Muallif Mavzu: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari  ( 253727 marta o'qilgan)

0 Foydalanuvchilar va 1 Mehmon ushbu mavzuni kuzatishmoqda.

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #15 : 22 Noyabr 2007, 14:59:35 »
4.2 Унли ва ундош товушлар

  Нутк товушлари икки хил: унли товушлар ва ундош товушлар.
  Булар куйидагича фаркланади: 1.Унли товушлар хосил булишида упкадан чикаётган хаво огиз бушлигида хеч кандай тусикка учрамасдан утади, ундош товушларни хосил килишда эса упкадан чткаётган хаво огиз бушлигида турли тусикларга учрайди ва бунинг натижасида шовкин хосил булади. 2.Унлиларни чузиб талаффуз килиш мумкин, ундошларни эса чузиб талаффуз килиб булмайди. 3.Унлилар талаффузида пайчалари албатта титрайди, ундошлар талафузида эса товуш пайчалари титраши хам (жарангли ва сонорларда), тотрамаслиги хам (жарангсизларда) мумкин.
  Ундош товушлар жами 25 та булиб, ёзувда 23 та харф билан ифодаланади: б,в,г,д,ж, (виждон) , ж (жужа), з,й,к,л,м,н,п,Ñ€,с,Ñ‚,Ñ„ (араб-форс тили таъсирида пайдо булган) , Ñ…,ц,ч,ш,к,г,нг (качон).Харфлар сонининг товуш сонидан камлиги куйидагича изохланади: кирилл алифбосидаги ж харфи иккита товушни (жужа ва виждон), н ва г харфлари бирикиб, битта товушни ифодалайди.
  Узбек адабий тилида ундошлар куйидагича гурухларга булинади:
  1.Хосил булиш урнига кура: 
А) Лаб ундошлар: -лаб-лаб: б,п,м
-лаб-тиш: в,ф
Б)Тил ундошлар:-тил олди: д,т,ж,ц,ч,ж,з,с,ш,н,л,р,
-тил урта: й
-тил орка: г,к,нг
-чукур тил орка: к (катор), г (гоз), х
В) Бугиз ундоши: х
2.Хосил булиш усулига кура:
А)Портловчилар:
-соф портовлчилар: б,п,д,т,г,к, к (катор)
-коришик портловчилар: ж,ц,ч
Б)Сиргалувчилар: в,ф,ж,з,с,ш,й, г (гоз) ,х, х (хам)
В)Портловчи-сиргалувчилар:
-бурун товушлари: м,н,нг
-ён товуш: л
-титрок товуш: р
3.Овоз ва шовкинниг иштирокига кура: А)Шовкинлилар:
-жарангли: б,д,г,ж,в,ж,з,й, г (гоз)
-жарангсиз: п,т,к, к(катор),ц,ч,ф,с,ш,х, х (хам)
Б)Овоздор (сонорлар): м,н,нг,л,р

  Айрим жарангли ундошлар узларининг жарангсиз жуфтликларига эга: б – п , д – Ñ‚ , ж (коришик) – ч, ж (сиргалувчи,) – ш, з – с, г (гоз) – Ñ….

«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #16 : 28 Noyabr 2007, 18:37:27 »
Унли товушлар факат ундан (овоздан) хосил булади.Улар жами 6 та булиб, 10 та харф билан ифодаланади: а, о, у, у (улим), и, э, е, ё, ю, я.Кирилл алифбосидаги е,ё,ю,я, харфлари иккита товушни ифодалайди.
  Унли товушлар куйидагича гурухларга ажратилади:

1.Тилнинг горизонтал харакатига кура:
а) Олд катор : и,э,а
б) Орка катор : у,у (улим), о

2.Тилнинг вертикал харакатига кура:
а) Юкори тор унлилар: и,у
б) Урта кенг унлилар: э, у (улим)
в) Куйи кенг унлилар: а,о

3.Лабларнинг иштирокига кура:
а) Лабланган: у, у (улим), о
б)Лабланмаган: и,э,а


4.3 Товуш узгаришлари
 
Нутк товушлари талаффуз пайтида баъзи узгаришларга учрайди.Булар асосан икки хил булади:

1.Товуш алмашиши:
а) Унлилар: сон – сана; онг – англа; сайла – сайлов
б)Ундошлар: курак – кураги; кетди – кетти; ёзсин – ёссин; танбур – тамбур

2.Товуш тушиши:
а) Унлилар: шахар – шахри; корин – корни; бурун – бурни
б) Ундошлар: мен – менинг; паст – пасай; суст – сусай; келса – кеса

Булардан ташкариб товуш узгаришлариниг яна куйидаги куринишлари мавжуд:
1.Сингармонизм – унли товушларнинг мослашувиб охангдорлиги, уйгунлиги демакдир.Бу ходиса факат туркий тилларда учрайди.Бунга кура сузларнинг олдинги бугинида кандай унли келса, кейинги бугинида хам шундай унли келитши керак:  бурун, курук, узун.

2.Асимиляция – катор келган нутк товушларининг бир-бирига таъсир килиб, узига мослаштиришдир.Ассимиляция икки хил булади:
а) прогрессив ассимиляция олдинги товушнинг кейинги товушни узига ухшатишидир: айтди – айтти, юрак + га – юракка
б)регрессив ассимиляция кейинги товушнинг  олдинги товушни узига ухшатишидир: йигит+ ча – йгичча, туз+сиз – туссиз.Ассимиляция тулик ва кисман булиши мумкин: отдан – оттан (тулик), учта – ушта (кисман)

3.Диссимиляция иккита ухшаш товушнинг ноухшаш булиб колишидир.Диссимиляция хам икки хил булади:
а)прогрессив: бирорта – биронта
б)регрессив: иттифок – интифок

4.Метатеза ундош товушларнинг урин алмашувидир: тупрок – турпок, айланмаок – айналмок, ёмгир – ёгмир

5.Товуш орттирилиши ходисаси суз бошида, суз уртасида ва суз охирида юз бериши мумкин: стакан – истакан, стол – устал, фикр – фикир, доир – дойир, танк – танка, диск – диска.
«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #17 : 28 Noyabr 2007, 18:38:44 »
4.4 Бугин ва унинг турлари.
  Упкадан чикаётган хаво тулкинига бир зарб бериш билан айтиладиган товуш ёки товушлар йигиндиси бугин дейилади: ки – тоб – лар, о – и – ла
  Унли товуш билан тугаган бугин очик, ундош билан тугаган бугин ёпик бугин дейилади.
  Хар бир бугин таркибида унли товуш булиши шарт, демак, суз таркибида нечта унли товуш булса, шунча бугин булади.Бугин таркибида ундошлар катнашмаслиги хам мумкин: у – ка, о – на.Узбек тилида куйидаги бугин шакллари мавжуд:
1.Бир ундошли: от, бу
2.Икки ундошли: ост,нон
3.Уч ундошли: турт,шарт
4.Турт ундошли: спорт,старт
  Бугиннинг амалий ахамияти куйидагиларда намоён булади:

1.Ёзувга бир сатрга сигмай колган суз кейинги каторга бугин асосида кучирилади
2.Биринчи синф укувчиларини укиш ва ёзишга ургатиш бугин асосида амалга оширилади
3.Шеърий мисраларда бугинлар сони тенг булади

«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #18 : 28 Noyabr 2007, 18:39:39 »
4.5 Ургу ва унинг турлари
  Суз бугинларидаги унли товушлардан бирининг ёки гап таркибидаги айрим сузнинг бошкаларига нисбатан кучлирок овоз билан айтилиши ургу дейилади.Ургу ёзувда (‘) белгиси билан белгиланади: бола’, пахта’.
  Ургу икки хил булади:
1.Суз ургуси суз таркибидаги айрим унли товушнинг кучлирок айтилишидир: кала’м – каламдо’н – каламдонда’.Узбек тилида суз ургуси асосан сузнинг охирги бугинига тушади.Аммо суз ургуси биринчи ва иккинчи бугинларга тушадиган сузлар  хам бор: ха’мма, ки’мдир, алба’тта, ха’тто.
  Узлашма сузлардаги ургу тушган  о  унлиси аник талаффуз килинади: футбо’л, волейбо’л.Мото’Ñ€, фонта’н, водопрово’д каби сузларнинг ургусиз бугинидаги о  унлиси  а  товушига якин талаффуз килинади.Тра’ктор, до’ктор каби сузларда суз охиридаги ургусиз  о  унлиси  и   ÑƒÐ½Ð»Ð¸ÑÐ¸Ð³Ð° якин талаффуз килинади.
  Ургу суз маъноларини фарклаш учун хам хизмат килади: олма’ (мева) – о’лма (харакат), янги’ (сифат) – я’нги (равиш)
  2.Гап (мантикий,логик,маъно) ургуси гап таркибидаги айрим сузларнинг кучлирок айтилишидир; ургу олган суз хар доим кесим ёнида жойлашади: Бугун мактабга бордим. Мактабга бугун бордим.

Кейинги мавзу: Графика (Ёзув)
«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #19 : 05 Dekabr 2007, 14:56:19 »
5.1 Tovush va harf.
   
  Nutq tovushlari nutqning eng kichik, bo’linmas qismidir. Nutq tovushlarining yozuvdagi shakli harf deb ataladi. Nutq tovushlarini talaffuz qilamiz va eshitamiz. Harflarni esa ko’ramiz , yozamiz va o’qiymiz. Ma’lum tartibda joylashgan harflar qatori alfavit yoki alifbo deyiladi. Lug’atlarda, turli ro’yxatlarda so’zlar alfavit tartibida joylashtiriladi.
   Kirill yozuviga asoslangan o’zbek alifbosida 35 harf bor. Shundan 10 tasi unli harf, 25 tasi undosh harf; ayirish va yumshatish belgilari (ÑŠ, ÑŒ) tovush bildirmaydi:

Аа(1)  Бб(2)  Вв(3)  Гг(4)  Дд(5)  Ее(6)  Ёё(7)  Жж(8)  Зз(9)  Ии(10)  Йй(11)  Кк(12)  Лл(13)  Мм(14)  Нн(15)  Оо(16)  Пп(17)  Рр(18)  Сс(19)  Тт(20)  Уу(21)  Фф(22)  Хх(23)  Цц(24)  Чч(25)  Шш(26)  Ъъ(27)  Ьь(28)  Ээ(29)  Юю(30) Яя(31)  Уу(32)  Кк(33)  Гг(34)  Хх(35).

«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #20 : 05 Dekabr 2007, 15:14:07 »
5.2Yozuvlar haqida.
   Dastlab nutq faqat og’zaki shaklda bo’lgan. Kishilar jamiyati taraqqiyotining ma’lum davrida hayotiy zaruriyat natijasida asta – sekin yozuv yaratilgan. Tarixchilarning aniqlashicha, yozuv dastlab Mesopotamiya degan joyda paydon bo’lgan va bu yozuv tarixga mixxat nomi bilan kirgan.
   Eramizdan oldingi V – VI asrlarda O’rta Osiyoning Eronga yaqin hududlarda rasmiy yozuv sifatida mixxat ishlatilar edi. Hozirgi eramizdan boshlab taxminan VI asrgacha so’g’d yozuvi ishlatilgan. V – VIII asrlar davomida turkiy xalqlar O’rxun – enasoy yozuvidan foydalanishgan. Qadimgi turkiy yozuv yodgorliklari dastlab Janubiy Sibirning Enasoy daryosi havzalarida va Mo’g’ulistonning O’rxun vodiysida topilgan. Shunga nisbatan qadimgi turkiy yozuv O’rxun – Enasoy obidalarining yozuvi deb ham yuritiladi. 1893 yil daniyalik olim N.Tomsen va rus olimi V.V.Radlov qadimgi turkiy yozuvni o’qishga muvaffaq bo’ldilar. O’rxun – enasoy yozuvlari Rim yozuvlariga o’xshab ketganligi uchun run (runik) yozuvlari deb ham yuritiladi.
   O’rta Osiyoning bizga ma’lum bo’lgan eng qadimgi mahalliy xalqi sak va massaget urug’lari bo’lib, ularning ham o’z yozuvlari mavjud edi. Ana shu yozuvdan qadimiy xorazmiy va so’g’d yozuvlari yaratilgan.
   1970 yillargacha turkiy yozuv eramizning Vi – VII asrlarida shakllangan degan fikr yetakchi edi. Keyingi topilmalar turkiy yozuvning ildizlarini ikki yarim ming yillik o’tmishdan izlamoq kerak,degan xulosani chiqarishga asos bo’ldi. 1988 yilda Andijon viloyatining Marhamat tumanidagi Lo’mbitepa yodgorligidan ko’za topildi. Uning bandi sirtiga qadimiy turkiy bitik o’yib tushirilgan ekan. Bu bitik VII – VIII asrlarga oid turkiy obidalardan yosh jihatidan qariyb I – II asrcha qadimiyroqdir.
   VI – VII asrlardan to XV asrlargacha turkiylar va mo’g’ullar uyg’ur yozuvidan foydalanishgan. Bu yozuvda bitilgan yodgorliklarning eng qadimgisi Yusuf Xos Hojibning “Qutadg’u bilik” asarning Vena kitibxonasidagi nusxasidir. Uyg’ur yozuvi X – XV asrlarda mavjud bo’lib, arab yozuvi bilan ma’lum davrgacha baravar ishlatilgan.
   720 yildan arab yozuvi tarqala boshlagan. Arab yozuvida bitilgan eng qadimgi turkiy yodgorliklar XI asrga taalluqlidir. Xalqlarimiz taxminan 1200 yildan ko’proq vaqt davomida arab alifbosidan foydalanganlar. 1929 yildan lotin alifbosi asosidagi yangi yozuvga o’tilgan edi. 1940 yildan boshlab esa rus (kirill) grafikasi asosidagi yangi o’zbek alifbosiga o’tildi.
   Bizning davrimizda jahondagi xalqlar 220 xil yozuvdan foydalanadilar. Shu yozuvlardan juda keng tarqalgani lotin yozuvi bo’lib, jahon xalqlarining 30 foizidan ziyodi shu yozuvni qo’llaydilar.
   1993 yil 2 – 3 sentyabrda bo’lib o’tgan Oliy Kengash yig’ilishida o’zbek yozuvini lotin alifbosiga o’tkazish to’g’risida qonun qabul qilindi. 1995 yil 6 maydagi Oliy Majlis sessiyasida bu alifboga ayrim o’zgarishlar kiritildi va bu yozuvga to’liq o’tish muddati 2005 yil sentyabr oyi deb belgilandi. (keyin bu muddat 2009 yilgacha cho’zildi). Isloh qilingan yangi o’zbek alifbosida 29 ta harf bor. Shulardan 3 tasi harfiy birikma: sh, ch, ng:

Aa(1)  Bb(2) Dd(3) Ee(4) Ff(5) Gg(6) Hh(7) Ii(8) Jj(9) Kk(10) Ll(11) Mm(12) Nn(13) Oo(14) Pp(15) Qq(16) Rr(17) Ss(18) Tt(19) Uu(20) Vv(21) Xx(22) Yy(23) Zz(24) O’o’(25) G’g’(26) Sh sh(27) Ch ch(28) Ng ng(29).
«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #21 : 10 Dekabr 2007, 15:16:55 »
5.3 Orfografiya (imlo) va uning qoidalari.
[/b]
  Tilda so’zlar va qo’shimchalar ma’lum qoidalar asosida yoziladi. Bu qoidalar yig’indisi imlo (orfografiya) deb yuritiladi. Imlo quyidagi qoidalarga asoslanadi:
1.Fonetik yozuv (tamoyil). Bu qoidaga muvofiq ba’zi so’z va qo’shimchalarni eshitganimiz bo’yicha yozish mumkin:
1)tog’ + ga – toqqa , ko’k + ga – ko’kka;
2)og’iz +im – og’zim , burun + im – burnim;
3)yosh + a – yasha , ong + la – angla;
4)ikki + ov – ikkovi , yetti + ovi – yettovi;
5)so’ra + q – so’roq , bo’ya + q – bo’yoq;
6)kes + dir – kestir , kel + dir – keltir;
7)ishlay ber (ishlayver), kela oldi (keloldi).

  2.Morfologik yozuv (tamoyil). Bu qoidaga ko’ra so’z o’zagi va qo’shimchalar aynan, asliga muvofiq yoziladi:
1)ketti emas ketdi, aytipti emas aytibdi;
2)Toshkenttan emas Toshkentdan;
3)Ishka emas, ishga;
4)Kulub, uchunchi,tug’uldi emas kulib, uchinchi, tug’ildi yoziladi.
 
  3.Shakliy (etimologik) yozuv (tamoyil). Bu qoidaga ko’ra boshqa tillardan kirgan so’zlar o’sha tillarda qanday yozilsa, shunday yoziladi: stol (sto’l emas), zoologiya (zo’o’lo’giya emas), mayyor (mayor emas), tonna (to’nna emas).

  4.Tarixiy – an’anaviy yozuv bo’yicha so’z va so’z qo’shimchalar tarixan, an’anaviy tarzda qanday yozib kelingan bo’lsa, hozir ham shunday yozilishi mumkin: sarizm – choqizm, podryadchik – pudratchi, borgil, borur (borgin va borar bilan bir qatorda).

  5. Differensipiyalash (farqlash) yozuvi (tamoyili). So’zlarni urg’u yoki boshqa fonetik vositalar (masalan, ayirish belgisi) yordamida farqlab yozishdir: olma’ – ol’ma, sher – she’r.
«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #22 : 10 Dekabr 2007, 15:21:18 »
5.4 Eski (1956 y) va yangi (1995 y) imlo qoidalari o’rtasidagi ayrim farqlar haqida.
  Yangi alifboga o’tilgandan keyin 1995 yil 24 avgustda “O’zbek alifbosining yangi imlo qoidalari” qabul qilindi. Oldingi imlo qoidalari bilan hozirgi imlo qoidalari o’rtasida quyidagi ayrim o’zgarishlar mavjud:
1)juft so’zlar orasida bog’lovchi bo’lib kelgan yuklamalar o’zi bog’langan so’zdan chiziqcha bilan ajratiladi: do’st –u dushman, kecha – yu kunduz;
2) yil, oyni ko’rsatuvchi raqamlardan keyin ham chiziqcha qo’yoladi: 1995 – yil 24 – avgust;
3) kirillchadagi ts (ц) harfi so’z boshida va oxirida s harfi bilan beriladi: sirk – цирк, abzas – абзац б So’z o’rtasida unlidan keyin ts harfiy birikmasi, undoshdan keyin esa s harfi bilan beriladi: litsey – лицей , aksiya – акция;

4) tutuq belgisi ayirish belgisi (ÑŠ) o’rnida ishlatiladi: unlilardan keyin ularning cho’ziqroq talaffuz qilishini ifodalasa, undoshlardan keyin kelganida ularning oldingi tovushlardan ajratib kelishini ko’rsatadi: a’lo, me’yor, qat’iy, ta’lat.
 
5) tutuq belgisi yana s , h harflari yonma – yon kelganda, ularni sh harfiy birkimasidan farqlash uchun ham qo’llanadi: Is’hoq;
 
6) – ga qo’shimchasi g’ tovushi bilan tugagan so’zlarga qo’shilganda morfologik yozuv bo’yicha asliga muvofiq yoziladi: bog’ + ga – bog’ga, tog’ + ga – tog’ga;
 
7) oldin shakliy yozuv qoidasiga muvofiq yozib kelingan juda ko’p chet tili so’zlari endilikda fonetik yozuv bo’yicha yoziladigan bo’ldi (bu o’zgarish asosan tarkibida yo , yu , ya (Ñ‘, ÑŽ, я) harflari qatnashgan so’zlarga tegishlidir): sentabr – сентябрь , budjet – бюджет, rejissor – режиссёр.

8) ayrim so’zlar esa oldin fonetik yozuv bo’yicha yozilgan bo’lsa, yangi alifboda morfologik yozuvga ko’ra yoziladigan bo’ldi: ertalabki emas ertalabgi.

«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #23 : 10 Dekabr 2007, 15:24:11 »
5.5 Orfoepiya (talaffuz qoidalari)

  To’g’ri talaffuz qoidalarining yig’indisi orfoepiya (grekcha orphos – to’g’ri, epos - nutq) deb yuritiladi. To’g’ri talaffuz, avvalo, shaxsning madaniy yetukligidan dalolat beradi. Talaffuz me’yorlari deganda ma’lum bir qonun – qoidalarga amal qilib so’alsh va yozish tushuniladi:
Unlilar orfoepiyasi.
  I unlisi bir, sira so’zlarida qisqa, ilm, muhim, doir so’zlarida cho’ziq, q, x, g’ tovush;laridan keyin kelganda ruscha Ñ‹ tovushiga yaqin talaffuz qilinadi. Mix, tig’, xil kabi so’zlardagi i tovushi esa e tovushiga yaqin aytiladi.
  U unlisi kuchm tutun kabi so’zlarda qisqa, uyg’ur, yozuv so’zlarida cho’ziq va torroq talaffuz qilinadi.
  O’ unlisi o’tin, o’roq, to’liq kabi so’zlarda keng, o’rik, ko’lmak kabi so’zlarda esa torroq talaffuz qilinadi.
  E unlisi feruz, dehqon, telefon, adres so’zlarida i tovushiga yaqin aytiladi.

Ayrim undoshlar orfoepiyasi.
B undoshi. Kitob, maktab so’zlari oxirida kelganda p tarzida, kelaber, sabab, kabob, dorboz so’zlari o’rtasida kelganda v tarzida aytiladi.
V undoshi.Chetdan kirgan avtobus, avtomat so’zlarida f kabi aytiladi.

G undoshi. K, q bilan tugagan so’zlarda k va q tarzida aytiladi: ek + gan = ekkan, chiq + gan = chiqqan.
D undoshi. Obod, ozod kabi so’zlarda kelganda t kabi aytiladi, xursand, farzand kabi so’zlarda undoshdan keyin kelganda esa tushib qoladi.
J qorishiq portlovchi undoshi. Avj, mavj kabi so’zlarda ch kabi aytiladi.
J sirg’aluvchi undoshi. Chetdan kirib kelgan furajka, telejka kabi so’zlarda sh kabi aytiladi.
Z undoshi. Sakkizta, tuzsiz kabi so’zlarda yonidagi tovush ta’sirida s kabi aytiladi.
N undoshi manba, tanbur, shanba kabi so’zlarda m kabi aytiladi.
F undoshi fakt, taft kabi so’zlarda p kabi aytiladi.
Q undoshi maqsad, taqsimot, to’qson, oqshom kabi so’zlarda x kabi aytiladi.
  Chetdan kirgan traktor, direktor kabi so’zlarning urg’usiz bo’g’inidagi unli deyarli talaffuz qilinmaydi, lekin yozuvda saqlanadi.
«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #24 : 17 Dekabr 2007, 15:06:09 »
6.1 So’zning tarkibi (Morfemika)
So’zning tub (lug’aviy) ma’nosini bildirib, ma’noli bo’laklarga bo’linmaydigan qism o’zak deyiladi: gulzor, bog’bon, chizg’ich, paxtakor. O’zak so’zdagi ma’noli qismlarning yetakchisi bo’lib, u boshqa ma’noli qismlarga bo’linmaydi. O’zak so’z tarkibida doim qatnashadi.
 Bir o’zakdan hosil bo’lgan so’zlar bir xil o’zakli (o’zakdosh) so’zlar deyiladi: bilim, bilimdon, bilag’on,…
 O’zakka qo’shilib, turli ma’nolarni ifodalaydigan qism qo’shimcha deyiladi: bahola, olmazor, ishla, yozgi. Qo’shimchalar so’z tarkibida qatnashmasligi ham mumkin, ular ayrim qo’llanmaydi, doim o’zakka qo’shilib keladi.
 O’zak va qo’shimchalar so’zning ma’noli qismlari (morfema)lardir.
«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #25 : 17 Dekabr 2007, 15:08:33 »
Qo’shimchalar vazifasi va so’zga qo’shilib anglatadigan ma’nosiga ko’ra uch turli bo’ladi:
1.So’z yasovchi qo’shimchalar o’zakka qo’shilib, yangi ma’noli so’z hosil qiladigan qo’shimchalardir: o’t – o’tloq, arra – arrala, kuch – kuchli, hosil – serhosil,…
2.So’z o’zgartiruvchi qo’shimchalar (ayrim manbalarda “aloqa munosabat shakli qo’shimchalari” deyiladi) gapda so’zlarni bir – biriga bog’laydigan qo’shimchalardir. Bular 3 turlik bo’ladi: a) kelishik qo’shimchalari: kitobni, uyga, daftarning b) egalik qo’shimchalari: maktabim, ukang, oilamiz  c) shaxs – son qo’shimchalari: yedik, bordim, kelding, yurasan.
3.Shakl yasovchi qo’shimchalar (ayrim manbalarda “lug’aviy shakl qo’shimchalari” deyiladi) o’zakka qo’shilib ma’noni bir o’z o’zgartiradigan, qo’shimcha ma’no orttiradigan, lekin yangi so’z yasamaydigan qo’shimchalardir. Bular so’zlarni bir –biriga bog’lash vazifasini bajarmaydi, balki ko’plik, kichraytirish, erkalash, chegaralash, kamlik, oshirish, kuchaytirish, taxmin kabi ma’nolarni ifodalaydi: uycha, kitoblar, kattaroq, ozgina, onajon,…
O’zbek tilida qo’shimchalarning o’zakka qo’shilish tartibi, odatda, quyidagicha: O’zak + so’z yasovchi qo’shimchalar + shakl yasovchi qo’shimchalar + so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalar : kitob + xon + lar + ning.
«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #26 : 17 Dekabr 2007, 15:10:06 »
 Qo’shimchalar tuzilishiga qarab 2 xil bo’ladi:
1.Sodda qo’shimchalar boshqa qo’shimchalarga ajralmaydi: aqlan.
2.Murakkab qo’shimchalar kamida ikkita qo’shimchaning qo’shilishidan hosil bo’ladi: dehqonchilik, odamgarchilik, yordamlash.
O’zakka so’z yasovchio qo’shimcha qo’shilishidan hosil bo’lgan qism negiz deyiladi: paxtakorlarga, gulzorda, bilimlilar.
 Shuni aytish kerakki, so’zning morfemik tarkibi deganda uning o’zak va qo’shimchalardan iboratliligi nazarda tutilsa, morfologik tarkibi deganda so’zning negzi va shakl yasovchi, so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalar nazarda tutiladi.

«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #27 : 21 Dekabr 2007, 09:20:32 »
6.2 So’z yasalishi.

   Turli usullar yordamida so’z hosil qilinishi so’z yasalishi deb ataladi. O’zbek tilida so’zlar asosan besh xil usul bilan yasaladi:
1.So’z yasovchi qo’shimchalar bilan yasaladi.
2.So’zlarni qo’shish bilan yasaladi.
3.So’zlarni qisqartirib yasaladi.
4.Bir turkumdan boshqa turkumga so’z o’tishi yordamida yasaladi.
5.So’zlarni takrorlash yordamida.
  Bu usullar yordamida ot, sifat, fe’l, ravish turkumiga oid so’zlar yasaladi. Olmosh, son va yordamchi so’zlar yasalmaydi.
1.So’z yasovchi qo’shimchalar bilan (affiksatsiya yoki morfologik usul): ishchi, aqlan, yashirin.
2.So’zlarni qo’shib, juftlab so’z yasashda (kompozitsiya yoki sintaktik usul) qo’shma va juft so’zlar yasaladi: qora + mol – qoramol, ko’z + oynak – ko’zoynak, idish – tovoq, apil – tapil, unda – bunda. Birdan ortiq so’zning birikishidan yasalgan so’zlar qo’shma so’zlar deyiladi: choyquti, gultojixo’roz, sotib oldi, himoya qildi, bir oz, rahmdil, O’rta Osiyo, Oliy Majlis. Ikkita so’zning juftlanishidan yasalgan so’zlar juft so’zlar deyiladi: birin – ketin, qovun – tarvuz, omon – eson, jiz – biz (ovqat ma’nosida).

«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #28 : 21 Dekabr 2007, 09:22:36 »
  Juft so’zlarning barchasi ham yasama hisoblanmaydi, ikkita so’z juftlanganidan keyin yangi ma’no ifodalasagina juft so’z yasalgan bo’ladi: chol – kampir, aka – uka, katta – kichik kabi so’zlar yasama emas.
3.So’zlar qisqartirib qo’shish (abbreviatsiya) yo’li bilan ham yasaladi. Bular qisqartma so’zlar (yoki abbreviaturalar) deyiladi. Qisqartirib so’z yasash faqat otlarda uchraydi: elektron hisoblash mashinasi – EHM, Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi – MDH.
4.So’zlarning bir turkumdan boshqa turkumga ko’chishi yordamida so’z yasalishi (semantik usul) : sifat va fe’l otga, son ravishga o’tadi: o’g’il bola (o’g’il - sifat). O’g’li keldi (otga o’tgan). U soat birga (son) keldi . Akasi bilan birga (ravish) keldi. O’quv, yozuv, qurilish (fe’l otga o’tgan). Boshqa turkumga ko’chgan so’zning ma’nosi va gapdagi vazifasi ham o’zgaradi.
5.So’zlarni takrorlash yordamida so’z yasalishi. Bunda so’zlar takrorlanib yangi so’zlar yasaladi: paqpaq (o’yin), tur – tur (turish), pat – pat (motosikl), xola – xola (o’yin), manman, yo’l – yo’l (rang), es-es (zo’rg’a). Takroriy so’zlarning hammasi ham yasama emas. Bunda ham yangi ma’no yasalsagina yasama so’z hisoblanadi: tez – tez, katta – katta kabi takroriy so’zlar yasama emas.
«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

Robiya

  • Moderator
  • Mega Member
  • *****
  • Rahmat
  • -aytdi: 770
  • -oldi: 2058
  • Xabarlar: 7634
  • Jins: Ayol
  • Tilim ila dilimni bir qil, Ilohim
    • Haqiqiy o'zbekona forum
Re: Abituriyentlarga yordam: ona tilidan tayyorlov kurslari
« Javob #29 : 21 Dekabr 2007, 09:24:50 »
6.3 So’zlarning tuzilish jihatidan turlari.
   O’zbek tilida so’zlar tuzilish jihatidan quyidagi turlarga bo’linadi:
1.Sodda so’zlar. Sodda so’zlar ikki xil bo’ladi: tub so’z, yasama so’z. Tarkibida so’z yasovchi qo’shimcha bo’lmagan sodda so’zlar tub so’z deyiladi: kitoblar, ko’proq, pishdi. So’z yasovchi qo’shimcha qo’shilishi bilan yasalgan sodda so’zlar yasama so’z deyiladi: uzumzor, ishchi, oqla. Yasama so’z o’zak va yasovchidan iborat bo’ladi: bil + im, ish + chi.
2.Qo’shma so’zlar: tomorqa, asalari, kamgap, sotib olmoq.
3.Qisqartma so’zlar: BMT, O’zMU, pedkengash.
4.Juft so’zlar: sabzi – piyoz, katta – kichik, o’ynab – kulib.
5.Takroriy so’zlar: yashik – yashik, qator – qator, o’ynab – o’ynab.
  Ma’no jihatidan bir – biriga mos kelib, jamlik, umumiylik ma’nosini bildirgan so’z juft so’z deyiladi. Juft so’zning har ikki qismi ham yakka holda mustaqil ma’no bildirishi mumkin yoki ikinchi qismi yakka qo’llanmaydigan so’z bo’lishi mumkin yoxud har ikkala qismi yakka qo’llanmaydigan so’z bo’lishi mumkin yoxud har ikkala qismi ham ma’no ifodalamsligi mumkin: qozon – tovoq, arpa – bug’doy, kiyim – kechak, yosh – yalang, apil – tapil. Juft so’zlar qismlari ma’no jihatidan bir necha xil bo’ladi:

«...Shoyadki, yoqtirmagan narsangiz siz uchun yaxshi bo'lsa. Va shoyadki, yoqtirgan narsangiz siz uchun yomon bo'lsa. Alloh biladir, siz bilmassiz» («Baqara», 216)

 

Abituriyentlarga yordam:chet ( English ) tilidan tayyorlov kurslari

Muallif RobiyaBo'lim Chet tillari

Javoblar: 119
Ko'rilgan: 89317
So'nggi javob 12 Mart 2010, 04:39:42
muallifi uzboy
Abituriyentlarga yordam: adabiyotdan tayyorlov kurslari

Muallif RobiyaBo'lim Ma'rifat

Javoblar: 191
Ko'rilgan: 167991
So'nggi javob 01 Avgust 2009, 11:45:00
muallifi MSJON
Abituriyentlar uchun yordam: tarixdan tayyorlov kurslari

Muallif RobiyaBo'lim Ma'rifat

Javoblar: 370
Ko'rilgan: 252423
So'nggi javob 30 Iyul 2008, 17:09:04
muallifi Robiya
Yordamingiz kerak! Yordam beramiz!

Muallif Muslima_subhBo'lim Umumiy

Javoblar: 814
Ko'rilgan: 320422
So'nggi javob 03 May 2016, 10:51:47
muallifi Solihatun
Jonivorlar va insonlar tilidan qiziqarli mulohazalar

Muallif MohinurBo'lim Ma'rifat

Javoblar: 14
Ko'rilgan: 10005
So'nggi javob 28 Iyun 2012, 01:09:50
muallifi azizbek_mx