Pirimqul Qodirov. Yulduzli tunlar (roman)  ( 264517 marta o'qilgan) Chop etish

1 ... 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 ... 78 B


shoir  10 Yanvar 2008, 19:17:38

— Ha, hech kim bilan yakkama-yakka gaplasholmayman. Hamisha  yon-verimda qo‘riqchilar... Yomonlasam, darrov yetkazadiganlar ko‘p.
— Qo‘rqma, bu xonada faqat biz ikkalamiz... Ilgari bizga xizmat qilgan odamlardan saroyda hech kim bormi?
— Otamning vaziri Malikdod Koroniy bor... Ke-yin... bizning kutubxonada ishlagan to‘rtta olim ham xizmatga olindi. Bilishimcha, Bobur hindistonliklarni o‘ziga el qilmoqchi, ularni ishonchini qozonmoqchi. Shuning uchun otamning barcha oshpazlarini saroyga to‘plab, to‘rttasini o‘zi uchun tanlab olibdi.
— Shu bizning oshpazlar pishirgan ovqatlarni Bobur ham yermishmi?
— Ha, ko‘rganlardan eshitdim. Bobur hindistoniy taomlarni yeyish bilan ham o‘zini bizning elga yaqin ko‘rsatmoqchi bo‘lsa kerak.
Malika ilgari o‘zining itoatida bo‘lgan o‘sha to‘rtta oshpazdan birortasini qo‘lga olish mumkinligini o‘yladi-yu kutilmagan bir bardamlik bilan o‘rnidan turib ketdi. Uning qalbini o‘rtab yurgan qayg‘u-alamlar endi birdan yangi yo‘l topganday bo‘ldi. Zo‘r intiqom tuyg‘usi uning xayollarini bir nuqtaga to‘plab, vujudiga kuch-quvvat berganday bo‘ldi. «Agar Bobur o‘ldirilsa, uning odamlari bu yerda turolmaydi: ketadi, mamlakat yana o‘zimizga qoladi!» degan  o‘y ham uning oshpazlarini qo‘lga olish haqidagi qarorini mustahkamladi. Malika og‘zini nevarasinnig qulog‘iga yaqinlashtirib so‘radi:
— O‘sha oshpazlarni sen ko‘rdingmi?
— Ko‘rdim.

Qayd etilgan


shoir  10 Yanvar 2008, 19:17:57

— Ularning orasida Ahmad choshnagir yo‘qmi?
Bahodir buvisining avzoyi o‘zgarganidan allanechuk cho‘chib:
— Yo‘q, — dedi. — Ahmad choshnagir Agradan Atovaga ketgan.
Malika Bahodirning eshikka yana xavotir bilan ko‘z tashlab qo‘yganini ko‘rdi-yu, kinoyaomuz iljaydi: «Bu nevaram bo‘shroq, ayg‘oqchisi ham ko‘p ekan, sir berib qo‘ysa juvonmarg bo‘ladi, men ham niyatimga yetolmayman», dedi o‘zicha va ko‘nglidagi qaltis niyatni unga bildirmay gapni boshqa yoqqa burdi:
— Bizga shunchalik sodiq ko‘ringan odamlar hozir dushmanlarimizga xizmat qilyapti-ya! E, bevafo dunyo! Malikdod Koroniy ham, oshpazlar ham hammasi sotilgan! Lekin sen... dushmanlar bilan til uchida murosa qilu dilingni otangga sodiq tut!
— Hali ham shunday, buvijon! — pichirlab dedi Bahodir.

Qayd etilgan


shoir  10 Yanvar 2008, 19:18:52

* * *

Nevarasi ketgandan keyin malika Bayda xastalik to‘shagini yig‘ishtirdi, ilgarigi fig‘on chekishlar va qarg‘ashlarni ham bas qildi. Uning fikru zikri — eng sadoqatli va tadbirkor odamlarini ishga solib, Boburni zaharlab o‘ldirishga qaratildi. Malikaning atrofida fotihlardan qasos olishga tashna odamlar ko‘p edi. Bobur askarlari bilan to‘qnashuvlarda birining akasi, birining inisi o‘lgan, biri ilgarigi makoni va mavqeidan ajralib xonavayron bo‘lgan... Malika ana shunday qasoskorlarning eng ishonchlilarini izlay boshladi. Bobur ishga olgan to‘rt oshpazdan birining yolg‘iz inisi Panipat jangida halok bo‘lgan edi. Malika zimdan surishtirib buni bilganda quvonib ketdi. Biroq o‘zi bu oshpaz bilan bevosita aloqa qilishni lozim topmadi. Chunki malikani hamma taniydi. Bobur odamlari sezib qolishlari mumkin.
Ilgari sulton Ibrohimning saroyida bu oshpazlar bilan birga ishlagan va ularga qadrdon bo‘lib qolgan eng ishonchli odam — Atovaga ketib qolgan Ahmad choshnagir edi. Malika Agradan ancha uzoq bo‘lgan Atovaga maxsus odam yuborib, Ahmad choshnagirni o‘z huzuriga taklif qildi.

Qayd etilgan


shoir  10 Yanvar 2008, 19:19:09

Ahmad choshnagir Agradagi hovlisi va molu mulkidan ayrilib fotihlarga qarshi g‘azabga to‘lib yurar edi. Malika Bayda uni o‘z parganasiga ishga oldi, uy-joy va maosh berdi, so‘ng asta-sekin ko‘nglidagi niyatini aytdi. Ahmad choshnagir avval «uddalay olmayman» deb qo‘rqdi. Lekin malika unga dalda berdi, «inisi Panipatda o‘ldirilgan oshpaz bilan gaplashib bersang bo‘ldi, qolgan ishni o‘zimiz qilamiz», dedi. Ahmad choshnagir saroyga qanday kirishni bilmas edi. Buning yo‘lini ham malika o‘zi topdi. Malika Bayda nevarasidan xabar olish uchun saroyga borishi mumkin edi. Malika nafis shohi va parchalardan sovg‘alar tayyorlatdi, so‘ng bu sovg‘alarni Ahmad choshnagirga ko‘tartirib saroyga bordi... Malika podsho qabuliga kirib chiqquncha Ahmad choshnagir eski qadrdoni bo‘lgan o‘sha oshpazni topgan va u bilan ertasi kuni saroydan tashqarida uchrashishga kelishgan edi. Oradan bir haftacha o‘tgach, Ahmad choshnagir oshpaz bilan til biriktirganini malikaga kelib aytdi.
— U ham kelgindilarni daf qilishning yo‘lini bilmay yurgan ekan. Podshohlari o‘lsa hammasi daf bo‘ladi deb ishontirdim!
— Agar hamma ish o‘ylaganimizday bo‘lsa, otasining taxtini Bahodirjon oladi. O‘shanda sizga katta bir pargana beramiz. Oshpaz ham katta mukofot oladi.
— Ilohim shu niyatimizga yetaylik! Vatanimiz berahm fotihlardan xalos bo‘lsin!
— Omin!
Ahmad choshnagirning saroy oshpazi bilan kelishuviga binoan, Boburning ovqatiga solinishi kerak bo‘lgan zaharni malika o‘zining eng ishonchli bir kanizidan berib yuborishi kerak edi. Endi ular mana shu nozik ishni qaysi kanizga topshirishni o‘ylay boshladilar..

Qayd etilgan


shoir  10 Yanvar 2008, 19:19:39

2

Uch oydan beri muttasil ko‘tarilib borayotgan jazirama issiqlar hindcha ashora deb ataladigan to‘rtinchi oyga* kelib juda avjiga chiqib ketdi. Yomg‘ir faslining boshlanishiga hali salkam bir oy bor. To‘rt oydan beri nam ko‘rmay qurib yotgan yer issiqning zo‘ridan tars-tars yorilib ketgan.
Jamna daryosining chap qirg‘og‘iga — ilgarigi tashlandiq yerlar va chakalakzorlar o‘rniga qurilayotgan Zarafshon bog‘ida hali soya joylar kam. Bobur qurilishni otliq aylanib ko‘rar ekan, uzangi temirining issig‘i etikdan o‘tib, oyog‘ini jizillatib uzib olayotganini sezadi. Oltin qoplangan egarning oftobda yaltirayotgan qoshini ushlaganda cho‘g‘ni ushlaganday bo‘lib, qo‘li kuyar edi.
Shunday bo‘lsa ham u issiqdan behalovat bo‘layotganini ketidan ergashib kelayotgan beklariga sezdirmas edi. Chunki bu beklar o‘lja tushgan xazinalardan katta-katta ulushlar olgandan beri salqin joylarga ketib, rohat-farog‘atda yashashga intilishar, Agra va uning atrofida yangidan imorat qurib, bog‘-rog‘ qilishga toqatlari yo‘q edi.
Kobul va G‘azni kabi salqin joylarga tezroq qaytib ketishning yo‘lini izlayotgan beklardan biri marg‘ilonlik Xo‘ja Kalonbek edi.
Bobur unga uzun oq yaktak kiygan, kichkina oq salla o‘ragan mo‘ysafid me’morni ko‘rsatdi-yu:
— Tanidingizmi? — dedi.
— Andijonlik mavlono Fazliddinmi?

Qayd etilgan


shoir  10 Yanvar 2008, 19:20:12

— Ha, Kobuldan biz bilan ketma-ket kelsin deb tayinlagan edim. Sangtarosh o‘g‘li bilan yetib kelib, mana shu bog‘ning tarhini chizdi. Shundoq keksa odam chidagan issiqlarga nahotki biz bardosh bera olmasak?
— Lekin mijoziga issiq to‘g‘ri kelmaydigan odamlar ham bor-da, hazratim. Kechagi bodi samumda* mening navkarlarimdan uchtasi tap-tap yiqilib jon berdi.
— Ajali yetgan bo‘lsa, samum bir sabab bo‘lgan, xolos, — dedi Bobur va ta’zim qilib peshvoz chiqqan mavlono Fazliddinga yuzlandi. — Hormang, mavlono... Qani arzingiz bo‘lsa eshitgali keldik.
— Arzim shuki, hazrati oliylari, bizga fil bilan ishlaydigan filbonlar kerak. Bog‘ o‘rtasidagi marmar qasr uchun Dehalpurdan juda og‘ir toshlar olib kelmoqchimiz. Bunday toshlarni katta arobalarga faqat fillar ortib berishlari mumkin.
Bobur Panipat jangida filbonlari bilan asir olingan suruv-suruv fillarni esladi. So‘ng devonxonaga ishga olingan hindistonlik maslahatchisi Malikdod Koroniyga yuzlan-di:
— Janob Koroniy, harbiy fillarni mehnatga o‘rgatish mumkinmikin?
— Mumkin, hazratim. Fil juda ziyrak jonivordir. Filbonlardan eshitganim bor. Fillar qonli janglardan ko‘ra osuda mehnatga tezroq o‘rganar emishlar.

Qayd etilgan


shoir  10 Yanvar 2008, 19:20:29

— Bizning qo‘shinlar fil yordami bilan jang qilishga odatlangan emaslar. Shuning uchun Panipatda o‘lja olingan harbiy fillarni qurilishlarda ishlatmoq mumkin. Janob Koroniy, bu farmonni shu bugunoq barcha filbonlarga yetkazing!
— Jonim bilan.
Koroniy buyruqni tezroq bajarish uchun hozir ketmoqchi edi, Bobur uni to‘xtatdi:
— Yana shaharu qishloqlarga maxsus tavochilar yuboring. Biz Ibrohimdan o‘lja olingan boyliklarni obodonchilik yo‘lida sarflamoqchimiz. Shuni barcha viloyatlarga ma’lum qiling. Qurilishlarda ishlash uchun sizga o‘n besh ming korgar yetarlikmi, mavlono?
— Yetarlik. Lekin hazratim marmar qasr bilan tosh voyin*ni bir yilda qurib bitirishni buyurgan edilar. Sangkorlik — tez bo‘ladigan ish emas...
— Sangtaroshlarni ko‘paytirsak-chi? — dedi Bobur.
— Men ham shuni iltimos qilmoqchi edim. Hindis-tonning havosiga Hirotu Samarqanddagi g‘ishtu koshindan ko‘ra toshu marmar mosroqdir.
— Hozir qurilishlarimizda qancha sangtarosh usta bor, mavlono?
— Agraning o‘zida olti yuz sakson sangtarosh ishlatmoqdamiz. Sekrida, Dehalpurda, yana boshqa joylarda— jami ming to‘rt yuz to‘qson bir sangtarosh...

Qayd etilgan


shoir  10 Yanvar 2008, 19:21:05

— Bu oz emas! — dedi Bobur. — Bobokalonimiz Amir Temur Samarqandda eng katta imoratlar qurdirganda turli mamlakatlardan ikki yuz sangtarosh borib ishlagan ekan. Tarixchi mulla Sharafiddin* buni favqulodda maqtab ta’riflagan ekanlar. Lekin Hindiston hunarpeshalarga shu qadar boyki, biz yuzlab emas, minglab usta-sangtaroshlarni ishga taklif etishimiz mumkin. Janob Koroniy, bizning qalamravimizdagi barcha shaharlarga jarchilar chiqaring. E’lon qilsinlarki, bizning qurilishlarimizga kelib ishlaydigan korgaru ustalarga istaganlaridan ham ziyoda haqlar to‘lanur, imtiyozlar berilur. Dinu millat ayirish yo‘q. Barcha ustalar avvalo xudoning, undan so‘ngra bizning himoyamizda bo‘lurlar!
Koroniy ta’zim bilan:
— Farmoni oliyga jonimiz fido! — dedi-da, otini burib, Agra tomonga yo‘l oldi.
Boshqa bek va mulozimlar tobora kuchayib borayotgan issiqdan betoqat bo‘lib, daryoda langar tashlab turgan kemalarga qarab-qarab qo‘yishardi. Ular qurilishni ko‘rib bo‘lganlaridan keyin podshoh bilan birga shu kemalarga chiqib dam olishlari mumkinligini bilishardi. Shuning uchun qurilishga oid gaplar tugashini sabrsizlik bilan kutishmoqda edi.
Lekin Bobur me’mordan bo‘lajak qasr bilan daryo oralig‘iga tushadigan marmar hammomning gumbazi va ichi qanday bo‘lishini so‘radi.

Qayd etilgan


shoir  10 Yanvar 2008, 19:36:02

— Ichi xuddi Samarqanddagi Ulug‘bek mirzo hammomidek sangfarsh qilinur, — dedi mavlono Fazliddin.— Lekin gumbazi mirzo hammomining gumbazidan xiyla ulug‘ bo‘lur. Devorlari qizil toshdan ishlanur... Marmarning bir xosiyati shuki, yozda muzdek salqinlik berur.
— Bo‘lmasa, marmar imoratlarni tezroq quringki, biz bu jaziramada kuyib kul bo‘lmaylik! — dedi issiqdan bo‘g‘riqqan Kalonbek.
— Marmar imoratlar tezroq bitsin desangiz, otdan tushib hashar qilishing, janob bek! — deb tegishdi mavlono.
Bobur uning javobidan mamnun bo‘lib kuldi-da:
— Qalay, mavlono, issiq o‘zingizni ko‘p qiynamadimi? — dedi.
— Qiynasa ham chidaymiz-da. Mana shunday katta obidalarni Andijonda quramen deb, qurolmadim. Hirotda quramen deb, qurolmadim. Chizgan tarhlarim o‘ttiz yil sarg‘ayib yotdi. Qarangki, butun umr qilgan orzularim uzoq Agraga kelganimda ro‘yobga chiqadigan bo‘lib turibdir. Taqdiru nasibam shuni taqozo qilsa, issig‘i ko‘zimga ko‘rinurmi? Hindistoniy ustalar salqin tutadigan meva sharbatlariyu yengil taomlar yeyishar ekan. Men ham shunga o‘rgandim. Ertalab salqinda turib bir paxra* ishlaymen. Kun qiziganda bir paxra yotib dam olgaymen. Issiqning tafti pasaygach, yana bir paxra ishlagaymiz.

Qayd etilgan


shoir  10 Yanvar 2008, 19:42:55

— Biz bo‘lsak, ertayu kech sergo‘sht taomlar, qaziyu kaboblar yeyurmiz, — dedi Bobur Xo‘ja Kalonga qarab.— Yana bu yetmagandek, olovli maylar ichurmiz.
Xo‘ja Kalon ot ustida oftobning tig‘ida turib shunday terlagan ediki, yuzi va peshonasidan sirqigan ter tomchilari mosh-guruch soqolidan oqib ko‘kragiga tommoqda edi.
Boburning o‘zi ham har nafas olganda ichiga havo emas, olov kirayotganday bo‘lardi. U me’mor bilan gapini  tugatgach,  otini  daryodagi  kemalar  tomonga  burdi-yu, yeldirib ketdi.
Otlar tez yurganda qarshidan shabada esganday bo‘lar va nafas olish yengillashar edi. Shuning uchun Boburning ketidan boshqalar ham otlarini tez hayday boshladilar. Shu tarzda daryo sohiliga yaqinlashar ekanlar, Xo‘ja Kalonning navkari mingan badaxshoniy qora ot surinib yiqilib tushdi. Badaxshonlik navkar oyog‘ini otning tagidan tortib oldi-da, yuganni silkitib, otini turg‘izmoqchi bo‘ldi. Og‘zidan qon aralash ko‘pik kelayotgan ot bir-ikki talpinib ko‘rdi, lekin o‘rnidan turolmadi.
— Buni ham oftob urdi! — dedi Xo‘ja Kalon alam bilan. — Koshki bu mamlakatda ot topish oson bo‘lsa!
— Janobi bek, bir ot uchun muncha iztirob chekmang, men buyuray, navkarlaringiz bizning taviladan bir ot olsin, — dedi Bobur.
— G‘oyat minnatdormen, hazratim! — dedi Xo‘ja Kalonbek. — Lekin gap faqat otda emas. Men bu o‘limda o‘z istiqbolimni ko‘rib iztirob chekmoqdamen!
Bobur otdan tushdi-yu, daryoda langar tashlab turgan «Osoyish» nomli ikki oshiyonlik muhtasham kemani Xo‘ja Kalonbekka ko‘rsatib hazillashdi:
— Hozir sizga mana bu istiqbol muntazir! Yuring!

______________
* A sh o r a — javzo oyiga to‘g‘ri keladi. Hindistonda yoz fasli bahorda hut oyidan boshlanib, to‘rt oy davom etadi. Keyin «Pashkol» deb ataladigan yomg‘irlar fasli boshlanib, bu fasl mezon oyigacha davom etadi.
* B o d i  s a m u m — eng issiq garmsel shamol.
* V o y i n — katta hovuz.
* Ya ’ n i   Sharafiddin Ali Yazdiy.
* B i r  p a x r a — to‘rt soat.

Qayd etilgan