Buxoro viloyati haqida ensiklopediyalarda  ( 12003 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 B


muxbir  22 Yanvar 2010, 11:30:53

БУХОА О ХАЛҚ СОВЕТ А ЕСЛУБЛИКАСИ (БХСА ) (192024) Бухоро амирлигида амирлик тузуми ағдариб ташлангач, юзага келган халқ республикаси. Майд. 182,193 минг км2, ахолией 2,2 млн. кишидан ортиқ, асосан сзбеклар, тожиклар ва туркманлар, қисман қозоқ, қорақалпоқ, татар ва бухоро сҳудийлари сшаган. БХСА  Хоразм А еспубликаси, Туркистон АССА  ва Афгонистон давлатлари б-н чегарадош бслиб, пойтахти Бухоро ш. бслган.
Шарқдаги йирик давлатлардан бири ҳисобланган Бухоро амирлиги 1868 й.га келиб подшо А оссиссининг срим мустамлакасига айлангандан сснг халқнинг тирикчилиги илгаридан ҳам оғирлашган сди. Амирликдаги халқ қсзғолонлари подшо А оссисси қсшинлари ёрдамида бостириларди. А ус маъмурлари амирликда катта имтиёзларга сга бслган. А оссисдаги демократик жараёнлар, 1908 й. Туркисда бслган ёш шурклар ис‰илоби, хусусан Летрограддаги 1917 й. фев. инқилобидан кейин амирлик ҳудудида жадидчилик ва ундан ссиб чиққан ёш бухороликлар ҳаракати кучайди.
1917 й. 7 апр.да амир Олимхон мамлакатда ислоҳотлар стказиш тсғрисида фармон чиқарди. Лекин амирнинг бу фармони амалда жорий қилинмади. Жадидлар Бухоро ш.да намойиш уюштиргандан сснг (қ. Бухорода 1917 йил апрель намойиши), мамлакатда уларни еппасига таъқиб қилиш бошланди. Окг. тснтаришидан кейин А оссис б-н Бухоро сртасида муносабатлар ёмонлашди. Туркистон ХКС Бухоро давлатига ғанимлик қилиб, амир ҳукуматини куч б-н ағдаришга уринди. Большевиклар шу мақсадда ёш бухоролик жадидларни қсллаб-қувватлашди. 1918 й. март ойида Туркистон слкаси ХКС раиси Ф. Колесов қсмондонлигидаги қизил аскарлар мамлакат пойтахти Бухоро ш.га ҳужум уюштирдилар (қ. Колесов воқеаси). Уларнинг ҳужуми муваффақистсиз тугаган бслса ҳам, Бухородаги сиёсий тузумни сзгартириш учун уриниш тсхтамади. Афсуски, амир Олимхон мамлакат тақдири ҳал қилинаётган ушбу фурсатда мухолифатдаги ёш бухороликлар фиркаси (партисси) арбоблари б-н тил топиша олмади. У мамлакатда конституяион монархис ва демократик тартиботларни срнатмоқчи бслган жадидлар — ёш бухороликларни йсқотиш йслини тутди. Файзулла Хсжаевнинт таъкидлашича, Колесов воқеасидан кейин амир мамлакатда 3000 кишиии қатл қилган. С. Айнийиинт ёзишича, фақат пойтахт — сски Бухоро смас, балки Ғиждувон, Шофиркон, Вобкент, Қораксл, Чоржсй, Хатирчи, Кармана, Қарши, Шаҳрисабз бекликларида ҳам минглаб кишилар жадидликда айбланиб ноҳақ слдирилди. Бухоролик жадидларнинг тирик қолган вакиллари Самарқанд, Тошкент ва Москвага жснаб кетишга мажбур бслишди, ёш бухороликларнинг бир кисми 1918 й. ёзида Тошкентда Бухоро Компартиссини тузишди, Ф. Хсжаев Москвадаги муҳожирлик даврида — 1918 й. окт.да Туркистон республикасининг А СФСА  ҳукумати ҳузуридаги мухтор ваколатхонаси қошида ёш бухороликлар партиссининг бслимини ташкил қидди. 1920 й. снвда Тошкентда Ф. Хсжаев бошчилигида инқилобчи ёш бухороликлар партиссининг Туркистон Марказий бюроси ташкил қилинди. Большевиклар ёш бухороликлардан амирлик ҳокимистини ағдаришда фойдаландилар. Улар ҳам тактик мақсадларни ксзлаган ҳолда большевикларга сқинлашишди. 1920 й. 25 авг.да қсмондон М. В. Фрунзе Туркфронт қсшинларига «қсзғолон кстарган Бухоро меҳнаткашларига ёрдам ксрсатиш тсғрисида» буйруқ берди. 1920 й. 2 сентда Туркфронт қсшинлари амирлик ҳокимистини ағдариб ташлади (қ. Бухоро босқини).
1920 й. 14 сент.да бслган Халқ Аозирлар Шсроси, А евком ва БКЛ МКнинг умумий йиғилишида 9 кишидан иборат Бутун Бухоро инқилобий қсмитаси (раиси Абдулқодир Мухитдинов) ва республика ҳукумати — 11 кишидан иборат Халқ Аозирлар Шсроси (раиси Файзулла Хсжаев) тузилди. Бухоро инқилобий қсмитасининг аъзолари қилиб Муинжон Аминов, Олимжон Акчурин, Абдулҳамид Орипов, Собир Юсупов, Ҳожи Ҳасан Иброҳимов, Файзулла Хсжаев, Қулмуҳамедов тайинланди. Мамлакатни бошқариш мақсадида тузилган Бухоро Халқ Аозирлар Шсроси таркиби қуйидагича сди: раис ва хорижийташқи ишлар (нозир — Ф. Хсжаев), маориф (Қори Йслдош Лслатов), ички (дохилис) ишлар (М. Саиджонов), молис (У. Лслатхсжаев), давлат назорати (А. Ҳусаинов), фавқулодда комиссис (раиси — Иброҳимов), адлис (М. Бурҳонов), ҳарбий (Шиҳобуддинов), савдо ва саноат (М. Мансуров) нозирликлари. Бу пайтга келиб инқилобчи ёш бухороликлар фирқаси аъзолари Бухоро Компартисси сафига киришга мажбур бслган сдилар. Ушбу сринда таъкидлаш жоизки, асосан жадидлардан ташкил топган Бухоро ҳукумати сша пайтда маълумотли кишилар йиғилган ҳукуматлардан бири ҳисобланган. Аозирлар Бухоро, Истанбул, Москва ва б. шаҳарларда таълим олишган сди. Бухоро жадидлари сзларининг ислоҳотчилик ғосларини снги ҳукуматдаги фаолистлари давомида амалга оширишга ҳаракат қилдилар.
1920 й. 6—8 окт.да амирнинг ёзги саройи — Ситораи Моҳи Хосада чақирилган Бутун Бухоро халқ вакилларининг lқурултойида Бухоро Халқ Совет А еспубликаси — БХСА  тузилганлиги тантанали равишда сълон қилинди. Бу давлат тузуми жиҳатидан халқ демократик ҳокимисти сди. Унинг зиммасига қисқа муддат ичида срта асрчилик анъаналари мерос қолган амир Бухоросини демократик давлатга айлантиришдек тарихий вазифани бажариш тушди. Қурултой давлат ҳокимистининг қонун чиқарувчи олий органи бслган Бухоро инқилобий қсмитаси (Марказий А евком), Бухоро Халқ Аозирлар Шсроси — дастлабки ҳукумат таркибини узилкесил тасдиқлади. Уларнинг ваколат муддати 2қурултойгача узайтирилди. Ушбу қурултойда И. Е. Любимов А СФСА  ҳукумати Бухоро А еспубликасининг мустақиллигини тан олганлигини айтишга шошилди. 1920 й. окт.—носб. ойларида БХСА  б-н А СФСА  сртасида муваққат ҳарбийсиёсий ахдлашув ва шартнома тузилди. 1921 й. 4 мартда ҳар икки давлат сртасида «Иттифоқ шартномаси» имзоланди. Ушбу шартномалар мустақил сиёсат юритишга ҳаракат қилаётган ёш Бухоро давлати арбоблари фаолистини муайсн даражада чеклашга олиб келди. «Иттифоқ шартномаси» мустақил Бухоро давлати ҳудудида совет қсшинлари туришини «қонуний» асослаб бердики, мазкур ҳол БХСА  ички ишларига А оссиснинг тсғридантсғри ҳарбий жиҳатдан қуролли аралашувидан бошқа нарса смас сди. Бухоро ҳукумати олдида турган снг асосий вазифалардан бири ерсув масаласини ҳал қилиш сди. 1920 й. 30 сент.да Бухоро Марказий А евкоми «Ер тсғрисида»ги декретни қабул қилди. Декретга мувофиқ, собиқ амир, унинг қариндошлари ва амалдорлари қслидаги бутун ермулк камбағал ва ерсиз деҳқонларга берилиши керак сди. Шунингдек, декретга ксра, «хирож», «амлок» ва б. солиқлар бекор қилинди. Архив ҳужжатларида келтирилишича, факат А­ски Бухоро туманлари ва Чоржсй беклигида собиқ амир ва бекларга қарашли 10000 таноб ер мусодара кдлиниб, камбағал деҳқонларга тақсимлаб берилди. Янги тузум ва унинг ижобий чоратадбирларини аҳоли маъқуллаб кутиб олди. Жойларда инқилобий қсмиталар тузилди. Бирок снги ҳокимист томонидан мулкдорлар табақасига нисбатан ксрилган қаттиқ чоралар, уларга тегишли бутун молмулкнинг мусодара қилиниши, сарой аъёнлари ва амир амалдорларининг еппасига ҳибсга олиниши ва отиб ташланиши, амир хазинасининг Москвага олиб кетилиши, мажбурий озиқ-овқат «развёрсткаси» ва унинг қаттиққсллик б-н амалга оширилиши, ислом дини ва уламоларга нисбатан душманлик сиёсати, республика ҳудудида турган кизил армис таъминотининг аҳоли зиммасига юклатилиши, бунинг устига, кизил аскарларнинг босқинчилик ва талончилик «фаолисти» ҳаққоний равишда халқнинг кучли норозилигига сабаб бслди. А еспубликадаги ижтимоийсиёсий муносабатлар ҳам кескинлашди. Аш давлат етакчиси Ф. Хсжаев мураккаб ва оғир шароитда ишлашга мажбур бслди. Бухоро ҳукумати ичида сиёсий бслиниш кучайди. Бир тарафдан, Бухоро Компартисси ичидаги «ссл» ва «снг» коммунистларга карши ғосвий жиҳатдан кураш олиб боришга тсғри келса, иккинчи тарафдан, А СФСА  ва унинг фавқулодда органлари бслган Турккомиссис, Туркбюро ёш «мустақил давлат»нинг босган ҳар бир қадамини сергаклик б-н назорат қилиб турар сди. Шундай бслишига қарамасдан Ф. Хсжаев, У. Лслатхсжаев, О. Хсжаев, Фитрат, М. Аминов, М. Саиджонов, С. Хсжаев, М. Мансуров, А. Мухитдинов ва б. ҳукуматда демократик йсл тутиб, мсътадил мавқеда турдилар. Улар БХСА нинг амалда мустақил бслиши, сътиқод сркинлиги, ислоҳотлар стказиш зарурлигини ёклаб чикдилар.
1921 й. 18—23 сент.да бслган Бутун Бухоро халқ вакилларининг 2қурултойида демократик рухдаги БХСА  Конституяисси қабул қилинди. Бухоро тарихидаги дастлабки Конституяис фуқароларнинг демократик ҳуқуқ ва сркинликларини қонун йсли б-н мустахкамлади. Конституяисда давлатни идора стиш учун халқнинг барча табақа вакилларининг иштироки таъминланди. Хусусий мулк ва савдо-сотиқ сркинликлари Конституяисда сз ифодасини топди. Бухорода срнатилган тузум халқ демократик республикаси сди. БХСА нинг Конституяисси барча фуқароларга тенг сиёсий ҳуқуқ берди, миллий тенгсизликни йсқотди. Конституяисга ксра, БХСА нинг олий органи — Бутун Бухоро халқ вакиллари қурултойи бслиб, у ҳар 2000 сайловчига бир вакил сайланадиган 350 аъзодан иборат сди. Қурултой йилига бир марта чақирилар ва унда республика конституяиссини қабул қилиш, сзгаришлар киритиш, ҳукуматнинг ҳисоботи ва давлат бюджетнс‹й тасдиқлаш каби муҳим масалалар ксрилар сди. Конституяисга ксра, қурултойлар сртасида қонун чиқарувчи ва назорат қилувчи олий орган — Бутун Бухоро МИК хисобланади. Қурултойда Бутун Бухоро МИК раиси қилиб Усмонхсжа Лслатхсжаев сайланди (1922 й. авг.да бслган 3қурултойда бу лавозимни Лорсо Хсжаев сгаллади). Конституяисга мувофиқ Халқ Аозирлар Шсроси давлат ҳокимистини ижро қилувчи ва бошқарувчи олий органи сифатидаги сз вазифасини сақлаб қолди. Қурултойда миллий масалага катта сътибор берилди. Бухоро МИК ҳузурида Омонгелди Омонов бошчилигида Туркман бслими тузилди. Кейинчалик шу асосда Туркман автоном вилости ташкил қилиниб, унга миллий мухторист ҳуқуқи берилди. Туркман ва тожик халқи учун маданиймаърифий ва б. муассасалар очилди.
Бухородаги демократик жараёнларга мамлакат ташқарисидан тазйиқ тобора кучайиб борди. 1923 й. 3 июнда Бухорога СССА  Қуролли Кучларининг Бош қсмондони С. С. Каменев, Туркфронт Инқилобий Ҳарбий Кенгаш раиси А. И. Корк, А КЛ (б) МК Ўрта Осиё бюроси аъзоси Михайлов ва б. келишди. Улар Бухоро ҳукумати фаолистидан қониқмаётганликларини очиқ айтиб, сояиалистик сзгаришларни жадаллаштириш кераклигини таъкидлашди. Орадан ксп стмай — 12 июнда А КЛ(б) МК Сиёсий бюроси махсус қарор қабул қилиб, Бухоро ҳукуматини советлаштириш чоратадбирларини белгилаб берди. Совет ҳукумати сз буйруқларини тез ва қаршиликсиз амалга ошириш учун А КЛ(б) МК котиби Я. А­. А удзутакни Бухорога жснатди. 23 июнда БКЛ МК ёпиқ пленумида А удзутак иштирок қилиб, Бухоро ҳукумати раҳбарлари ва маҳаллий коммунистлар олдига қатъий талабларни қсйди. Ф. Хсжаевнинг снг сқин сафдошлари бслган собиқ ёш бухоролик жадидлар Отаулла Хсжаев (ташқи ишлар нозири), Фитрат (маориф нозири), Саттор Хсжаев (молис нозири), Муинжон Аминов (А­КОСО раиси) лавозимларидан четлаштирилиб, Бухоро давлати ҳудудидан чиқариб юборилди. Қори Йслдош Лслатов, А аҳимжон Юсуфзода, Музахар Махсум Бурҳонов, Ҳожи Ҳамро Йслдошев ҳам масъул лавозимлардан олиб ташланди. Бухоро ҳукумати Москва ва Тошкентнинг «коммунистча сабоғи»ни олган «тажрибали совет ходимлари» б-н тслдирилди. Лленумнинг сзида Бухоро Компартисси МК котиби Муҳаметдинов срнига А. А аҳимбоев Бухоро Компартисси МК масъул котиби қилиб сайланди. Ҳукуматда Туркистондан юборилган смиссарларнинг таъсири кучайиб борди. Инқилобий скстремистик унсурлар бу б-н чекланиб қолмасдан, 14 авг.да бслган Бухоро МИК фавқулодда сессиссида Конституяисга сзгартириш киритишга ҳам муваффақ бслдилар. 1923 й. 11—17 окт.да бслган Бутун Бухоро 4қурултойи Конституяисни сзгартириш тсғрисидаги қарорни тасдиқлади. Унга биноан барча савдогар, мулкдор ва собиқ амалдорлар сайлов ҳуқуқидан маҳрум қилинди. Аммо ишчи ва косибларнинг сайлов ҳуқуқи кенгайтирилди. Шунингдек, қурултойда жамистда ижтимоий беқарорликни кучайтирадиган «Совет қурилиши тсғрисида» махсус қарор қабул қилинди. Жамист тобора сиёсийлашиб борди. Бухорода стказилаётган демократик ислоҳотларнинг такдири хавф остида қолди. Марказнинг талаби б-н мамлакатда сунъий равишда сояиалистик қайта қуришларни амалга оширишга киришилди. А еспубликадаги бу кескин сиёсий вазист қуролли мухолифат ҳаракатининг кучайишида ҳам сз ифодасини топди.
Бухорода амир ҳокимисти ағдариб ташланган дастлабки ҳафталардаёқ мамлакатнинг ғарбий, марказий ва шарқий қисмларида қизил армиснинг босқинчилик сиёсати ва большевиклар зулмига қарши истиқлолчилик ҳаракати бошланган сди.
Бухоро республикасидаги иқтисодий сиёсат ва хсжалик соҳасидаги ислоҳотлар зиддистли тарзда кечди. Бухоро инқилобий қсмитасининг 1921 й. 5 снв. даги декрета ҳамма ерларни умумхалқ мулки деб сълон қидди. Вақф ерлари тугатидди, айрим тоифадаги хсжаликларнинг чорва моллари ва мулклари мусодара қилинди. Суғориш тизими издан чиқяи, скин майдонлари қисқариб, чорва молларининг сони камайиб кетди. Шу б-н бир вактда ксплаб ижобий ишлар ҳам амалга оширилди. 1921 й. кузида ерни тортиб олиш бекор қилинди. Бухоро МИКнинг умумий афв тсғрисидаги 1922 й. 25 май декрета вақфларни тугатишни тсхтатиш, қозихоналар ишини, шариат ксрсатмаларини тиклаш ва б.ни сълон қилди. Уша йилнинг носб.да снги иқтисодий сиёсат (АА­Л)га стиш сълон стилди. Бухоро давлат банки тузилиб, пул ислоҳоти амалга оширилди. Деҳқонларни моддий рағбатлантириш чоралари ксрилди. Бу қ.х.ни барқарор ривожланишига олиб келди. 1923 й. суғориладиган ерлар майдони 1913 й.даги даражага сқинлашиб қолди (92,3%). Т. й. тикланиб, з-д ва фкалар қайтадан ишга тушди. Бу пайтга келиб Бухоро республикасида 19 та корхона, 500 дан ортиқ бозор ишлаб турди, хусусий сармос 12000 савдогарлар маблағидан иборат бслди. 1923 й. 4 та аралаш акяионерлик жамисти, 30 та йирик савдо фирмалари фаолист ксрсатаётган сди. Давлат савдоси ва коопераяиссига берилган ёрдам сз самарасини ксрсатди.
1923 й. март ойида Туркистон, Бухоро ва Хоразм иқтисодий жиҳатдан бирлаштирилди ва уни бошқариш учун Ўрта Осиё Иқтисодий Кенгаши (Средаз А­КОСО) тузилди. Ф.Хсжаев Ўрта Осиёнинг иқтисодий жиҳатдан бирлашуви тсғрисидаги фикрни бошида қсллаб-қувватламади. Чунки у иқтисодий сиёсатни ишлаб чиқиш, ҳатто минтақа халқ хсжалиги истиқболлари тсғрисида қарор қабул қилишгача бслган барча ишлар Марказ қслига стаётганлигини снг аввало сезган ва бу сиёсатнинг машъум оқибатларини чуқур тушунган арбоб сди. Ўзи кучли иқтисодчи бслган Ф. Хсжаев Бухоро томонидан А оссис ва Туркистонга етказиб бериладиган молларга аниқ товар сквиваленти белгилаш зарурлиги тсғрисида айниқса ташвишланиб гапирар сди. Бухоро ҳудудида жойлашган А оссис қсшинлари Бухоро давлатининг озиқ-овқати ва емхашаги б-н таъминланар сди. Ҳукумат бошлиғи Ф. Хсжаев А оссис қсшинлари сонини 15000 кишигача қисқартириш тсғрисидаги масалани Москва олдига бир неча марта қсйди.
Бухоро Совет Сояиалистах А еспубликаси. (БССА ). 1924 й. 1820 сент.да Бутун Бухоро халқ вакилларининг 5қурултойи бслиб стди. Қурултой 19 сент.да БХСА ни Бухоро Совет Сояиалистик А еспубликасига айлантириш тсғрисида қарор қабул қилди. БССА нинг тузилиши юқоридан туриб сунъий тарзда амалга оширилган ҳодиса сди. Аатижада тарақкиётнинг демократик йсли инкор қилиниб, сояиалистик йсналиш танланди. Марказдаги большевик раҳбарларининг Бухоро ва Хоразм халқ республикаларини сояиалистик республикага айлантиришдан ксзда тутган асосий мақсадлари маҳаллий халқларни тезроқ советлаштириш ва руслаштириш, уларнинг онгига коммунизм мафкурасини сингдириш сди. Шарқда «сояиализмнинг порлоқ ғалабаси»ни таъминлаш учун бу жуда зарур сди.
Қурултойда Ф. Хсжаев ҳукуматнинг иши тсғрисида ҳисобот берди ва «Ўрта Осиёнинг миллий давлат чегараланиши тсғрисида» маъруза қилди.
Қурултой қатнашчилари халқ ҳукуматининг 4 йиллик иш фаолисти скунларини чиқариб, Ўрта Осиёда миллий республикалар тузиш зарурлигини ёклашди. 1924 й. 18 носб.да Туркистон АССА , Бухоро ССА  ва Хоразм ССА  МИКлари қсшма қарор қабул қилдилар ва шу қарорга биноан сз ваколатларини Узбекистон ССА  Советларининг Таъсис қурултойига қадар иш ксриб келган Файзулла Хсжаев раислигида снги ташкил стилган Ўзбекистон ССА  Муваққат инқилобий комитетига топширдилар. Шундай қилиб, Ўрта Осиё республикаларининг миллийҳудудий чегараланиши деб аталмиш тадбир асосида 1924 й. носб. ойи охирида Бухоро ССА  тугатилиб, унинг ҳудуди снги ташкил стилган Ўзбекистон ССА , Туркманистон ССА  ва Тожикистон АССА  (1929 й.дан Тожикистон ССА )га киритилди.
Ад.: Хсжаев Ф., Бухоро инқилобининг тарихига материаллар, Т., 1926, 1997; Садриддин Линий, Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар, М., 1926; Фитрат, Амир Олимхоннинг ҳукмронлик даври, Т., 1992;Амир Саййид Олимхон, Бухоро халқининг ҳасрати тарихи, Т., 1991; Ишанов А. И., Бухарскас Аароднас Советскас А еспублика, Т., 1969; Узбекистон тарихи (19171993), Т., 1994; Узбекистон тарихининг долзарб муаммоларига снги чизгилар, Т., 1999; Ўзбекистоннинг снги тарихи. 2китоб. Узбекистон совет мустамлакачилиги даврида, Т., 2000; Қосимов Ф., Бухоро республикаси тарихшунослиги, Бухоро, 1996; Бухоро: тарих саҳифалари, Бухоро, 1999; А ажабов Қ., Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар, Т., 2000.
Қаҳрамон А ажабов.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan


muxbir  22 Yanvar 2010, 11:31:37

БУХОА О ХОАЛИГИ (амирлиги) — узбек давлатчилиги тизимидаги хонликлардан бири (16—20-а. бошлари). 1533 й.гача мамлакат маркази Самарқанд бслган. Убайдуллахон даврида (1533—39) пойтахт Бухорога ксчирилган ва хонлик Б. х. номини олган. 1510 й. Марв ёнида Шайбонийхон шоҳ Исмоил I Сафавий қсшинларидан енгилиб ҳалок бслгандан кейин Мовароуннахр темурийлардан Заҳириддин Муҳаммад Бобур қслига стади. Лекин, ксп стмай шайбонийлар сна Мовароуннаҳрни сгаллаганлар. Шу вақтдан бошлаб Мовароуннахр бутунлай шайбонийларга тобе бслган. Ўша вақтларда хонликка ҳоз. Узбекистон ва Тожикистоннинг катта қисми, Балх ва Бадахшон кирган. Убайдуллахон вафотидан кейин Б. х. майда бслакларга бслиниб кетган. Бухорода Убайдуллахоннинг сғли Абдулазизхон, Самарқандда сса Ксчкунчихоннинг сғли Абдуллатифхон мустақиллик сълон қилган. Балх ва Бадахшонда шайбонийлардан Лирмуҳаммадхон мустақил ҳукмронлик қилган. Шу йиллари шайбоний султонлари ва маҳаллий мулқдорларнинг ҳокимист учун кураши кучайган. Тошкент ва Туркистонда Ааврсз Аҳмадхон (Бароқхон), Кармана ва Миёнқолда Искандархон, Балхда Лирмуҳаммадхон ва б. кичиккичик ҳукмдорлар мустақил бслиб олганлар. 1551—56 й.ларда шайбонийлар сртасидаги Мовароуннахр учун курашда Искандархоннинг сғли Абдуллахон ғолиб чиқиб, Б. х.да сз ҳокимистини срнатган. 1557 й.дан бошлаб Бухоро узилкесил хонлик пойтахтига айланган. Искандархон (1563—83) ва унинг сғли Абдуллахон II даврида Б. х.нинг сиёсий мавқеи ортган. Абдуллахон II Балх (1573), Самарқанд (1578), Тошкент (1582), Фарғона (1583), Бадахшон (1584), Кслоб (1585), Хуросон (1588), Хоразм (1595—96) устидан сз ҳукмронлигини срнатган; марказий давлат бошқарув девонини мустаҳкамлаган. Шундай қилиб 16-а. охирига келиб Б. х. марказлашган улкан давлатга айланган. Шарқда Қашқар б-н чегарадош бслган, ғарбий чеккаси Орол ва Каспий денгизи соҳилларигача бориб туташган. Хонликнинг шим.даги чегаралари Туркистон ва Сайрамгача етиб, жан.да Хуросоннинг шарқий қисмини сз ичига олган. Шайбонийлар ҳукмронлиги йилларида, айниқса Абдуллахон II замонида Б. х.да деҳқончилик, ҳунармандчилик, савдо-сотиқ ривожланган, маданий ҳаёт анча юксалган. Жуда куп суғориш иншоотлари: Абдуллахон бандс‹, Тустортар канали, Оқчопсой тсғони ва сув омбори, Вахшдан чиқарилган ксплаб ариқдарнинг қурилиши деҳқончиликни ривожлантирди. Бу вақтларда Б. х.да буғдойнинг 10 хил тури, сули, қсноқ, жсхори, мош, нсхат, маккажсхори, ловис, шоли, пахта, кунжут, беда, арпа, сабзавот ва полиз скинлари скилган, боғдорчилик, чорвачилик ва ипакчилик ривожланган. Самарқанд, Бухоро, Марғилон, Хсжанд, Андижон, Тошкент, Жиззах, Ўратепа, Шахрисабз ва б. йирик шаҳарларда ҳунармандчилик тарақкий қилган. Самарқанд қози калонининг ҳужжатларидан маълум бслишича, 16-а.да Самарқандда ҳунарнинг 61 тури мавжуд бслган. Мовароуннаҳолик косиблар зср санъат б-н турлитуман металл буюмлар, ип ва ипак матолар, аъло навли қоғозлар ишлаб чиқарганлар. Бухоро ш. бир мунча кенгайтирилган, девор ва ҳарбий истеҳкомлар қайтадан қурилган. Шаҳарда мадрасалар, хонақоҳ ва карвонсаройлар, снги расталар барпо қилинган. Шаҳарлар сртасидаги савдо йслларида тим (Абдуллахон тими), ксчалар чорраҳаси устига гумбазтоқлар, ҳаммомлар, карвон йслларида сардобалар, карвонсаройлар, ксприклар қурилган. Шайбонийлар замонида Б. х.нингҲиндистон, Туркис, А оссис б-н савдо ва дипломатик муносабатлари ривожланган. Тарихий манбалардан маълум бслишича, 1572—78 й.лари Ҳиндистонда Бухоро хонининг слчилари, Бухорода сса Ҳиндистон подшоҳи Акбарнтт слчилари бслган. Абдуллахон даврида бошланган ички сиёсий низолар натижасида 1598 й.да Абдуллахоннинг сзи ва шу йилда унинг сғли Абдулмсмин слдирилган. Тахтга Лирмуҳаммадхон II чиққан. Аммо унинг ҳукмронлиги ҳам узоққа бормай, 1601 й. тахтдан ағдарилган. Шу б-н қарийб 100 й. ҳукм сурган шайбонийлар сулоласи барҳам топиб, Мовароуннахрда Жсжихон наслидан бслган аштархонжлар (жонийлар) сулоласи ҳукмронлиги бошланган.
Аштархонийлар даврида хонликда сиёсий низо ва бебошликлар десрли тсхтамаган. Дастлаб асли аштархонлик, Бухорода қсним топган шаҳзода Жонибекнинг сғли Боқи Муҳаммад (1601— 05), сснгра унинг укаси Вали Муҳаммад (1605—11) тахтга стқазилган. Имомқулихон даврида (1611—42) қозоқ бийлари ва б. ксчманчиларнинг Бухоро хонлиги ер лари га талончилик юришлари кучайган. Чунончи Имомқулихон 1612 й. Тошкентни сгаллаб, сғли Искандарни ҳоким стиб тайинлайди, аммо шаҳарда қсзғолон кстарилиб Искандар сддирилади. Имомқулихон Тошкент аҳолисини шафқатсиз қирғин қилиб шаҳарни сна хонликка қсшиб олади. Унинг даврида хонлик анча мустаҳкамланади. Имомқулихон кср бслиб қолгач, тахтни сгаллаган укаси Аадр Муҳаммадхон (1642—45) ҳам шафқатсизлиги ва золимлиги б-н норозилик чиқаради. Аатижада мухолиф кучлар тазйиқи б-н тахтдан воз кечади. Ҳокимист унинг сғли Абдулазиз II (1645— 81) қслига стади. У марказий ҳокимистни мустаҳкамлашга ҳаракат қилади, лекин тобора кучайиб бораётган тарқрқликни бартараф қилолмайди. Бу вақтда А­рон шоҳи Аббос /Балхни сгаллайди, кейинроқ Балх А­рондан қайтариб олинган. Абдулазиз II б-н унинг укаси Субҳонқулихон сртасида ҳокимистучун кураш бошланади. Аштархонийлар ҳукмронлиги йилларида Хива хони Абулғозий Баҳодирхон ва ундан кейин сғли Анушахон Бухоро ва Самарқанд атрофига тез-тез ҳужум қилиб турган. Тахтни сгаллаб олган Субҳонқулихон (1681 — 1702) сз рақибларига қарши шафқатсиз курашган. У Балх ва Хуросонга ҳарбий юришлар қилган. Унинг сғли Убайдуллахон (1702—11) ҳукмронлиги даврида Балх, Термиз, Шаҳрисабз ҳокимлари мустақил бслиб олишга ҳаракат қилганлар. Хон уларга қарши ҳарбий юришлар қилишга мажбур бслган. Самарқанд ва Ҳисорда бош кстарган қабилаларга қарши қсшин юборган. Ўзаро бетсхтов урушлар, ҳарбий юришлардан кейин хазина бсшаб, иқтисодий аҳвол мушкуллашган. 1708— 09 й.ларда стказилган пул ислоҳоти натижасида пул қиймати тсрт марта тушиб кетган. Ислоҳотдан зарар ксрган аҳоли ғалаён кстарган, бироқ қсзғолон шафқатсизларча бостирилган. Хонликда сиёсий ва иқтисодий аҳволнинг ёмонлашиши ички зиддистларни кучайтириб юборади. Айрим нуфузли амирлар уюштирган фитна натижасида Убайдуллахон 1711 й. да слдирилади. Тахтга марҳум хоннинг укаси Абулфайзхон (1711—47) номигагина хон қилиб стқазилади. Ҳокимистдаги муҳим лавозимлар нуфузли амирлар қслига стиб қолади. Марказий ҳокимист заифлашгач, 1711 й.да Балх, 1723 й.да Самарқанд вилости Б. х.дан ажралиб чиқади. 1720 й.ларда Тошкент вилостини қалмоқлар босиб олади. Шу аснода Хива хони Шерғозихон ҳам Б.х.га даъвогар бслади, аммо унинг ҳаракатлари самарасиз скунланади. 1723 й.да қалмоқлар қозоқ даштларига бостириб кириб қозоқларни Мовароуннаҳрга қочишга мажбур қилган. Қозоқлар чорва моллари б-н Зарафшон водийсига кириб боғ ва скинзорларни пайҳон қилганлар. Б. х.да иқтисодий ва сиёсий танглик кучас бориб хонлик таназзулга юз тутган. Мовароуннаҳр парчаланиб, учта хонликка (Бухоро, Қсқон ва Хива) бслиниб кетган. Бундан фойдаланган А­рон ҳукмдори Аодиршох 1740 й. баҳорида Балхни сгаллади ва сша йили кузда катта қсшин б-н Амударёдан стиб Б. х.ни бсйсундиради. У манғит қабиласидан бслган Муҳаммад Ҳаким оталиқни ишончли вакили сифатида тахтга стқазади. Абулфайзхоннинг нуфузи пасайиб кетади. Хонлик Аодиршоҳнинг слимидан кейин (1747) А­ронга тобелиқдан қутулиб, сз мустақиллигини тиклади. 1747 й.да отаси срнига оталиқ тайинланган Муҳаммад А ахим бошлиқ фитначилар Абулфайзхонни слдирдилар. Бундан норози бслган вилост ҳокимлари исён кстардилар. Қсзғолонлар шафқатсиз бостирилгач, Муҳаммад А аҳим аркони давлат ва руҳонийлар фатвоси б-н 1753 й.да Бухоро тахтини сгаллади ва сзини «амир» деб сълон қилди. Шундан кейин аштархонийлар сулоласи барҳам топиб манғитлар сулоласи ҳукмронлиги бошланди.
Бухоро амирлиги. Муҳаммад А аҳим вақтида (1753—58) Бухоро амирлигига қарашли ерлар анча қисқарган. Унинг таркибига Бухоро, Самарқанд, Миёнқол, Кармана, Қарши, Ғузор, Карки, Чоржсй, Шаҳрисабз вилостлари кириб, Тошкент ва Фарғона вилостлари хонлик тасарруфидан чиқиб кетган. Дониёлбий оталиқ вақтида (1758—85) ҳам сзаро урушлар давом стиб, Кармана, Ўратепа, Аурота, Шеробод, Бойсун ва б. жойларда маҳаллий кучлар бош кстариб, пойтахт измидан чиқишга ҳаракат қилганлар. Дониёлбийнинг катта сғли Шоҳмурод ҳукмронлиги даври (1785— 1800)да Дониёлбий жорий стган солиқлардан бир қанчаси бекор қилинди, иқтисодий ҳаёт бирмунча схшиланди. А уҳонийларнинг мавқеи ошди. Манғитлар сулоласи марказий ҳокимистни мустаҳкамлашга қанчалик уринмасин, вилост ҳокимларининг мустақилликка интилиши давом ставерди. Айниқса Бухорога мухолиф бслган Шаҳрисабз ва Китоб беклари б-н кураш шиддатли бсдди. Фақат 1853 й.дагина бу бекликларни Бухорога бсйсундиришга муваффақ бслинди. Амир Ҳайдар даври (1800—26) ҳам ички ва ташки урушлардан холи бслмади. Айниқса Ўратепа бир неча марта қслданқслга стиб турди. 19-а. 1чорагида Бухоро б-н Хива ва Қсқон хонликлари сртасида Ўрта Осиёда устунликка сришиш учун қирғинбарот ва талонтарож урушлари бслди. Тошкент, Туркистон, Чимкент ва уларнинг атрофи Қсқон хонлиги тасарруфига стди. 1825 й.да Хива хонлиги Бухорога қарашли Марвни сгаллади. Тсхтовсиз урушлар, солиқлар миқдорининг ортиши қсзғолонларга, жумладан 1821— 25 й.ларда Бухоро ва Самарқанд оралиғида истиқомат қилувчи хитойқипчоқ қабилалари қсзғолонига сабаб бслди (қ. Миёнқол ксзюлони). Амир Ҳайдарнинг вориси Аасруллахон (1827—60) амирлик ерларини кенгайтиришга муваффақ бслди. У тахтга даъвогар бслиш мумкин бслган барча шахсларни қириб ташлади. Аасруллахон 1839, 1841 ва 1858 й.ларда Қсқон хонлигига бостириб келиб, аҳолини қирғин қилди ва бойликларини талади. 1842 ва 1843 й.ларда Бухоро б-н Хива хонликлари сртасида ҳарбий тсқнашувлар бслди.
Лодшо А оссисси Ўрта Осиёни мол сотиш бозори, хом ашё манбаи деб билар сди. 1866 й. рус қсшинлари Бухоро амирлиги чегараларига бостириб кирди ва Хсжанд (24 май), Ўратепа (2 окт.), Жиззах (18 окт.) шаҳарларини ишғол қилди. Истило стилган ерларни бошқариш учун 1867 й. Туркистон генералгубернатбрлиги ташкил стилди. 1868 й. 2 май куни генерал Кауфман бошчилигидаги рус қсшинлари Самарқандни ишғол қилди. Июнь ой и да Бухоро амири Музаффар қсшинларига Зирабулоқ сқинида сснгги қатъий зарба беридди. Амир генералгубернаторга мурожаат қилиб, сулҳ тузишни ссради. 1868 й. 23 июнида икки сртада шартнома имзоланди. А ус қсшинлари босиб олган ерлар подшо А оссисси ихтиёрига стди; Бухоро амирлиги мустақил ташқи сиёсат юргизишдан маҳрум бслди; амир рус подшосига 500 минг ссм товон тслади. 1873 й. 28 сент.да мазкур шартномага қсшимчалар киритилиб, амирликнинг А оссисга қарамлиги снада кучайди. Аатижада амирлик ерларининг учдан бир қисми подшо А оссисси ихтиёрига стди; Хсжанд, Ўратепа, Ланжикент, Самарқанд ва Каттақсрғон ш.ларидан тортиб Зирабулоққача бслган ерлар, Шарқий Бухорода сса Шуғнон, Воҳон, А сшон вилостлари, айниқса Зарафшон дарёси юқори ҳавзасининг қслдан кетиши амирликдаги халқларни асосий ҳаёт манбаи — сувдан маҳрум стди, бу ҳол Бухоро амирлигини А оссисга иқгисодий жиҳатдан қарамлигини снада оширди.
Бухоро амири ҳуқуқий жиҳатдан мустақил ҳукмдор саналса ҳам, ҳақиқатда рус подшосига қарам сди. Амир ва унинг амалдорларига қарши халқ ҳаракатлари подшо А оссисси қсшинлари ёрдамида бостирилар сди. Амир Абдулахад рус подшосининг генераладъютанти ҳисобланган. Унинг даврида рус маъмурлари амирликда катта имтиёзларга сга бслган. Амирлик ерларидан стган т. й. бсйларига рус аҳолиси келтирилиб жойлаштирилди. БухороАфгонистон чегарасининг муҳофазаси б-н ҳам рус қсшинлари шуғулланган. Бухоро амирлигининг подшо А оссиссига тобелиги амир Олимхон замонида (1910—20) снада ортди. Амирликда еттита рус хусусий банкининг шуъбаси иш олиб борарди. 1-жаҳон уруши бошланиши б-н амирлик аҳолисининг аҳволи снада оғирлашди. Худди шу даврга келиб жадидлик ҳаракати асосида ёш бухороликлар партисси фаолисти кучайди. 1917 й. Февраль инқилоби муносабати б-н бу партис амирликни подшо А оссисси бсйинтуруғидан қутқазиш, баъзи ислоҳотлар стказиш ишига киришди. Аш бухороликлар рус большевиклари б-н ҳамкорликда 1918 й. мартида амир ҳукуматини ағдаришга уриндилар. Ammo бу ҳаракат муваффақистсизликка учради. 1920 й. 2 сент.да Бухоро босқини натижасида амирлик тугатилди.

Qayd etilgan


muxbir  22 Yanvar 2010, 11:31:46

Б. х.да давлатни бошқариш бошқа хонликлардан десрли фарқ қилмаган. 16—17-а.ларда оталиқ лавозимидаги шахс хоннинг снг қсли ҳисобланиб, у бутун мамлакатни бошқарган. Аақиб ҳарбий ишлар ва ташқи сиёсат б-н шуғулланган. Вақф ерларни назорат қилиш садрлар зиммасига юклатилган. Шунингдек, қсшин учун алоҳида қози (қозиаскар) тайинланган. Қонуншуносликка ва умуман шариатга доир муҳим масалани ечиш ва ҳаётга татбиқ стиш аьлам зиммасида бслган. Девонбеги оталиқ мансабидан кейин турган. У уруш ва сулҳ ишлари, айрим вилост бошлиқларини тайинлаш ва б. масалалар б-н шуғулланган. Ларвоначи хон ёрлиқларини топшириш ва ҳарбий қисмларга бошчилик қилиш каби вазифаларни адо стган. Шунингдек, хонликда ссовул, сшикоғабоши, мирохур, шиғовул, амири лашкар, тспчибоши, мирзабоши, хазиначи, меҳтар, мироб, кушбеги ва б. лавозимлар бор сди. Манғитлар сулоласи даврида ҳам мустабид ҳокимист шакли мавжуд бслиб, амир ҳуқуқи чегараланмаган олий ҳукмдор сди. Ижро стувчи ҳокимистни бош вазир — қушбеги бошқарган. У хон б-н бамаслаҳат иш юритган. Жамист ҳаёти шариат қонунларига асосланган. Мамлакат мураккаб давлат аппарати орқали идора қилинган. Мае, молис ишлари девонбегийи калонга, давлат хавфсизлиги кскалтошга, ички тартибни сақлаш ва назорат қилиб туриш раисп топширилган. Бухоро қози калони ҳузурида аълам ва 12 муфтийасн иборат ривостлар тузувчи муфтийлар девони бслган. Амирликда мусулмон руҳонийлари юқори мавқега сга сди. Улар катта ерларга сгалик қиларди. Шайхулислом бош руҳоний ва адлис ишларининг сардори ҳисобланган. У жамист маънавий ҳаётини бошқарган. Суд ҳокимисти руҳонийлар қслида бслган. Барча қозилар қози калонга бсйсунган. Давлат бошқарувида у ёки бу лавозим вазифасига қараб сзгариб турган. Хонликда сртаасрчилик бошқарув тизимининг узоқ сақланиши тараққиёт ва қсшин кучқудратига салбий таъсир ксрсатган. Қсшинда дастлаб мисдан, 19-а. бошларида чссндан қуйилган бир неча тсп бслган. Сарбозлар сқёй, найза, қилич, ойболта каби ибтидоий қуроллар б-н қуролланган. Хонликда қсшин асосан отликлардан ташкил топган. 18-а. охиридаги маълумотга ксра, хон 10 минг кишилик қсшин тсплаш имконига сга бслган. 19-а. 30-й.ларида ёлланма аскарлар сони 19 минг киши бслиб, улар хизматини турли шаҳар ва ҳарбий истеҳкомларда стаганлар. 19-а. срталарида ҳарбий қисмлар, шунингдек тсп ва милтиқлар сони ортган. Умумий қсмондонлик амири лашкар зиммасида бслган. Умуман хонликда қсшин ҳар жиҳатдан замон талабидан анча орқада сди.
Мамлакат иқтисодий ҳаётида деҳқончилик, хунармандчилик, ички ва ташқи савдо асосий сринни сгаллаган. Ички низолар бслиб туришига карамай иқтисодиётнинг бу соҳалари ривожланишда давом стди. Деҳқончилик суғориш б-н бевосита боғлиқ бслган. Суғориш тармоқлари Зарафшон ва Амударёдан чиқарилган. Абдуллахон II нинг 1583 й.да Аурота тоғлари шим. ён бағирларидаги А­ски Оқчоб қишлоғи сқинида қурдирган сув омбори қоддиқлари ҳозиргача сақланган. Шунингдек, Зарафшон дарёсида Лули Кармана, Лули Меҳтар Қосим ва Лули Чаҳорминор каби сув тақсимлагичлар қурилган. Зарафшондан Жиззахга Тустортар ариғи чиқарилган. Суғориш тармоқлари амир Шоҳмурод ва амир Ҳайдар даврларида ҳам анча кспайди, ксчманчиларнинг строқлашуви кучайди.
Хонликда ер сгалигининг асосан 3 тури — амлок (амир .бошчилигидаги мулкдорлар гуруҳи ихтиёридаги ерлар), мулк (хусусий ер сгаларига қарашли) ва вақф (мусулмон руҳрнийлари, Мадраса, масжид ва мозорларга қарашли) ерлари мавжуд бслган. Хонликда деҳқонлар ерни асосан, ижарага олиб ишлар сди. Солиқ тури ва тсловларнинг ксплигидан, бегор мажбуристидан безор бслган меҳнаткаш халқ тез-тез ғалаён қилиб турарди. Деҳқончиликда асосан ғалла, пахта скилган. Ипакчилик кспроқ Зарафшон водийсида ривожлаиган. Чорвачиликда от, тус, қорамол, қсй боқилган. Ҳунармандчиликнинг ксп турлари равнақ топган. Хусусан, тсқимачилик, тикувчилик, мисгарлик, заргарлик буюмлари хонликдан ташқарида ҳам харидоргир бслган. Шаҳар ва йирик қишлоклар аҳолисининг талай қисмини ҳунармандлар ташкил стар сди. Тсқимачилик маҳсулотлари Яқин Шарқ (мас, Зандана қишлоғида тсқилган занданийчи матоси бутун Шарқда машҳур бслган) мамлакатларига чиқарилган. Ҳаётни тебратувчи бу икки йсналиш ички ва ташқи савдо такдирини ҳам белгилаган. Деҳқончилик ва ҳунармандчилик маҳсулотлари ички ва ташқи бозор талабларини қондириб турган. Хонликлар сртасида савдо узлуксиз давом стган. Айниқса Бухоро ш. Ўрта Осиёнинг снг йирик савдо маркази сифатида машҳур бслиб, ксплаб карвонсаройларга ва савдо расталарига сга бслган.
Бухоро ислом дини марказларидан бири сифатида машҳур сди: Абдулазизхон ва Абдуллахон саройида бадиий безакли нодир асарлар тспланган кутубхона мавжуд бслган. Бу ерда моҳир хаттотлар ва миниатюрачи рассомлар ишлаб, қслёзма, адабиёт, тарих ва б. фанлар соҳасида сратилган асарларни ксчириш, безаш ва китоб ҳолига келтириш б-н машғул бслганлар.
Маданисти. Шайбонийлардаврида, айниқса улардан Убайдуллахон ва Абдуллахон II ҳукмронлик қилган йилларда Б. х. иктисодий ва маданий ҳаётида бирмунча сзгаришлар рсй берди. Ҳунармандчилик тараққий стди: темир ва чссн қуйиш, қуролсроғ, мис ва жез идишлар ссаш, тсқимачилик, қоғоз, совун и.ч. йслга қсйилди. Адабиёт, тарих, таржимонлик, луғатчилик, меъморлик, наққошлик, тасвирий санъат ва б. равнақ топди: «Музаккир улаҳбоб» (Ҳасанхожа Аисорий), «Тазкират ушшуаро» (Мутрибий), «Шайбонийнома» (Муҳаммад Солиҳ), «Зубдат уласрор» (Абдулла ибн Муҳаммад), «Абдулланома» (Ҳофиз Таниш Бухорий), «Бадоеъ улвақоеъ» (Зайниддин Восифий) каби йирик адабий ва тарихий асарлар сратилди, луғатлар тузилди (Амин Аҳмад А озий — «Ҳафт иклим» ва б.), А ашидуддин Фазлуллоҳ («Жомеъ аттаворих») ва Шарафиддин Али Яздий («Зафарнома»)нинг тарихий асарлари узбек тилига таржима қилинди. Мусиқа, хаттотлик (Кавкабий Аажмиддин Бухорий, Мир Али Ҳиравий, Аҳмад Ҳусайний, Мир Ҳусайн алҲусайний, Султон Али Машҳадий, Дсстмуҳаммад Бухорий, Маҳмуд ибн Исҳоқ ашШиҳобий ва б.) юқори даражада ривожланди. Тасвирий санъат юксалиб, Бухоро миниатюра мактаби вужудга келди. Кутубхоначилик (Абдулазизхон, Абдуллахон II кутубхоналари ва б.), китоб безаш ва муқовачилик ривожланди. Тиббиёт илми тараққий стди (Муҳаммад Ҳусайн ибн алМироқий Самарқандий, Шоҳ Али ибн Сулаймон, Султон Али ва б.), йирик шаҳарларда шифохона (дор ушшифо)лар ташкил қилинди. Бу даврда меъморлик юксак даражага кстарилди — Шайбонийхон мадрасаси, Мир Араб мадрасаси, Абдуллахон мадрасаси, Кскалдош мадрасаси ва б., Масжиди калон ва б. Говкушон мажмуаси ва б. карвонсаройлар, Тими калон ва б. расталар, Абдуллахон банди, Зарафшон сув айирғичи ва б. ксприк ва сув омборлари қурилди, ариқ, каналлар қазилди, сардоба ва ҳаммомлар солинди, Бухоро ш. снги мудофаа девори б-н сралди. Қабр тоши (Шайбонийхон, Абусаидхон қабр тошлари ва б.) ссаш бадиий даражага етди. Таълимтарбисга сътибор кучайди, ҳар бир маҳаллада мактаб очилди, баъзи хонадонларда уй таълими жорий стилди. Болалар олти ёшдан сқишга қабул қили"Аадиган бслди. Мадрасаларда илоҳиётдан ташқари риёзиёт, фароиз, ҳандаса, фиқҳ, шеър санъати, мантиқ, мусиқа, хаттотлик ва б. фанлар сқитилди.
Аштархонийлар давридаги муттасил уруш ҳаракатлари маданий ҳаёт тараққиётига катта тссқин бслди. Диний зсравонлик кучайди, дунёвий фанлар срнини ислом ақидалари сгаллай бошлади. Лекин шунга қарамай адабиёт, санъат ва б. соҳаларда бир қанча истеъдодли олимлар (мусиқада Дарвишали Чангий ва б.) етишиб чиқди. Адабий, тарихий асарлар — «Ҳайвоннома» (Сайд Аасафий). «Баҳр уласрор» (Маҳмуд ибн Вали), «Убайдулланома» (Муҳаммад Амин Бухорий), «Тарихи Абулфайзхон» (Абдурраҳмон Толеъ), «Муҳит уттаворих» (Муҳаммадамин ибн Муҳаммадзамон Бухорий), «Субҳонқулихон тсғрисида ҳажвис» (Турди) ва б. Тиббиёт ва меъморлик бир оз тараққий стди: аштархонийлардан Субҳонқулихон Бухорода махсус шифохона ҳамда тиббиёт кутубхонаси қурдирди. Ҳашаматли бинолар (Шердор мадрасаси, Тиллакори мадрасаси, Абдулазизхон мадрасаси, Аодир девонбеги мадрасаси, Болоҳовуз масжиди ва б.) бунёд стилди. Мактаб ва мадрасаларда асосан диний фанлар, қисман адабиёт (Аавоий, Фузулий, Ҳофиз, Бедил ва б.) сқитилди.
Манғитлар ҳукмронлиги даврида маданий ҳаёт паст даражада бслиб, ҳукмрон табақалар халқни жаҳолатда сақлашга ҳаракат қилар, бадиий ижодда мадҳисбозлик ва таркидунёчилик мавзуи ҳукмрон сди. 18-а. 2-срми ва 20-а. бошларида «Туҳфаи хоний» (Муҳаммад Вафо Карминагий), «Тож уттаворих» (Муҳаммад Шариф), «Фатҳномаи султоний» (Муҳаммад Миролим Бухорий), «Манғит хонлари тарихи» (Мирзо Абдулазим Сомий), «Ааводир улвақоеъ», «Таржимаи аҳволи амирони Бухоро» (Аҳмад Дониш) каби тарихийбадиий асарлар сратилди. «Тстинома», «Чор дарвеш», «Юсуф ва Зулайҳо», «Тоҳир ва Зуҳра», «Бсз сғлон», «Юсуф ва Аҳмад», «Гсрсғли» туркумидаги достонлар халқ орасида кенг тарқалди. Халқ санъати турлари — қизиқчилик, фонус хаёл, дорбозлик ва б. тараққий стди, мусиқа оммавий санъатга айланди, тасвирий санъат ривожланди (Абдулхолиқ Махдум ва б.). Йирик иншоотлар — Шайх Жалол дарвозаси ва хонақоҳи (18-а. 2-срми), Домулло Турсунжон мадрасаси (1796—97), Халифа Худойдод ансамбли (1777—1855), Чорминор (1807), Амир мадрасаси (20-а. бошлари), Ситораи Моҳи Хоса (19— 20-а. бошлари) ва б. қурилди., Б.х. А оссис вассалига айлантирилгач, қулчилик тугатилди, касалхона, дорихоналар, снги усулдаги рустузем мактаблари очилди, Каттақсрғондан Бухорога телеграф стказилди, Бухоро т. й. ва Амударёга темир ксприк қурилди. Меъморликда миллим ва европача услублар уйғунлашиб кетди: мас, 1888 й. қурилган Янги Бухоро (ҳоз. Когон)даги савдо ва банк муассасаларининг бинолари, амирнинг снги саройи, Бухородаги т. й. вокзали ва б.
/4й..Ҳофиз Таниш Бухорий, Абдулланома, 1—2 ж.лар, Т., 1999, 2000; Мир Мухаммад Амини Бухари, Убайдулланаме, Т., 1957; Абдурахман Тали, Историс Абулфейзхана, Т., 1959; Мирза АбдалАзим Сами, Тарихсалатини мангитийаи Бухара, М., 1962; Ўзбекистоннинг снги тарихи. 1китоб. Туркистон чор А оссисси мустамлакачилиги даврида, Т., 2000; Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамист тараққиёти, 1қисм, Т., 2000.
Ҳамид Зиёев.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan