÐšÑžÐ½Ð³ÑƒÐ»» ғазалидаги

Бу гулистондин бақо бўйини истаб бўлмағил
Лола баргидек саропо доғи дилхун, эй кўнгул.

байтида қайси шеърий санъатлар кўзга ташланади?
А. Муболаға, тазмин, тазод.
Ð’. Истиора, ташбиҳ, таносуб.
С. Талмеҳ, тарсиъ, иштиқоқ.
Д. Ийҳом, зулқофиятайн, тажнис.
Е. Ирсоли масал, ҳусни таълил, ташхис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:50:43
8.  «ÐšÑžÐ½Ð³ÑƒÐ»» ғазалидаги

Эмин ўлма қайдидин ёру биродарман дебон,
Не жафолар қилмади Юсуфға Шамъун, эй кўнгул

байтида шоир қайси шеърий санъатдан фойдаланганини айта оласизми?                                                             
А. Тазод.        Ð’. Таносуб.         Ð¡. Муболаға.         Ð”. Талмеҳ.     Ð•. Ташхис.

9.  «Ð¢Ð°Ð¼Ð°ÑŠ» ғазалида шоир қайси қофия турига мурожаат этган?
А. Мурдаф қофия.          Ð’. Мужаррад қофия.                      С. Муассас қофия.
Д. Муқайяд қофия.          Е. Ридфи зойидли мурдаф қофия.

10.  «Ð¢Ð°Ð¼Ð°ÑŠ», «Ð¨Ð°Ð¼ÑŠ», «Ð­Ð¹ кўнгул» ғазалларининг учови бир хил вазнда битилган. Шу вазн номини айтинг.
А. Ҳазажи муаммани солим.
Ð’. Рамали мусаммани мақсур.
С. Мутақориби мусаммани маҳзуф.
Д. Ражази мусаммани солим.
Е. Рамали мусаддаси маҳзуф.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:51:09
МУҲАММАД АМИН МУҚИМИЙ

1. «Ð­Ð¹ ёри жоним» ғазалидаги

Лаб ташналарга айла назора,
Қадди чу шамшод, қоши ҳилолим

байтида қайси шеърий санъат қўлланган?
А. Ташхис.         Ð’. Тажнис.         Ð¡. Талмеҳ.         Ð”. Ташбиҳ.         Ð•. Таносуб.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:51:29
2.  «ÐšÐ¸Ð¼ десун» ғазалидаги

Ўз кўмочиға, масалким, тортадур кул ҳар киши,
Бас, куюб ишқида чеккан изтиробим ким десун

байтида фойдаланилган шеърий санъат қандай аталади?
А. Иштиқоқ.        Ð’. Ирсоли масал.       Ð¡. Ийҳом.        Д. Муболаға.       Ð•. Тажоҳули орифона.

3.  «Ð¢Ð¾Ð»ÐµÐ¸Ð¼» ғазалидаги

Юз тарафдин еткуруб гарду кудурат, занги ғам,
Айлагай оинайи табъим мукаддар толеим

байтида қўлланган шеърий санъатни аникланг.
А. Тажнис.           Ð’. Тарду акс.        С. Талмеҳ.         Ð”. Истиора.         Ð•. Муболаға.

4. «Ð¢Ð°Ð½Ð¾Ð±Ñ‡Ð¸Ð»Ð°Ñ€» ҳажвиясидаги

Ош есалар, ўртада сарсон илик,
Хўжа — чироғ Ñ‘ғи, Ҳакимжон — пилик.

байтида шоир қайси шеърий санъатларга мурожаат қилган?
А. Ҳусни таълил, тажнис.         Ð’. Ташбиҳ, таносуб.         Ð¡. Ташхис, ийҳом.
Д. Тарсиъ, иштиқоқ.         Ð•. Истиора, тарду акс.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:51:48
5.  «Ð¢Ð°Ð½Ð¾Ð±Ñ‡Ð¸Ð»Ð°Ñ€» ҳажвиясидаги

Оғизлари мақтаниб ўн беш қариш,
Майдасухан, эзма (чурук), занчалиш

байтида қайси шеърий санъат кўзга ташланиб турибди?
А. Тажоҳули орифона.       Ð’. Муболаға.      С. Ирсоли масал.        Д. Талмеҳ.        Е. Тарсиъ.

6. «Ð¡Ð°Ð¹Ð»Ð¾Ð²» ҳажвиясидаги

Тераклар баргидек титраб жамии қози-мингбоши,
Дегайларким: «Ð®Ð·Ð¸Ð½Ð¸ тескари қил, эй худо, сайлов»

байтида қўлланган шеърий санъат номини биласизми?
А. Лаффу нашр.        Ð’. Таносуб.        С. Ташбиҳ.       Ð”. Истиора.        Е. Тазмин.

7.  «Ð›Ð¾Ð¹» мутойибасидаги

Бу фақиру бой демай, ногоҳ оёғига чолуб,
Ерга ургайким ани, ёрабки, полвон қилди лой

байтида фойдаланилган шеърий санъатлар Ñ‚Ñžғри белгиланган жавобни топинг.
А. Муболаға, ийҳом.       Ð’. Ташбиҳ, талмеҳ.        С. Тазмин, тазод.
Д. Истиора, ирсоли масал.       Ð•. Тазод, ташхис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:52:34
8.  «Ð­Ð¹ ёри жоним» ғазали вазни номини биласизми?
А. Ҳазажи мусаддаси маҳзуф.
Ð’. Мутақориби мусаммани мақсур.
С. Мутақориби мусаммани аслам.
Д. Рамали мусаддаси мақсур.
Е. Ражази мусаммани солим.

9.  «ÐšÐ¸Ð¼ десун» ғазали қофиянинг қайси туридан фойдаланиб ёзилган?
А. Муқайяд қофия.         Ð’. Мурдаф қофия.                       Ð¡. Муассас қофия.
Д. Муқайяд қофия.         Ð•. Ридфи зойидли мурдаф қофия.

10. «Ð¢Ð°Ð½Ð¾Ð±Ñ‡Ð¸Ð»Ð°Ñ€» ҳажвияси мисраларининг вазн чизмасини аниқлай оласизми?
А. V — — —     V — — —       V — —
Ð’. — V — —      — V — —       — V —
С. — V V —      — V V —         — V —
Д. V — —         V — —          V — —        V — —
Е. — — V         V — V —        V — —
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:53:08
АЛМАИЙ

1. «Ҳаёт» ғазалидаги

Эй хаёли жоним ичра танда жон янглиғ ҳаёт,
Келки, сенсиз талх бўлди жонима тотлиғ ҳаёт.

байтида шоир қандай шеърий санъатларга асосланган?
А. Муболаға, ҳусни таълил.         Ð’. Таносуб, талмеҳ.         Ð¡. Ташбиҳ, тазод.
Д. Ирсоли масал, тарсиъ.         Ð•. Иштиқоқ, ийҳом.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:53:32
2. «Ҳаёт» ғазалидаги

Умр гар хуш ўтса умри Нуҳ ҳам камдур вале,
Кўп узундур кўз юмуб очқунча кулфатлиғ ҳаёт

байтида қўлланган шеърий санъатни қандай аташ мумкин?

А. Тажоҳули орифона.         Ð’. Талмеҳ.       Ð¡. Муболаға.        Д. Таносуб.        Е. Ийҳом.

3.  «Ð­Ñ‚ти» ғазалидаги

Азал деҳқони қаддинг наълини то сарбаланд этти,
Муҳаббат риштасин кўнглум қуши бўйниға банд этти

байтида шоир қайси шеърий санъатдан унумли фойдаланган?
А. Истиора.         Ð’. Ташхис.         Ð¡. Тазод.         Ð”. Муболаға.         Ð•. Тарсиъ.

4.  «Ð­Ñ‚ти» ғазалидаги

Букун ман ёрдин гар шиква қилсам, айб қилманглар,
Ки, ман жон бердиму ағёрни ул аржуманд этти

байтида фойдаланилган шеърий санъат номини аниқланг.
А. Тажнис.       Ð’. Ташхис.        С. Таносуб.         Ð”. Тазод.        Е. Муболаға.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:53:56
5. «ÐšÐ°Ð»Ð¸Ð»Ð° ва Димнайи туркий» асаридан олинган ҳикоятдаги

Шаръу ақл олдида эрур мамнуъ
Яхшиларга ёмонлиғ этмоқлиғ.
Ҳамчунун яхшилик ёмонларга,
Жойиз эрмас аларға қилмоқлиғ

қитъасида шоир қандай шеърий санъатдан фойдаланган?
А. Хусни таълил.        Ð’. Тажнис.        С. Тазод.        Д. Ийҳом.        Е.. Талмеҳ.

6.  «Ҳикоят»Ð´Ð°Ð³Ð¸

«Ð™Ð¸Ð»Ð¾Ð½ сўрадиким: Эй дарахт, яхшилик мукофоти нимадур?
Дарахт айди: Одамизодлар дину миллатида ёмонлиғдур...»

парчасида қайси санъатга мурожаат қилинган?
А. Ташбиҳ.        Ð’. Интоқ.        С. Муболаға.        Д. Истиора.        Е. Ирсоли масал.

7.  «Ð¡Ð¸Ñ‡қон ва Қурбақа» ҳикоясидаги

Эй фиғон, ножинслардин, эй фиғон,
Яхши улфатға қўшилғил, эй жавон

байтида қайси шеърий санъат қўлланган?
А. Тажоҳули орифона.        Ð’. Зулқофиятайн.        С. Тарсиъ.        Д. Такрир.       Ð•. Тажнис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:54:15
8.  «Ð­Ñ‚ти» ғазалида шоир қофиянинг қайси турига мурожаат қилган?
А. Муассас қофия.        Ð’. Мужаррад қофия.                     Ð¡. Муқайяд қофия.
Д. Мурдаф қофия.         Ð•. Ридфи зойидли мурдаф қофия.

9. «Ҳаёт» ғазалининг вазни номини айта оласизми?
А. Ҳазажи мусаммани солим.
Ð’. Ҳазажи мусаддаси маҳзуф.
С. Рамали мусаммани мақсур.
Д. Ражази мусаммани солим.
Е. Мутақориби мусаммани маҳзуф.

10.  «Ð­Ñ‚ти» ғазали мисраларининг рукнлар таркиби қандай?
А. Мафоийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун.
В. Фоилотун фоилотун фоилотун фоилун.
С. Фаулун фаулун фаулун фаал.
Д. Мустафъилун мустафъилун мустафъилун мустафъилун.
Е. Мафоийлун мафоийлун мафоийл.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:54:34
ЗОКИРЖОН ФУРҚАТ

1.  «Ð¤Ð°ÑÐ»Ð¸ навбаҳор ўлди...» ғазалидаги

Настаран ювиб юзни, ёсуман тузиб ўзни,
Наргис очибон кўзни интизори ёронлар

байтида шоир кайси шеърий санъатга мурожаат этган?
А. Ташбиҳ.         Ð’. Тажнис.         Ð¡. Талмеҳ.         Ð”. Ташхис.         Ð•. Ҳусни таълил.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:54:58
2. «Ð¤Ð°ÑÐ»Ð¸ навбаҳор ўлди...» ғазалидаги

Субҳидам тушиб шабнам, бўлди сабзалар хуррам,
Гул уза томиб кам-кам Ñ‘ғди абри найсонлар

байтида қандай қофия санъати қўлланган?
А. Тарсиъ.           Ð’. Тажнисли қофия.        С. Зулқофиятайн.
Д. Зулқавофиъ.      Е. Мусажжаъ.

3.  «ÐšÐµÐ»Ð¸Ð½Ñ‡Ð°Ðº» ғазалидаги

Ул париваш ишқидин гоҳ телбадурман, гоҳ соғ,
Чунки бордур орамизда гоҳи сулҳу гоҳи жанг

байтида қандай шеърий санъатлардан фойдаланилганини аниқланг.
А. Талмеҳ, тажнис.                Ð’. Истиора, ийҳом.        С. Ташбиҳ, тазод.
Д. Муболаға, ирсоли масал.     Ð•. Зулқофиятайн, ҳусни таълил.

4.  «ÐÐ´Ð°ÑˆÐ³Ð°Ð½Ð¼Ð°Ð½» ғазалидаги

Чекиб булбул каби афғон, саҳарлар йиғласам, йўқ айб,
Баҳор айёми ўтти, бўстонидин адашганман

байтида шоир қандай шеърий санъатларни қўллаган?
А. Ташбиҳ, таносуб.        Ð’. Талмеҳ, тажнис.       Ð¡. Муболаға, тарсиъ.
Д. Истиора, ийҳом.          Е. Тазмин, зулқофиятайн.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:55:41
5.  «ÐÐ´Ð°ÑˆÐ³Ð°Ð½Ð¼Ð°Ð½» ғазалидаги.

Кезиб дашти муҳаббатни, сўроғи дўстни топмай,
Адам анқосидек ному нишонидин адашганман

байтида фойдаланидган шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Тазод, ҳусни таълил.               Ð’. Тазмин, тажнис.        С. Истиора, ташбиҳ.
Д. Ирсоли масал, тарду акс.      Е. Иштиқоқ, такрир.

6. «Ð¡Ð°Ð¹Ð´Ð¸Ð½Ð³ қўя бер, сайёд...» мусаддасидаги

Сайдинг қўя бер, сайёд, сайёра экан мендек,
Ол домини бўйнидин, бечора экан мендек

байтида қўлланган шеърий санъатларни белгиланг.
А. Истиора, ҳусни таълил.      Ð’. Тазмин, мувозана.        С. Муболаға, тажнис.
Д. Ташбиҳ, таносуб.            Е. Ийҳом, иштиқоқ.

7.  «Ð“имназия» шеъридаги

Дема гимназиёким, бир гулистон,
Эрур ҳар ёна гулчинлар хироми

байтида қайси шеърий санъатлар қўлланган?
А. Ташбиҳ, таносуб.         Ð’. Талмеҳ, ийҳом.        С. Истиора, тажнис.
Д. Ҳусни таълил, тарсиъ.     Ð•. Тазмин, тазод.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:56:04
8.  «Ð“имназия» шеъридаги

Алар илмидин ижод ўлса, тонг йўқ
Скандар кўзгуси, Жамшид жоми

байтидан ўрин олган шеърий санъат номини айтинг.
А. Тажоҳули орифона.      Ð’. Ташхис.        С. Талмеҳ.       Ð”. Ийҳом.        Е. Муболаға.

9.   Ð‘ир хил шеърий ўлчовда ёзилган «Ð‘ормасмиз», «ÐÐ´Ð°ÑˆÐ³Ð°Ð½Ð¼Ð°Ð½» ғазаллари вазнини аниқлаб бера оласизми?
А. Рамали мусаммани маҳзуф.
В. Ражази мусаммани солим.
С. Мутақориби мусаммани мақсур.
Д. Ҳазажи мусаммани солим.
Е. Ҳазажи мусаддаси маҳзуф.

10,  «Ð¡Ð°Ð¹Ð´Ð¸Ð½Ð³ қўя бер, сайёд» мусаддаси мисраларининг вазн чизмасини аниқланг.
А.  V — — —    V — — —       V — —
Ð’.  — V — —     — V — —       — V —
С. — — V          V — — —        — — V         V — — —
д.  V — —          V — —            V — —          V — —
Е. — — V —      — — V —       — — V —      — — V —
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:56:24
МУҲАММАД ФУЗУЛИЙ

1. «Ð¨Ð¸Ñ„ойи васл қадрин» ғазалидаги

Шифойи васл қадрин ҳажр ила бемор ўландан сўр,
Зулоли завқ-шавқин ташнаи дийдор ўландан сўр
байтида қайси шеърий санъат қўлланган?

А. Муболаға.        Ð’. Тазод.        С. Тажнис.        Д. Ийҳом.        Е. Тарсиъ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:56:50
2. «Ð¨Ð¸Ñ„ойи васл қадрин» ғазалидаги   .

Ғамингдан шамътак ёндим, сабодан сўрма аҳволим,
Бу аҳволи шаби ҳижрон баним-ла Ñ‘Ñ€ ўландан сўр

байтида шоир қайси шеърий санъатдан фойдаланган?
А. Ҳусни таълил.   Ð’. Тажоҳули орифона.       Ð¡. Ирсоли масал.
Д. Ташбиҳ.         Ð•. Тажнис.

3. «Ð‘ани жондин ўсандирди...» ғазалидаги

Бани жондин ўсандирди, жафодан ёр ўсонмазми?
Фалаклар ёнди оҳимдан, муродим шамъи ёнмазми?

байтида қўлланган икки шеърий санъат номи кайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Истиора, муболаға.     Ð’. Ташбиҳ, таносуб.        С. Талмеҳ. тажнис.
Д. Тазмин, тазод.          Е. Иштиқоқ, такрир.

4. «Ð›Ð°Ð¹Ð»Ð¾Ð²Ñƒ Мажнун» достонидан олинган парчадаги

Лайло дема — шамъи мажлисафрўз,
Мажнун дема — оташи жигарсўз

байтида қандай шеърий санъатта мурожаат қилинган?
А. Талмеҳ.        Ð’. Ташхис.        С. Ташбиҳ.        Д. Тарсиъ.        Е. Истиора.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:57:16
5. Шу парчадаги

Мажнуна муқобил ўлди Лайли,
Баҳри ғама етди дард сайли

байтида қўлланган шеърий санъат номини айтинг.
А. Тажоҳули орифона.        Ð’. Такрир.       Ð¡. Истиора.        Д. Ийҳом.        Е. Талмеҳ.

6.  Парчадаги

Бир дам боха билмади ул оя,
Ер узра душанди мисли соя

байтида фойдаланилган икки шеърий санъат номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри белгиланган?
А. Ҳусни таълил, тарсиъ.    Ð’. Истиора, ташбиҳ.        С. Ирсоли масал, тазод.
Д. Тажнис, тарсиъ.          Е. Муболаға, ийҳом.

7.  «Ð¨Ð¸Ñ„ойи васл қадрин...» ғазали қайси вазн асосида яратилган?
А. Рамали мусаммани маҳзуф.
Ð’. Рамали мусаддаси мақсур.
С. Ҳазажи мусаммани солим.
Д. Ҳазажи мусаддаси мақсур.
Е. Ражази мусаммани солим.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:58:05
8. «Ð‘ани жондин ўсондирди...» ғазалида қандай қофия санъатидан фойдаланилган?
А. Тарсиъ.        Ð’. Мувозана.        С. Зулқофиятайн.        Д. Тажнисли қофия.        Е. Мусажжаъ.

9. «Ð›Ð°Ð¹Ð»Ð¾Ð²Ñƒ Мажнун» достонидаги

Лайло дема — жаннат ичра бир ҳур,
Мажнун дема — зулмат ичра бир нур

байтида қофиянинг қайси турига мурожаат қилинган?
А. Муқайяд қофия.        Ð’. Муассас қофия.                      С. Мурдаф қофия.
Д. Мужаррад қофия.    Е. Ридфи зойидли мурдаф қофия.

10.  Достондаги

Гирён-гирён қилурди сайрон
Ҳайрон-ҳайрон гезарди ҳарён

байтининг вазн чизмасини белгиланг.
А. — — —         — V —          V — ~
Ð’. — — V         V — V —        V — —
С. — V — —      — V — —      — V —
Д. V — — —      V — — —      V — —
Е.  — — V —     — — V —       — — V —      — — V —
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:58:24
МАХТУМҚУЛИ

1. «Ð¤Ð°Ð»Ð°Ðº «Ð°Ð»Ð¸Ñ„» қаддим дуто айлади» шеъридаги

Махтумқули, йўқ бу сўзнинг хатоси,
Фалак «ÐÐ»Ð¸Ñ„» қаддим дуто айлади

мисраларида шоир қайси шеърий санъатдан фойдаланган?
А. Ташбиҳ.        Ð’. Ҳарфий санъат (китобот).        С. Талмеҳ.        Д. Тажнис.        Е. Тарсиъ.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:58:46
2. «ÐšÑžÑ€Ð¸Ð½Ð³» шеъридаги
   
Мардга бир иш тушса, кўрар худойдан,
Номарднинг ҳамроҳдан кўришин кўринг

мисраларида шоир асосланган шеърий санъат қандай аталади?
А. Муболаға.        Ð’. Таносуб.        С. Ҳусни таълил.       Ð”. Тазод.       Ð•. Ийҳом.

3. «ÐšÑžÑ€Ð¸Ð½Ð³» шеъридаги

Золимлар унутар зикри Оллони,
Арзон олиб, қиммат сотар ғаллани,
Судхўр ноинсофлар ҳалол тиллони
Ҳаром фойдасига беришин кўринг

бандида қайси шеърий санъат қўлланган?
А. Тажоҳули орифона.       Ð’. Такрир.       Ð¡. Тарду акс.       Ð”. Талмеҳ.       Ð•. Тазод.

4.  «Ð‘ўлма» шеъридаги

ÐŽқур бўлсанг, Ñžқ ур нафсинг кўзига,
Чин кўз билан қара китоб юзига

мисраларида қайси шеърий санъатларга мурожаат қилинган?
А. Тарсиъ, ийҳом.       Ð’. Муболаға, ружуъ.       Ð¡. Истиора, тажнис.
Д. Такрир, талмеҳ.     Ð•. Мувозана, таносуб.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:59:10
5.  «Ð‘ўлма» шеърининг

Тожингда дунёда мулки Искандар,
Қоруннинг моли ҳам бўлса муяссар,
Охири бўларсан ерга баробар,
Кўнглингда манманлик сотувчи бўлма

бандида қўлланган шеърий санъатни аниқлай оласизми?
А. Зулқофиятайн.        Ð’. Ирсоли масал.        С. Иштиқоқ.        Д. Талмеҳ.       Ð•. Истиора.

6.  «Ð‘ўлма» шеъридаги

Мақол бор: «Ð™Ð¸Ñ€Ñ‚иқ тўн кўрса, ит қопар»,
Феъли ёмон банда худодан топар
Охири бир куни қиларсан сафар,
Тор кўнгуллик ишни этувчи бўлма

бандида қўллантан шеърий санъатлар номи қайси жавобда Ñ‚Ñžғри кўрсатилган?
А. Муболаға, ийҳом.            Ð’. Ирсоли масал, киноя.        С. Ташбиҳ, тазод.
Д. Ҳусни таълил, тажнис.      Е. Такрир, таносуб.

7.  «Ð‘ўлма» шеъридаги

Йигитлик бўстондир, қарилик — хазон,
Бўстонни хазонга сотувчи бўлма

мисраларида қўлланган шеърий санъатлар номини белгиланг
А. Ташбиҳ, тазод.        Ð’. Муболаға, такрир.        С. Истиора, ийҳом.
Д. Иштиқоқ, талмеҳ.      Е. Тарсиъ, тажнис.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 18:59:54
8.  «Ð‘ўлма» шеъридаги

Эй кўнгил, кел энди ҳақни топайлик,
Насиба отини миниб чопайлик

мисраларида шоир қайси шеърий санъатлардан фойдаланган?
А. Муболаға, ирсоли масал.      Ð’. Ҳусни таълил, тазод.               Ð¡. Ташхис, истиора.
Д. Иштиқоқ, тарсиъ.                 Ð•. Тажоҳули орифона, тажнис.

9.  «Ð‘ўлмас» шеъридаги

Мағрур бўлиб кезма умринг гулига,
Дуч бўларсан бир кун хазон елига,
Юз йил яшаб тушсанг ажал қўлига,
Чапингдан ўнгингга боққанча бўлмас

бандида қайси шеърий санъат қўлланган?
А. Киноя.        Ð’. Тазмин.        С. Тажнис.        Д. Истиора.        Е. Тазод.

10.  «ÐšÑžÑ€Ð¸Ð½Ð³» шеъридаги

Бир нечани қилдинг моли бисёри,
Бир нечани қилдинг бир пулнинг зори,
Яхши-ёмон, одам зотининг бори
Навбат билан ўтиб боришин кўринг

бандининг 1-3-мисраларида шоир қофиянинг қайси туридан фойдаланган?
А. Муассас қофия.        Ð’. Мурдаф қофия.                        С. Мужаррад қофия.
Д. Муқайяд қофия.         Ð•. Ридфи зойидди мурдаф қофия.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:00:34
ТЎҒРИ ЖАВОБЛАРНИНГ ИЗОҲЛИ КЎРСАТКИЧИ

САЙФИ САРОЙИ

1.  С.
2. Е. («Ҳуснинг ишва сотиб жон олур» жумласида ҳуснга инсон хусусиятлари кўчирилган. Иккинчи мисрада эса маҳбуба қадди сарви равон (юрувчи сарв)га ўхшатилган.)
3. А. (биринчи мисрада муболаға қўлланилган, зеро, қамарнинг (тўлин ой) маҳбуба юзидан нур олиши ҳаёт ҳақиқатига Ñ‚Ñžғри келмайдиган, кучайтирилган тасвирдир.)
4.  С. (шоирларнинг баъзилари булбулга, баъзилари зоғга ўхшатилган.)
5.  Ð’. («Ð®ÑÑƒÑ„ ва Зулайҳо» достони, унинг қаҳрамони Юсуфнинг бениҳоя гўзаллигига ишора қилиняпти.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:00:52
6. Ð’. («Қуёш чоҳга ботти» иборасида табиий воқеага (қуёшнинг ботишига) ғайри табиий сабаб кўрсатилган, шу туфайли ҳусни таълил санъати қўлланган, деб ҳисобланади. Иккинчи мисрада «ÑƒÐ·Ð¸Ð»Ð³Ð°Ð½ гул»Ð³Ð° ўхшатиш бор.)
7.  Ð’. (Қуёш атрофида айланадиган Ерга ишора қилинаяпти.)
8.  Ð’. (биринчи мисрада муболаға, иккинчисида ўхшатиш қўлланган.)
9.  С. («ÑŽÐ·» сўзи икки мисрада икки хил маънони (100 сони ва бет-юз) ифодалайди, демак, байтда тажнис санъати қўлланган.)
10.  Д. (иккинчи мисрада қуриб қолган илдизга ўхшатиш кўзга ташланиб турибди.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:01:09
ХОРАЗМИЙ «ÐœÐ£ҲАББАТНОМА»

1.  С. (Фарҳод тимсолига ишора қилинаяпти.)
2.  А. (шакар, гавҳарга инсонга хос уялиш ҳолати кўчирилган.)
3.  Ð’. («ÑƒÐ¼Ñ€ боғи» — истиора, иккинчи мисрада Ñ‘Ñ€ эшиги тупроғи кавсар булоғига ўхшатилган.)
4.  А (гул ва тикан — тазод, рақиб тиканга, маҳбуба гулга ўхшатилган, иккинчи мисра ҳаётий воқеликни ифодалайди, демак, тамсил қўлланган; чимган, гул, тикан, чечак сўзлари ўзаро маънодош, бинобарин, таносубни ташкил этади.)
5. А. (биринчи мисра муболағали, иккинчи мисрада маҳбуба яноқлари Халилуллоҳ ташланган ўтга ўхшатилган, Халилуллоҳга ишора — талмеҳ.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:01:19
6.  А. («Ð¶Ð¾Ð½ дуржи» — истиора, тиш лаъл гавҳарга, юз Қуёшга, қош Ой буржига ўхшатилган.)
7.  С. (шоир лабни шакар, қанд, жонга ўхшатар экан, ўзини билмасликка солади (тажоҳул ориф), иккинчи мисрада эса «Ð¾Ð±Ð¸ ҳайвон (ҳаёт суви) лабингизда уялади» дея шоир сувга инсонга хос уялиш ҳолатини кўчиради (ташхис.)
8.  А. (шоир ўзини бесару пой фалакка ўхшатаяпти, иккинчи мисрадаги «Ð¾Ð¹» сўзи эса осмон ёритгичини эмас, ой каби гўзал маҳбубани ифодалаяпти (истиора.)
9.  А. («Ð²Ð°Ñ„о», «Ð±Ð°ҳо» сўзларида «Ð¾» унлиси равий бўлиб келган, бундай қофия эса «Ð¼ÑƒÐ¶Ð°Ñ€Ñ€Ð°Ð´ қофия» саналади.)
10.  С. (байт мисралари «Ð¼Ð°Ñ„оийлун мафоийлун мафоийл» рукнлари асосида ёзилган. Бундан рукнларга эга бўлган вазн эса «ҳазажи мусаддаси мақсур» деб аталади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:01:34
АТОЙИ

1. Ð’.(Гулнинг қизаришига ғайри табиий сабаб кўрсатилган, чунки гул уялганидан қизармайди. Бундай санъат эса «ҳусни таълил» саналади.)
2. С. (байтда «Ð®ÑÑƒÑ„ ва Зулайҳо» достони қаҳрамонлари бўлмиш Юсуф ва Яъқубларга ишора қилинаяпти.)
3. Д. (байтдаги жавр — вафо, дард — даво сўзлари қарама-қарши маъноларни англатади.)
4.  А (маҳбуба — парига, маҳбуба яноғи Эрам боғита ўхшатилган).
5. Ð’. (шоир маҳбуба бармоқларидаги хинанй қонга ўхшатар экан, ўзини билиб билмасликка солаяпти.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:01:45
6. А. (байтдаги салсабил оби, жаннат равзаси, оби кавсар, ҳур сўзлари маъно жиҳатидан ўзаро яқин, бундай сўзларни қўллаш санъати эса. таносуб деб аталади.)
7.  С. (байтдаги «Ñ‘син» сўзлари шаклдош бўлиб, бири ёй (ёйдек қошлар)ни, иккинчиси Қуръондаги «ÐÑÐ¸Ð½» сурасини ифодалайди.)
8. С. (маҳбубанинг сувдан тоза қўлини сувга солиши воқеаси ғайри табиий тарзда, яъни «қўли билан сувни юваяпти» деб далилланган)
9.  Ð’. (мисралар охиридаги содиқ, ошиқ қофиядош сўзларидаги «Ð¾» унлиси — «Ñ‚аъсис», «Ð´», «Ñˆ» ундошлари «Ð´Ð°Ñ…ил», «Ð¸» — «Ð¸ÑˆÐ±Ð¾ÑŠ», «қ» ундоши «Ñ€Ð°Ð²Ð¸Ð¹» саналиб, бундай қофия муассас қофия ҳисобланади.)
10. Д. (ғазал мисралари «Ñ„оилотун фоилотун фоилотун фойлун» рукнлари асосида ёзилган, бундай рукнлар таркибига эга бўлган вазн эса «Ñ€Ð°Ð¼Ð°Ð»Ð¸ мусаммани маҳзуф» деб аталади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:02:00
ЛУТФИЙ

1. Ð’. (Ошиқ ноласининг тоққа юкланса, тоғнинг чидай олмай фарёд чекиши ҳаёт ҳақиқатидан узоқ, бундай тасвир эса муболаға (унинг ғулув деб аталган даражаси) саналади.)
2. Д. (байтда «Ð®ÑÑƒÑ„ ва Зулайҳо» достони, унинг қаҳрамони бўлган Яъқуб ҳаётига ишора қилинаяпти.)
3.  Ð’. (байтдаги нур, шамъ, мажлис, парвона сўзлари маъно жиҳатидан ўзаро яқин.)
4.  С. (байтдаги «ÑˆÐ¾ҳ» ва «Ð³Ð°Ð´Ð¾» сўзлари зид маъноларни ифодалайди.)
5. Д. (гулнинг қизаришига «Ð¼Ð°ҳбуба юзидан хижолат чекиш оқибати» деб ғайри табиий сабаб қўрсатилган.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:02:14
6.  А. (байтдаги «қуёш» сўзи осмон ёритгичини эмас, Қуёшдек порлоқ юзли маҳбубани ифодалайди (истиора), ошиқнинг янги ойга ўхшатилиши эса ташбиҳ саналади.)
7. Ð’. (биринчи мисрадаги «Ð¾Ð¹» сўзи икки маънони — ҳам ёритгични, ҳам маҳбубани ифодалайди (ийҳом, истиора), иккинчи мисрада «ÐµÑ€ қаттиғу кўк йироқ» мақоли келтирилган (ирсоли масал.)
8. С. («Ð°Ð´Ð¾қ» сўзи «Ð¾Ñ‘қ» ва «Ð¼Ð°Ð¹ идиши» — «қадаҳ» маъноларида қўлланган (ийҳом), «ÑˆÐ¾ҳим» сўзи подшоҳни эмас, маҳбубани ифодалайди (истиора), дурдек кўз ёшларнинг арзи ҳол айтиши эса инсонга хос хусусиятдир (ташхис.)
9. Е. (ғазал мисралари «Ð¼Ð°Ñ„ъулу мафоийлу мафоийлу фаулун» рукнлари асосида ёзилган, бундай шеърий ўлчов эса «ҳазажи мусаммани ахраби макфуфи маҳзуф» деб аталади.)
10. А. (ғазалдаги кабоб, шароб, гулоб, хароб каби қофиядош сўзларда равий «Ð±» ундошидан олдин чўзиқ «Ð¾» унлиси келган. Бундай қофия эса мурдаф қофия ҳисобланади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:02:28
АЛИШЕР НАВОИЙ

1.  Ð’. (Биринчи мисрадаги «Ð¾Ð¹» сўзи ўз маъносини (ёритгич) эмас, ой юзли маҳбубани ифодалайди.)
2. С. (байтда «Ð›Ð°Ð¹Ð»Ð¸ ва Мажнун» достони қаҳрамонларига ишора қилинаяпти.)
3. А. (ошиқнинг девоналардек йиғлаши, кўрганларнинг унинг устидан кулиши ҳаётда жуда кам учрайдиган ҳолат, бинобарин, шоир белгини кучайтириб тасвирлаган.)
4.  С. (жоннинг инсонлардек гапириши интоқ санъатига хосдир.)
5.  Ð’. («Ð¸Ñˆқ саҳроси» ибораси истиора, ошиқ оҳининг дашт узра турли рангдаги самум —гармселдек кезиши эса муболағадир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:02:38
6. Д. (ғазал мисралари «Ñ„оилотун фоилотун фоилотун фоилун» рукнларига асосланади. Бундай вазн эса «Ñ€Ð°Ð¼Ð°Ð»Ð¸ мусаммани маҳзуф» деб аталади.)
7. Ð’. (барча қофиядош еўзлар ўзагида «Ñˆ» ундоши такрорланиб келади, шунинг учун ушбу ундош равий саналади.)
8.   Ð. (қофиядош гулрў, уйқу, қоронғу, бадхў каби сўзларда чўзиқ у (Ñž) унлиси равий бўлиб келган. Равийси чўзиқ унлидан иборат бўлган қофия мужаррад қофия саналади.)
9. Ð’.
10.  С.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:02:53
11. С. (байтдаги «Ð½Ð°қш», «Ð¼Ð°Ð½қуш», «Ð½Ð°ққош» сўзлари бир ўзақдан келиб чиққан. Бундай ўзақдош сўзларни қўллаш эса иштиқоқ санъати ҳисобланади)
12. А. ( «Ð¾Ð¹» сўзи ёритгични эмас, ой юзли қизни ифодалайди (истиора), иккинчи мисрада шоир «ÑÐ½Ð³Ð¸ ой» деган ўхшатишидан қайтгандек бўлиб, ундан ҳам кучлироқ «Ð¼Ðµҳри оламорой» («Ð¾Ð»Ð°Ð¼Ð½Ð¸ ёритгувчи қуёш») ўхшатишинй қўллаяпти. Бу хил қайтиш санъати эса ружуъ деб аталади.)
13. Д. (байтдаги подшолиғ — гадолиғ сўзлари зид маънога эга. Бундай сўзларни қўллаш санъати эса тазод дейилади.)
14.  Ð’. (Ширин гулга, киприги тиканга ўхшатилаяпти.)
15.  А. (ҳар икки мисрадаги «қари» сўзлари шаклан ўхшаш бўлса ҳам, икки маънони — «ÐºÐµÐºÑÐ°» сўзини ва ўлчов бирлигининг номини ифодалайди.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:03:01
16.  С. (чинорнинг ичини дирам (пул) хаёли куйдириши инсонларга хос хусусиятнинг дарахтга кўчирилишидан бошқа нарса эмас. Буни ташхис санъати саналади.)
17.  Ð’. (бўрилар қуртга ўхшатилган (ташбиҳ), мисраларда иккитадан сўз қофияланган (тўлди — бўлди, ёбон — шубон, буни зулқофиятайн (қўш қофия қўллаш) санъати дейилади.)
18.  Д. (достон мисралари «Ñ„аулун фаулун фаулун фаал» рукнлари ўлчовида ёзилган. Бу хил ўлчов «Ð¼ÑƒÑ‚ақориби мусаммани маҳзуф» деб аталади.)
19.  Ð’. («Ð½Ð¾Ð¼Ð´Ð¾Ñ€ — комгор» сўзларида «Ñ€» ундоши равий бўлиб келган, улардан олдин чўзиқ «Ð¾» унлиси такрорланиб келаяпти. Равийдан олдин чўзиқ унлилардан бири келадиган қофиялар эса мурдаф қофия саналади.)
20. Ð’. (достон мисралари «Ñ€Ð°Ð¼Ð°Ð»Ð¸ мусаддаси маҳзуф» вазнида ёзилган, унинг рукнлари таркиби эса фоилотун фоилотун фоилун тарзидадир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:03:24
МУҲАММАД СОЛИҲ «Ð¨ÐÐ™Ð‘ОНИЙНОМА»

1.  С. (Қилич таърифи муболағали.)
2.   Ð•. («ÐÐ¸Ñ„оқ чодирини тикди» сўзларида мавҳум тушунча — нифоққа инсонга хос чодир тикиш хусусияти кўчирилган.)
3.  С. («Ð³ÑƒÐ» каби» ибораси ташбиҳдир.)
4.  С. (иккинчи мисрадаги «Ð°Ñ€-ар», «ÑÐ°Ñ€Ð²» сўзлари шу хил дарахтларни эмас, балки Абулмуҳсинни ифодалайди, шунга кўра уларни истиора ҳисобланади.)
5.  А. (иккинчи мисрадаги барча сўзлар (барча, Ñžғлонлари — султонлари, Ñ‘ғий — боғий эдилар) қофиядош, шу сабабли бу байт тарсиъ санъати асосига қурилган саналади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:05:00
6.  С. (байт мисраларидаги қисқа, чўзиқ ва ўта чўзиқ ҳижоларни белгиласак, — V — —   V V — —     — ~ чизмаси ҳосил бўлади.)
7. С. («Ð¼Ð¾Ð¹Ð¸Ð» — ҳосил» қофиядош сўзлари таркибида таъсис (чўзиқ «Ð¾» унлиси), дахил (й, с ундошлари), ишбоъ (қисқа унли) ва равий («Ð»» ундош) келган. Бундай қофия эса муассас (таъсисли) деб аталади.)
8. Ð’.
9.  Д. (сарв ва анбарга инсоний хусусиятлар (шарманда бўлиш, қул бўлиш) кўчирилган. Бу хил санъат ташхнс деб аталади.)
10. С. (иккинчи мисрада қадимги афсона қахрамонлари Сулаймон ва Билқис тимсолларига ишора қилинган. Бундай санъат эса талмеҳ саналади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:05:24
ЗАҲИРИДДИН МУҲАММАД БОБУР

1. А («Ñ‚елба», «ҳушёр» сўзлари зид маъноларни ифодалагани туфайли тазод санъатини, кўнгулга инсон ҳусусиятлари (телбалик, ҳушёрлик) кўчирилгани учун ташхис санъатини рўёбга чиқарган.)
2.  Ð’. («Қуёш» сўзи ўз маъносида эмас, «қуёш юзли маҳбуба» маъносида қўлланиб, истиора ҳосил қилинган, меҳру вафо ва жавру жафо сўзлари зид маъноларни ифодалаши туфайли тазод саналади.)
3. А. («Ð»Ð°Ñ‚офат гулшани», «Ð´Ð°ҳÑ€ боғи» сўзлари истиорани, «Ð³ÑƒÐ» каби», «Ñ…азон япроғидек» сўзлари ташбиҳни, гулшан, гул, боғ, япроғ сўзлари маънодошлиги туфайли таносуб санъатини рўёбга чиқарган.)
4.  С. («Ð¾Ð¹» сўзи ёритгични эмас, маҳбубани ифодалайди, шунга кўра байтда истиора санъати қўлланган ҳисобланади.)
5.  А. (иккинчи мисрада маҳбуба юзи гулга, зулфи сунбулга, қомати сарви хиромонга ўхшатилган, баҳор, боғ, гул, сунбул, сарв ҳамда юз, зулф, қомат сўзлари ўзаро маънодошлиги туфайли таносуб санъатини ҳосил қилган.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:05:39
6. Ð’. (рубоийда маҳбуба гулга, шуълага, ошиқ эса булбулга, шуъла қулига ўхшатилган (ташбих), шаҳ — қул сўзлари тазодни, гул, булбул сўзлари маънодошлиги туфайли таносуб санъатини ҳосил қилган.)
7. С. (туюқдаги «Ñ„ироқ меҳнати», «ғаму андуҳ ўти» бирикмалари истиорани, «Ñ‘ қилди», «Ñ‘қилди», «Ñ‘ қилди» сўзлари тажнисни юзага чиқарган, сабога эса инсон хусусиятлари (шарҳ қилиш) кўчирилгани туфайли ташхис саналади.)
8. Ð’. («Ð¶Ð°Ñ„окор», «Ð²Ð°Ñ„одор» сўзлари тазод санъатини рўёбга чиқарган, биринчи мисрадаги «ÑÐµÐ½Ð´ÐµÐº менга» сўзлари иккинчи мисрада «ÐœÐµÐ½Ð´ÐµÐº еенга» тарзида тескари қилиб қўлланган (тарду акс), иккала мисрадаги барча сўзлар (сендек — мендек, манга — санга, ёри — зори, жафокор — вафодор қофиядошлиги туфайли тарсиъ санъатини ҳосил қилган.)
9.  С. ( «Ð¥Ð°Ð·Ð¾Ð½ япроғи янглиғ» ғазалининг барча мисралари «Ð¼Ð°Ñ„оийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун» рукнлари ўлчовида ёзилган, бундай вазн эса «ҳазажи мусаммани солим» деб аталади.)
10. А. (ғазалдаги жафоси, балоси, муддаоси каби қофиядош сўзларда чўзиқ «Ð¾» унлиси равий бўлиб келган. Бундай қофиялар эса мужаррад қофия саналади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:05:58
ТУРДИ ФАРОҒИЙ

1.  Ð’. (Иккинчи мисрада Юсуф тимсолига ишора қилинган, бундай санъат эса талмеҳ деб аталади.)
2. Ð’. (иккинчи мисрадаги «Ð´Ð¸Ð» мулки» ва «Ð³ÑžÑˆÐ°Ð¸ чашм» сўзлари истиора саналади, чунки улар кўчма маънода қўлланаяпти.)
3. А. («Ð¸Ñ‚дек» сўзи ташбиҳ санъатини, «ÐµÐ´Ð¸Ð½Ð³Ð¸Ð· фуқаронинг этини», «қўймадингизлар битини» сўзлари эса муболаға санъатини рўёбга чиқарган.)
4. С. (иккинчи байтда «ÑÐ» работу тўра — қўноқ» мақоли келтирилган, бу эса ирсоли масал санъати ҳисобланади.).
5. С. (банддаги «Ð½Ð°Ñ„с тори», «Ð´Ð°Ð²Ñ€Ð¸ қазо базми», «Ð¶Ð°Ð¹Ð±Ð°Ð¹Ð¸ жон», «Ñ‚ири риҳлат», «қасри асоси тан», «Ñ‚оқи абрў», «ÐºÑƒÑ€ÑÐ¸Ð¹Ð¸ дандон» ибораларининг ҳар бири истиора саналади.
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:06:10
6.   Ð’. («Ð¾ÑÐ¸Ñ‘ навосидек», «Ð°Ð¶Ð´Ð°ҳодек» сўзлари ташбиҳ санъати ифодасидир.)
7.  Ð’. (ғазал мисралари «Ñ„оилотун фоилотун фоилотун фоилун» рукнлари ўлчовида ёзилган. Бу хил вазн эса «Ñ€Ð°Ð¼Ð°Ð»Ð¸ мусаммани маҳзуф» деб аталади.)
8.  Ð’. (ғазалдаги қофиядош «ÑžÐ·Ð±Ð°Ðº», «ÑˆÐ°Ðº», «Ð±Ð°Ð´Ñ€Ð°Ðº» каби сўзларда «Ðº» ундоши равий, ундан оддин келиб такрорланаётган қисқа «Ð°» унлиси тавжиҳ саналади. Бундай қофия эса мужаррад қофия деб аталади.)
9. С. (ғазал мисралари «Ñ„оилотун фоилотун фоилотун фоилон» рукнлари асосидаги «Ñ€Ð°Ð¼Ð°Ð»Ð¸ мусаммани мақсур» вазнида ёзилган.)
10.  С. (ғазал — — V    V — — V      V — — V    V — — чизмасига эга бўлган «ҳазажи мусаммани ахраби макфуфи маҳзуф» вазнида ёзилган. Бундай шеърий ўлчов рукнлари эса кўрсатилган тарзда бўлади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:06:34
МАШРАБ

1.  А. (Рустам ва Суҳроб номларига ишора талмеҳ санъатини, «ÑˆÐ¸Ð¶Ð¾Ð°Ñ‚ боби», «Ð°Ð´Ð¾Ð»Ð°Ñ‚ тахти», «ÑÑƒÐ»Ñ‚онларим» сўзлари истиора санъатини рўёбга чиқарган.)
2. С. («ÑˆÐ¾ҳ» ва «Ð³Ð°Ð´Ð¾» сўзлари ўзаро зид маъноларни ифодалаётгани туфайли тазод санъати намунаси саналади)
3. Д. (иккинчи мисрадаги тасвир белгини ғоят кучайтириб акс эттирган, зеро, ошиқнинг оҳи ўти еру осмонни қуйдириши ҳаёт ҳақиқатидан узоқдир. Бу хил тасвир муболағанинг ғулув деган даражасига мосдир.)
4. С. (байтдаги маъно жиҳатидан ўзаро яқин бўлган лола, райҳон, суман, қизил гул, сарв, шамшод сўзлари таносуб санъати асосида тўпланган.)
5. Ð’. («Ð¼Ñƒҳаббат кўйи» — истиора, «ÐµÑ‚ти иқлим ғарқ бўлди ёшима» тасвири эса муболағанинг ғулув деган даражасига мувофиқ келади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:06:48
6. Ð’. (байтдаги Лайли, Мажнун тимсолларига ишора талмеҳ санъатини рўёбга чиқарган.)
7.  А. («Ð³ÑƒÐ»Ð±Ð°Ñ€Ð³Ð¸ тарим» ибораси истиора, «ғунча каби қон» ибораси ташбиҳ саньати намунаси саналади.)
8.  С. («ÐºÑžÐ½Ð³Ð¸Ð» гиреҳи» ибораси истиора, танбурга ҳол сўраш, ғамни суриш каби инсонга хос ҳаракатларнинг кўчирилиши ташхис саналади.)
9. А. (ғазал «Ð¼Ð°Ñ„оийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун» рукнларига асосланган. Бу хил шеърий ўлчов эса «ҳазажи мусаммани солим» деб аталади.)
10. С. (қофияланувчи «ÑÐµÐ²Ð°Ñ€Ð¸Ð¼», «Ð¶Ð¸Ð³Ð°Ñ€Ð¸Ð¼», «ÑÐ°ҳарим» қаби сўзларда «Ñ€» равий, ундан олдин такрорланиб келаётган қисқа «Ð°» унлиси тавжиҳ деб аталади. Тавжиҳ ва равийдан ташкил топган қофия эса мужаррад қофия саналади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:07:06
ХЎЖАНАЗАР ҲУВАЙДО

1.  Ð’. (Байтдаги «Ñ„ироқинг осмони», «Ð²ÑƒÐ¶ÑƒÐ´Ð¸Ð¼ хирмани» иборалари истиора, «Ð°Ð´Ð¾ қилдинг» иборасининг такрорланиши эса такрир санъатига хосдир.)
2.  Д. (байтда нафс сўзлаяпти, бу хил санъат интоқ деб аталади.)
3. С. (байтда нафс «Ð½Ð¾Ð³Ð¾ҳ бошини кўтарса» деган ибора ишлатилган, яъни нафсга инсон хусусиятлари қўчирилган, бу эса ташхис санъатига хосдир. «Ð¢Ð°қви таёғи» ибораси эса истиорадир.)
4. Ð’. (байтда маҳбуба даҳани гул ғунчасига, тишлари дурга, қадди сарвга, рафтори (юриши) сувга ўхшатилаяпти.)
5.  С. (байт мисраларидаги «Ð¶Ð°Ð¼Ð¾Ð»Ð¸Ð½Ð³ шамъи» — истиора, шабйстон, шамъ, парвона сўзларининг қўлланиши таносуб санъатига хосдир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:07:21
6.  Ð’. (Мажнун тимсолига ишора талмеҳ санъати ифодасидир.)
7. Е. (байтдаги маъно жиҳатдан яқин жароҳат, тиғ, табиб, марҳам сўзлари таносуб санъатини ҳосил қилади.)
8.  С. (ғазал мисралари «Ñ„оилотун фоилотун фоилун» рукнлари ўлчовида ёзилган. Бу хил вазн эса «Ñ€Ð°Ð¼Ð°Ð»Ð¸ мусаддаси маҳзуф» деб аталади.)
9.  С. (ғазалдаги қофиядош хок, чок, мисвок, хошок каби сўзларда «Ð¾» чўзиқ унлиси ридф, «Ðº» ундоши равий саналади. Чўзиқ унлидан сўнг ундош равий келган қофия мурдаф қофия ҳисобланади.)
10. С. (ғазал  — —   V — —    — —   V — — чизмаси асосидаги «Ð¼ÑƒÑ‚ақориби мусаммани аслам» вазнида ёзилган. Бундай шеърий ўлчов эса фаълун фаулун фаълун фаулун рукнларига эгадир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:07:38
ШЕРМУҲАММАД МУНИС

1. А.(Байтдаги маъно жиҳатидан яқин баҳÑ€ (денгиз), заврақ (қайиқ), соҳил сўзлари таносуб санъатини, ғам завраки ибораси истиорани рўёбга чиқарган.)
2. Д. (байтдаги зид маънодаги дўст, душман сўзлари тазод санъатини ҳосил қилган.)
3. Ð’. (ғунчанинг шамолда хар томонга эгилишига ғайри табиий сабаб кўрсатилган. Гўё ғунча маҳбуба юзи олдида шарманда бўлганидан ўзини қўйишга жой тополмай ҳар тарафга мойил бўлаётган эмиш. Бундай далиллаш ҳусни таълил дейилади.)
4. С. (байтдаги «ÑˆÐ¾ҳи ҳусн» ибораси истиора, офтобнинг ботишини маҳбубага сажда қилиш учун юзини ерга қўйиш тарзида ғайри табиий далиллаш эса ҳусни таълил саналади.)
5. А. (байтдаги «Ð±Ð°Ð»Ð¾ қÑžҳсори», «Ð¶ÑƒÐ½ÑƒÐ¸ тасшри» иборалари истиорани, Фарҳод ва Беҳзод тимсолларига ишора талмеҳни, ҳар иккала мисрадаги барча сўзларнинг ўлчовда тенглиги мувозана санъатини ҳосил қилган.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:07:49
6. С. (байтдаги «Ð±Ð°ÑÐ¾ ўклари» ибораси — истиора, икки қошнинг камонга ўхшатилиши ташбиҳ, камон сўэининг такрори зса такрир санъати ифодаси саналади.)
7. Ð’. (байтдаги «Ð¿Ð°Ñ€Ð¸Ð²Ð°ÑˆÐ»Ð°Ñ€ каби» ибораси ташбиҳ, гулларнинг жилва қилиши, булбулнинг девона бўлиши ташхис саналади.)
8. С. (байтдага «Ð³ÑƒÐ»Ð¸ васлинг» ибораси истиора, «ÑžÐ¹Ð»Ð°ÐºÐ¸ будбул» ибораси ташбиҳ, гул, булбул, баҳор сўзлари таносуб, зид маъноли васл — ҳажр, шод — маҳзун, хазон — баҳор сўзлари тазод санъатини ҳосил қилган.)
9. Д. (ҳар икки ғазал мисралари «Ð¼Ð°Ñ„оийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун», чизмаси эса   V — — —     V — — —     V — — —     V — — —  тарзидаги ўлчовда ёзилган. Бундай вазн эса «ҳазажи мусаммани солим»Ð´Ð¸Ñ€.)
10. С. («Ҳануз» радифли ғазалдаги қофиядош қотил, мойил, ғофил, соҳил каби сўзлардаги чўзиқ «Ð¾» унлиси таъсис, «Ñ‚», «Ð¹», «Ñ„», «ҳ» ундошлари дахил, қисқа «Ð¸» унлиси ишбоъ, «Ð»» ундоши эса равий саналади. Ана шундай таркибли қофия эса муассас қофия деб аталади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:08:10
ЖАҲОН ОТИН УВАЙСИЙ

1.  Ð’. (Байтдаги биринчи мисрада ошиқ ҳолати ғоят кучайтирилиб тасвирланган, яъни ошиқ чеккан оҳ-фарёддан кечаси билан юлдузлар тин олмай, ухлаёлмай чиққан эмиш. Бу эса муболағали тасвир бўлиб, муболағанинг ғулув деган даражасига мос келади.)
2.  Ð’. («қон мисоли», «Ð³ÑƒÐ»ÑÐ¸Ñ„ат» сўзлари ўхшатиш (ташбиҳ) саналади.)
3. С. (байтдаги «ÑÐ°Ð²Ð´Ð¾» сўзи икки маънони (савдо-сотиқ, ташвиш) ифодалаётгани туфайли ийҳом санъатини, бозор, савдо сўзлари маъно жиҳатидан яқин бўлганлиги туфайли таносуб санъатини, «ÑˆÐ°ҳаншохим» сўзи маҳбубани ифодалаётгани учун истиора санъатини келтириб чиқарган.)
4. А. (кўз билан лабнинг ошиқ жонини талашиши инсон хусусиятларининг кўз ва лабга қўчирилиши ифодасидир.)
5. Ð’. (байтдаги «Ð¸ÐºÐºÐ¸ паҳлавон» ибораси кучли одамларни эмас, висол орзуси ва ҳижрон шиддатини ифодалаяпти, шунга кўра истиора саналади, иккала мавҳум тушунчага эса инсон хусусиятлари (курашиш) кўчирилган, бу эса ташхйс санъати ифодасидир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:08:24
6. Е. (байтдаги бозор, харидор, савдо сўзлари маъно жиҳатидан яқин бўлгани учун таносуб санъатини, «Ð¶ÑƒÐ½ÑƒÐ½ бозори», «Ñ…аридор», «ÑÐ°Ð²Ð´Ð¾» сўзлари ўз маъносида қўлланмаётгани боис истиора санъатини юзага чиқарган.)
7. А. (ошиқ ҳаракати — маҳбубани излаш Қуёшнинг тезлик билан айланишига ўхшатилган (ташбиҳ), «Қуёш мандин ўрганди» иборасида инсон хусусиятлари (ўрганиш) Қуёшга кўчирилган (ташхис.)
8. Ð’. («Ð¡Ð¾ғиндим» ғазалй мисралари V — — —     V — — —     V — — —     V — — — чизмасига эга бўлган «Ð¼Ð°Ñ„оийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун» рукнлари ўлчовида ёзилган. Бу хил ўлчов эса «ҳазажи мусаммани солим» вазни саналади.)
9. С. (ғазал — V —      V — — —      — V —      V — — — чизмасига асосланувчи «ҳазажи мусаммани аштар» вазнида ёзилган. Унинг рукнлар таркиби эса «Ñ„ойлун мафоийлун фоилун мафоийлун» тарзидадйр.)
10. Д. («Ð¡Ð¾ғиндим»,«Қабул эткил», «ÐœÑžÐ½Ð¾ÑÐ¸Ð±», «ÐœÐµÐ½Ð´Ð°Ð½ ўрганди» ғазалларидаги қофиядош жононимни — давронимни, хўбоним — гирёним, узорингда — хорингда, афғон— сўзон каби сўзларда «Ð½», «Ñ€» равийларидан олдин чўзиқ «Ð¾» унлиси ридф бўлиб келган. Чўзиқ «Ð¾», «Ñƒ», «Ñž», «Ð¸», «Ñ» унлиларидан кейин ундош ҳарф равий бўлиб келган қофиялар мурдаф қофия саналади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:08:42
НОДИРА

1. С. (Байтдаги «Ð²Ð°ÑÐ» уйи», «ÑÐµÐ»Ð¸ ғам» ибораларида уй, сел сўзлари кўчма маънони ифодалаётгани учун истиора саналади. Обод — вайрон, васл — ҳижрон сўзлари зид маъноларни ифодалаётгани учун тазод саналади.)
2. Д. (байтда Шайх Санъон тақдирига ишора қилинаяпти (талмеҳ), «Ñ‘Ñ€ кўйи» ибораси «Ñ‘Ñ€ кўчаси» ва «Ñ‘Ñ€ ишқи» маъноларини ифодалаётгани туфайли ийҳом саналади.)
3. С. (байтда Фарҳод фаолиятига, у қазиган Бесутун тоғига ишора қилинаяпти, буни талмеҳ дейилади, «қÑžҳкан» сўзи эса ўз маъносида (тоғ қазувчи) эмас, Фарҳодни ифодалаяпти, шунга кўра истиора саналади.)
4. А. (байтдаги вайрон — обод сўзлари зид маъноли сўзлардир, бундай сўзларни қўллаш санъати тазод деб атадади. «Ð¡Ð°Ð±Ñ€ таъмири», «Ð°ÑˆÐº селоби» иборалари истиора саналади.)
5. Ð’. («Ð´ÑƒÐ½Ñ‘ чамани», «Ð±ÑƒÐ»Ð±ÑƒÐ»» сўзлари кўчма маъно ифодалаётгани учун истиора, чаман, булбул, гул шохи, ошиён сўзлари маъно жиҳатдан яқин. Бундай сўзларни қўллаш эса таносуб санъатига хосдир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:08:51
6. Д. (биринчи мисрада узор (юз), қад, рафтор сўзлари саналиб, иккинчи мисрада уларнинг ҳар бирига хос ўхшатишлар келтирилган. Бу хил санъатни лафф ва нашр (йиғиш ва ёйиш) деб аталади.)
7. С. (Ñ‘Ñ€, ағÑ‘Ñ€ сўзлари қарама-қарши маъноларни ифодалайди, байтда бундай сўзлардан фойдаланиш санъати эса тазод деб аталади.)
8. Е. (ғазалдаги қофиядош ҳаловат, лаззат, давлат, ишрат каби сўзлар охиридаги «Ñ‚» ундоши равий, ундан олдин такрорланиб келаётган қисқа «Ð°» унлиси тавжиҳ саналади. Тавжиҳ ва ундош равийдан ташкил топган қофия мужаррад қофия саналади.)
9.  Ð’. (ғазал мисралари V — — —     V — — —     V — — чизмасига эга бўлган «Ð¼Ð°Ñ„оийлун мафоийлун фаулун» рукнларига асосланади. Бу хил вазн эса «ҳазажи мусаммани маҳзуф» саналади.)
10. Д. (ғазал мисралари «ҳазажи мусаддаси ахраби мақбузи маҳзуф» вазнида бўлиб, рукнлари «Ð¼Ð°Ñ„ъулу мафоилун фаулун» тарзидадир. Бу хил шеърий ўлчов кўрсатилган чизмага эга бўлади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:09:20
МУҲАММАДРИЗО ОГАҲИЙ

1. Ð’. (Байтда ошиқ ҳолати тасвирланар экан, шоир «Ð¤Ð°Ð»Ð°Ðº Фарҳод устига мингта Бесутун тоғини Ñ‘ғдирганида ҳам, менинг бошимга Ñ‘ққан ғам тошининг мингдан бирига тенг келмайди» деган муболағали ифода қўллаган. Бундай воқеа ҳаётда юз бериши мумкин эмас, ақлимиз ҳам бунга ишонмайди. Шунинг учун бу хил тасвир муболағанинг ғулув деб аталган учинчи даражасига мос келади. Фарҳод тимсолига ишора — талмеҳ, «ғам тоши» ибораси эса истиора ифодасидир).
2. А. (байтдаги «ÑˆÐ°ҳ» сўзи икки маънони: подшоҳ ва маҳбуба маъноларини ифодалайди. Шунга кўра байт адолат ҳақида подшога мурожаат ва кўчма маънода вафо қилиш Ñ‚Ñžғрисида маҳбубага мурожаат тарзида тушунилади. Бинобарин, шоир ийҳом санъатидан фойдаланган. Яхши, ёмон, вайрон, обод сўзлари зид маъноларни ифодалаяпти. Бундай сўзларни қўллаш эса тазод санъати саналади. Иккинчи мисрадаги «ÐœÐµҳÑ€ (Қуёш) нури вайрон ва обод иморатлар устига баравар тушади» жумласи ҳаётий воқеликни акс зттиради. Биринчи мисрадаги фикрни бу хил тасвир билан далиллаш эса тамсил дейилади.)
3. Д. (байтдаги зид маъноларни ифодаловчи рўзу шаб (кундузию кечқурун) сўзлари тазодга, илм, дарс, сабоқ, такрор сўзларининг тўпланиши таносуб санъатига, «Ð¼Ð°Ð»Ð°ÐºÑÐ¸Ð¹Ð¼Ð¾» сўзи ташбиҳ санъатига хосдир.)
4. А. (байтдаги зид маъноли заҳÑ€ — нўш, ҳажр — васл, манга — ўзгага сўзлари тазодни, заҳри ҳажр (ҳажр заҳари), васл нўши истиорани ташкил қилади.)
5. С. (байтдаги гул, сарв, булбул, баҳор сўзлари маъно жиҳатидан яқинлиги туфайли таносуб санъати намунаси саналади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:09:37
6. Д. (байтда сўз қимматбаҳо гавҳарга ўхшатилган.)
7. Ð’. (байтда араб ёзувидаги «Ð°Ð»Ð¸Ñ„» ва «Ð½ÑƒÐ½» ҳарфлари шаклидан фойдаланиб, Ñ‚Ñžғри ва эгри одамлар қиёфаси тасвирланган. Буни китобат ёки ҳарфий санъат дейилади.)
8. С. (байт мисраларидаги барча сўзлар (ишқинг — ҳажринг, ғамида — тунида, дийдайи — нолайи, гирёнима — афғонима, раҳм зт — раҳм эт) қофиядош бўлмаса ҳам, ўлчов жиҳатидан тенгдир. Бундай сўзларни қўллаш мувозана санъати саналади.).
9. С. (гавҳар, ҳазаф (сопол) сўзлари зид маъноларни ифодалагани учун тазод санъати, «ҳар дамда» (ҳар вақÑ‚ ва ҳар нафасда (гапиришда) маъноларини ифодалагани учун ийҳом санъати намунаси саналади.)
10. А. (баҳорда дарахтлар бошининг шамолдан тебраниши «Ð±Ð°ҳор дарахтлар шохини ҳар томон тебратиб, элни сайрга имо қилиб чақираяпти» тарзида ғайри табиий далилланган. Бу хил санъат ҳусни таълил саналади. Баҳор ва дарахтларга эса инсонларга хос ҳаракатлар (бошини тебратиш, имо қилиш) кўчирилган, бу эса ташхис санъатига хосдир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:10:19
11. Ð’. (байтда чой меҳри гиёҳга ўхшатилган (ташбиҳ), зид маъноларни ифодаловчи гадо ва султон сўзларининг қўлланиши тазод, чойнинг ҳаммага Ñ‘қиши эса унинг меҳри гиёҳ — меҳÑ€ уйғотувчи ўсимлик эканлигидир, деб ғайри табиий сабаб келтирилганлиги учун ҳусни таълил намунаси саналади.)
12. Ð’. (байтдаги маъно жиҳатидан яқин даво, бемор, дард, дармои сўзлари таносуб санъати асосида тўпланган. Чойнинг барча беморлар дардига дармон деб таъриф қилиниши эса ҳаёт ҳақиқатига тўла мос келмайдиган муболағадир.)
13. А. (иккинчи мисрада Исо номига ишора қилинган (талмеҳ), «ҳажринг ғами заҳри» ибораси истиора саналади.)
14.  Ð’. (байт мисраларидаги барча сўзлар (юзида — кўзида, йўқ-йўқ, асло-асло, ҳаёдин — вафодин, асар — хабар) вазнда тенг ва қофиядошдир. Байтни шу тарзда ташкил қилиш зса тарсиъ деб аталади.)
15. Д. (байтдаги барча сўзлар ўлчов жиҳатидан тенг ҳамда қофиядошдир. Бу эса тарсиъ санъатига хос. Биринчи мисрадаги ҳаё, вафо сўзлари иккинчи мисрада ўрни алмаштирилиб қўлланган. Бу хил саньат эса тарду акс деб номланади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:10:41
16. С. (байтда маъно жиҳатидан ўзаро зид бўлган яхшилиғ — ёмонлиғ сўзлари қўлланган.)
17. Ð’. (Огаҳийнинг 10-синф мажмуасида берилган «Ð£ÑÑ‚ина», «Ð‘изки букун», «Ð®Ð·Ð¸Ð½Ð³ очким», «ÐÐ°Ð²Ñ€ÑžÐ· бўлсин», «Ð˜Ð»Ð¼ бўлмиш ёд анго», «Ð–онларда фикру суратинг», «Ð›ÑƒÑ‚Ñ„ айлар Ñ‘Ñ€ мандин ўзгага», «ÐÐ¾ÐºÐ°ÑÐ³Ð° таъзим айлама», «Ð”онойи оламжоҳлар», «ÐÐ°Ð²Ñ€ÑžÐ·», «Ð”егил иноятға сўз», «Ðҳли вафо маҳзун», «Ð‘ўлмаса бўлмасун нетай», «Ð§Ð¾Ð¹» ғазалларида мурдаф қофия қўлланган, яъни қофиядаги сўзларда равийлардан олдин чўзиқ унлилар келган.)
18. Д. (ғазал байтларидаги мисралар — — V —    — — V —    — — V —    — — V —  чизмасига эга бўлган «Ð¼ÑƒÑÑ‚афъилун мустафъилун мустафъилун мустафъилун» рукнлари асосида ёзилган. Бундай ўлчов зса «Ñ€Ð°Ð¶Ð°Ð·Ð¸ мусаммани солим» деб аталади.)
19. А. (ғазал «ҳазажи мусаддаси маҳзуф» вазнида ёзилган бўлиб, рукнлари «Ð¼Ð°Ñ„оиилун мафоийлун фаулун» тарзидадир. Бундай шеърий ўлчов эса кўрсатилган чизмага эга бўлади.)
20. С. (ғазал мисралари чизмаси — V V —    V — V —    — V V —    V — V —  тарзидаги «Ñ€Ð°Ð¶Ð°Ð·Ð¸ мусаммани матвийи махбун» вазнида ёзилган. Бу ўлчов рукнлар таркиби эса кўрсатилган тарздадир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:11:16
КОМИЛ ХОРАЗМИЙ

1. Ð’. (Байтдаги «Ð³Ð°Ð²ҳари мақсуд» (мақсад гавҳари) ибораси, уммон сўзи кўчма маънони ифодалаёттани туфайли истиора, уммон, гавҳар сўзлари маъно жиҳатидан яқин бўлгани учун таносуб санъати намунаси саналади.)
2. Е. (шамънинг эрталабгача ёниб чиқиши ғайри табиий тарзда далилланган. Гўёки у бир пари ишқидан девона бўлгани учун эрталабгача куяр эмиш. Бу хил ғайри табиий далиллаш ҳусни таълил деб аталади.)
3. С. (шом, шабистон, шамъ сўзлари маъно жиҳатидан яқин бўлгани учун таносуб санъати қўлланган ҳисобланади.)
4. А. («ÑŽÐ·ÑƒÐ½Ð³ кўзгуси» — истиора, наргиснинг одамлардек кўзгуга боқиб ҳайрон бўлиши, суратдек қотиб қолиши эса ташхис саналади, чунки ўсимликка инсон хусусиятлари кўчирилган.)
5. С. (байтдаги «ÑžÐ¹Ð»Ð°ÐºÐ¸ фонуси хаёл» ибораси ташбиҳ, кеча, фонус, шамь, Ñ‘қмоқ сўзлари таносуб, наршснинг шамъ Ñ‘қиши ташхис санъати саналади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:12:40
6. А. (эгри одамлар эгри айн ва нун ҳарфларига ўхшатилган (ташбиҳ), араб алифбоси ҳарфларидан тимсолий ифода яратиш санъати эса китобат ёки ҳарфий санъат дейилади.)
7. Ð’. (гулистон, бақо гули сўзлари истиора, «Ð»Ð¾Ð»Ð° баргидек» ўхшатиш (ташбиҳ), маъно жиҳатидан яқин гулистон, лола, бўй (ҳид), барг сўзлари эса таносуб санъати намуналари саналади.)
8.  Д. (Юсуф, Шамъун номларига ишора талмеҳ санъати саналади.)
9. А. (ғазалдаги қофиядош даврондин, жондин, ондин, уммондин каби сўзларда олдинги «Ð½» ундоши равий, чўзиқ «Ð¾» унлиси ридф саналади. Бундай қофиялар эса мурдаф қофия деб юритилади.)
10.  Ð’. (учала ғазал ҳам чизмаси   — V — —     — V — —     — V  ~ бўлган «Ñ„оилотун фоилотун фоилотун фоилон» тарзидаги рукнларга эга. Бу хил ўлчов эса кўрсатилганидек аталади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:13:22
МУҲАММАД АМИН МУҚИМИЙ

1.  Д. (Байтдаги маҳбуба қадди шамшодга, қоши ҳилол (янги чиққан ой)га ўхшатилган, бинобарин, шоир ташбиҳ санъатидан фойдаланган.)
2. Ð’. (шоир байтда «Ҳар киши ўз кўмочига кул тортади» деган халқ мақолини келтирган. Мақол келтириш саньати эса ирсоли масал деб аталади.)
3. Д. (байтдаги гарди кудурат (кўнгил хиралик чанги), занги ғам (ғам занги), ойнаи табъим (таъбим ойнаси) ибораларидаги гард, занг, ойна сўзлари кўчма маънода қўлланган, шунга кўра улар истиора санъатига нисбат берилади.)
4. Ð’. (Хўжа — чироғ Ñ‘ғига, Ҳакимжон — пиликка ўхшатилган, бинобарин, шоир ташбиҳ санъатидан фойдаланган. Чироғ Ñ‘ғи, пилик сўзлари маъно жиҳатидан ўзаро яқин, бундай сўзларни қўллаш эса таносуб санъати саналади.)
5. Ð’. («Ð¾ғизлари — ўн беш қариш» иборасида белги кучайтириб тасвирланган, бинобарин, бу ўринда муболаға санъатига мурожаат қилинган.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:14:17
6.  С. («Ñ‚ераклар баргидек» иборасида ўхшатиш қўллангани кўриниб турибди.)
7. Е. (фақир, бой сўзлари ўзаро зид маънога эга бўлгани учун шоирнинг тазод санъатига мурожаат қилгани кўзга ташланади. Лой оёққа чалиб, ерга урган экан, демак, унга одамлар хусусияти қўчирилган, буни эса ташхис дейилади.)
8.  С. (ғазал  — —    V — —    — —    V — —  чизмасига эга бўлган «Ñ„аълун фаулун фаълун фаулун» рукнлари асосида ёзилган. Бу хил вазн эса «Ð¼ÑƒÑ‚ақориби мусаммани аслам» деб аталади.)
9.  Ð’. (ғазалдаги қофиядош харобим, азобим, хобим, изтиробим каби сўзларда «Ð±» ундоши равий, чўзиқ «Ð¾» унлиси ридф бўлиб келган. Бундай қофия мурдаф қофия саналади.)
10. С. (ҳажвия «ÑÐ°Ñ€Ð¸ÑŠÐ¸ мусаддаси матвийи макшуф» вазни асосида ёзилган бўлиб, рукнлари «Ð¼ÑƒÑ„таилун муфтаилун фоилун» тарзидадир. Бундай шеърий ўлчов кўрсатилган чизмага эга бўлади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:14:35
АЛМАИЙ

1. С. (Ҳаёт тандаги жонга ўхшатилган, яъни шоир ташбиҳ санъатидан фойдаланган. Байтдаги зид маъноли талх (аччиқ) ва тотлиғ (ширин) сўзлари эса тазод санъати асосида қўлланган.)
2. Ð’. (шоир Нуҳ пайғамбар тимсолига ишора қилар экан, талмеҳ санъатидан фойдаланган.)
3. А. (байтдаги азал деҳқони, қаддинг наҳли, муҳаббат риштаси, кўнглум қуши иборалари истиорадир, чунки уларда деҳқон, наҳл, қуш сўзлари ўз маъносида эмас, кўчма маънода қўлланган.)
4. Д. (байтдаги Ñ‘Ñ€ ва ағÑ‘Ñ€ сўзлари зид маънога эга, бинобарин, шоир тазод санъатидан фойдаланаяпти.)
5. С. (парчадаги яхши, ёмон, яхшилик, ёмоилик сўзлари қарама-қарши маъноларни ифодалайди. Бундай сўзларни қўллаш санъати эса тазод деб аталади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:14:49
6. Ð’. (илон ва дарахт сўзлатилган. Ҳайвонлар, ўсимликларни инсон каби сўзлатиш эса интоқ санъати ҳисобланади.)
7. Д. (байтдаги «ÑÐ¹ фиғон» йбораси икки марта такрорланган, буни эса такрир санъатидан фойдаланиш ҳисобланади.)
8. С. (ғазаддаги қофиядош сарбаланд, банд, саманд, аржуманд каби сўзларда «Ð´» ундоши — равий, «Ð½» ундоши — қайд, уларнинг олдидаги қисқа «Ð°» ҳазв саналади. Ҳазв, қайд ва равийдан ташкил топган қофиялар эса муқайяд қофия деб аталади.)
9.  С. (ғазал мисралари чизмаси    — V — —     — V — —    — V — —     — V ~ тарзида бўлган «Ñ„оилотун фоилотун фоилотун фоилон» рукнлари ўлчовида ёзилган. Бу хил рукнлар ва чизмага эга бўлган вазн эса «Ñ€Ð°Ð¼Ð°Ð»Ð¸ мусаммани мақсур» дейилади.)
10.  А. (ғазал «ҳазажи мусаммани солим» вазнида ёзилган бўлиб, мисралари чизмаси   V — — —   V — — —    V — — —    V — — —   Ñ‚арзидадир. Бундай вазн эса жавобда кўрсатилган рукнлар таркибига эга.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:15:06
ЗОКИРЖОН ФУРҚАТ

1. Д. (Байтда настаран, ёсуман, наргисга одамлар хусусиятлари (юз ювиш, ўзини тузатиш (ўзига оро бериш), кўзларини очиб, дўстларни кутиш) кўчирилган. Бу хил санъат эса ташхис деб аталади.)
2.  Е. (байтда ички қофия қўлланган, буни мусажжаъ (сажли, қофияли қилиш) санъати дейилади.)
3. С. (маҳбуба парига ўхшатилган (ташбиҳ), телба, соғ, сулҳ, жанг сўзлари ўзаро зид маънода бўлганлиги туфайли тазод санъати намуналари саналади.)
4. А. («Ð±ÑƒÐ»Ð±ÑƒÐ» каби» иборасида ташбиҳ қўлланган, байтдаги маъно жиҳатидан яқин бўлган баҳор, бўстон, булбул сўзлари таносуб санъати воситасида тўпланган.)
5. С. («Ð¼Ñƒҳаббат дашти», «Ð°Ð´Ð°Ð¼ анқоси» иборалари истиора саналади, «Ð°Ð´Ð°Ð¼ анқосидек» ибораси эса ташбиҳдир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:15:21
6.  Д. (шоир лирик қаҳрамонни ўзига ўхшатаяпти (ташбиҳ), байтдаги сайд, сайёд, дом сўзлари маъно жиҳатидан яқин бўлгани учун таносуб санъатига нисбат берилади.)
7. А. (гимназия гулистонга, Ñžқувчилар гул терувчиларга ўхшатилган. Гулистон, гулчин сўзлари маъно жиҳатидан яқинлиги туфайли таносуб санъати намунаси саналади.)
8. С. (байтда Искандар, Жамшид тимсолларига ишора қилиняпти, бундай санъат эса талмеҳ деб аталиши маълум.)
9. Д. (иккала ғазал мисралари  V — — —   V — — —    V — — —    V — — —  чизмасига эга бўлган «Ð¼Ð°Ñ„оийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун» рукнлари ўлчовида ёзилган. Бу хил вазн эса «ҳазажи мусаммани солим» деб аталади.)
10. С. (мусаддас «ҳазажи мусаммани ахраб» вазнида бўлиб, рукнлари «Ð¼Ð°Ñ„ьулу мафоийлун мафъулу мафонйлун» тарзидадир. Бундай ўлчов эса кўрсатилган чизмага эга бўлади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:15:41
МУҲАММАД ФУЗУЛИЙ

1. Ð’. (байтдаги васл — ҳажр сўзлари ўзаро зид маъноларни ифодалаяпти, бинобарин, шоир тазод санъатидан фойдаланиб, ана шу сўзларни қўллаган.)
2.  Д. («ÑˆÐ°Ð¼ÑŠÑ‚ак» сўзидан кўриниб турибдики, шоир ошиқни шамъга ўхшатган.)
3. А. («Ð¼ÑƒÑ€Ð¾Ð´Ð¸Ð¼ шамъи» иборасидаги шамъ сўзи ўз маъносида эмас, кўчма маънода қўлланаяпти, шунинг учун истиора саналади. «Ð¤Ð°Ð»Ð°ÐºÐ»Ð°Ñ€ ёнди оҳимдин» иборасида эса муболаға кўзга ташланиб турибди. Даражасига кўра мазкур муболаға ғулув деб аталади.)
4. С. (байтда Лайло мажлисафрўз, яъни анжуманни ёритувчи шамъга, Мажнун эса жигарни ёндирувчи оловга ўхшатилган, бинобарин, шоир ташбиҳ санъатидан фойдаланган.)
5. С. («Ð±Ð°ҳри ғам» (ғам денғйзи) ва «Ð´Ð°Ñ€Ð´ сайли» (алам-дард сели) иборалари истиорадир.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:16:29
6. Ð’. («Ð¾Ñ», яъни «Ð¾Ð¹Ð³Ð°» сўзида ёритгич эмас, Лайли назарда тутилаяпти (истиора), «Ð¼Ð¸ÑÐ»Ð¸ соя» (соядек) иборасида эса ўхшатиш кўзга ташланиб турибди (ташбиҳ.)
7.  Ð¡. (ғазал «Ð¼Ð°Ñ„оийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун» (чизмаси  V — — —   V — — —    V — — —    V — — —) рукнлари ўлчовида ёзилган. Бундай рукнлар таркиби ва чизмасига эга бўлган вазн эса «ҳазажи мусаммани солим» саналади.)
8. Е. (ғазал байтларида ички қофия қўлланган, буни эса мусажжаъ санъатига нисбат берилади.)
9. С. («ҳур», «Ð½ÑƒÑ€» қофияларида «Ñ€» — равий, чўзиқ «Ñƒ» унлиси эса ридф саналади. Чўзиқ унлидан кейин ундош равий келадиган қофия мурдаф қофия деб аталади.)
10. А. (байт «ҳазажи мусаддаси ахрами аштари мақсур» вазнида ёзилган бўлиб, «Ð¼Ð°Ñ„ъулун фоилун мафоийл» рукнлар таркибига эга. Бу рукнлар эса жавобда кўрсатилган чизма билан ифодаланади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:17:33
МАХТУМҚУЛИ

1. Ð’. («ÐÐ»Ð¸Ñ„» сўзи араб ёзувидаги ҳарфни ифодалайди. Шоир ошиқ қаддини тик алиф ҳарфига ўхшатган. Бу эса ҳарфий санъатга хосдир.)
2. Д. (байтдаги мард — номард сўзлари ўзаро зид маънога эга. Бинобарин, шоир тазод санъатидан фойдаланган.)
3. Е. ( парчадаги арзон — қиммат, ҳалол — ҳаром сўзлари зид маъноларни ифодалаётгани учун тазод санъати намунаси ҳисобланади.)
4.  С. («Ð½Ð°Ñ„синг кўзи», «ÐºÐ¸Ñ‚об юзи» иборалари — истиора, «Ñžқур» ва «Ñžқ ур» сўзлари шаклдошлиги туфайли тажнис санъати намунаси саналади.)
5. Д. (Искандар, Қорун номларига ишора қилинаяпти, демак, шоир талмеҳ санъатига мурожаат этган.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:18:18
6. Ð’. (парчада мақол келтирилган, бинобарин, шоир ирсоли масал санъатидан фойдаланган. «ÐžÑ…ири бир куни қилурсан сафар» жумласи эса сафар қилишни эмас, ҳаётдан кўз юмиб, нариги дунёга жўнашни назарда тутади, буни эса киноя дейилади.)
7. А. (байтда йигитлик бўстонга, қарилик хазон (куз)га ўхшатилган (ташбиҳ.) Йигитлик — қарилик, бўстон — хазон сўзлари ўзаро зид маънога эга, шунинг учун тазод намунаси саналади.)
8. С. (кўнгилга инсон хусусиятлари кўчирилган (ташхис), «Ð½Ð°ÑÐ¸Ð±Ð° оти» ибораси зса истиорадир.)
9. Д. («ÑƒÐ¼Ñ€Ð¸Ð½Ð³ гуии», «Ð°Ð¶Ð°Ð» қўли» иборалари истиора саналади, чунки уларнинг таркибидаги гул, қўл сўзлари кўчма маънода ишлатилаяпти.)
10. Ð’. (бисёри, зори, бори қофияларида чўзиқ «Ð¾» унлиси (ридф)дан сўнг ундош равий — «Ñ€» ҳарфи келган. Бундай қофия эса мурдаф қофия саналади.)
Nom: Re: Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?
Yuborildi: AbdurRohman 09 Dekabr 2010, 19:31:01
МУНДАРИЖА

Муаллифдан..........................................................................   3

I. Шеърий санъатлар

Муболаға..............................................................................   4
Ташбиҳ................................................................................   6
Тамсил.................................................................................  7
Ҳусни таълил..........................................................................  7
Тажоҳули орифона...................................................................  8
Ташхис.................................................................................   8
Интоқ....................................................................................  9
Талмеҳ.................................................................................  10
Лафф ва нашр......................................................................   11
Ружуъ................................................................................... 12
Истиора................................................................................  12
Тансиқ ас-сифат...................................................................   13
Киноя......:...........................................................................   13
Ирсоли масал.......................................................................   14
Тазмин.................................................................................  14
Саволу жавоб......................................................................   15
Иқтибос..................:.............................................................   15
Тажнис...............................................................................   15
Тажниси томм......................................................................   16
Тажниси мураккаб................................................................  16
Ийҳом..................................................................................   17
Таносуб..............................................................................   17
Тазод..................................................................................  18
Иштиқоқ..............................................................................   18
Таъдил................................................................................  19
Тарду акс...........................................................................   19
Такрир................................................................................  20
Мукаррар............................................................................  20
Тазмини муздаваж...............................................................  21
Китобот..............................................................................  22
Талмиъ...............................................................................  23
Мувозана...........................................................................   23
Радди матлаъ......................................................................  24

II. Аруз илми

Аруз асослари ҳақида қисқача маълумот...................................   25
БаҳÑ€ ҳамда вазнларни аниқлаш усуллари.....................................   27
Шеъриятимизда кенг қўлланган вазнлар....................................   28

III. Мумтоз қофия

Қофиянинг тузилиши..............................................................   31
Қофия турлари.....................................................................   32
Мужаррад қофия................................................................    32
Мурдаф қофия...................................................................    32
Муқайяд қофия..................................................................     34
Муассас қофия..................................................................   34
Мутлақ қофия.....................................................................   35
Қофия санъатлари................................................................   36
Зулқофиятайн.....................................................................   36
Зулқавофиъ.......................................................................   37
Тарсиъ............................................................................   37
Тажнисли қофия................................................................   37
Мусажжаъ.......................................................................   38
Мусалсал........................................................................   39
Радиф ва ҳожиб...............................................................    39
Мумтоз бадиият бўйича тест саволлари............... .............    41
Тўғри жавобларнинг изоҳли кўрсаткичи.....................................  77