Madaniyat nima?  ( 23682 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 B


AbdulAziz  27 Sentyabr 2007, 06:30:46

Avvalo uzr so'rayman ,lekin sizlar yuqorida keltigan misollar sizningcha Madaniyyatmi??? .Madaniyyat nima o'zi siz uni qanday tushunasiz??

Madaniyat - ta'miri bilod va tarfihi iboddir. Ya'ni shaharlar qurish, binolar, fabrika-zavodlar barpo etib mamlakatni rivojlantirish, sanoatni taraqqiy ettirish bilan birgalikda xalqlar ozodligini himoya qilish, rohat va huzurda yashashlariga sharoit yaratib berishdir. Xalqning ruhiy, g'oyaviy va jismoniy jihatdan mukammalligiga intilish ham madaniyatdir.

Madaniyat faqatgina ilm va fan bilan belgilanmaydi. Ilm va fan madaniyat rivoji uchun hissa qo'shadigan vositadir. Ilm va fan yuksak taraqqiy etgan davlatlarni, fanning nima maqsadda qo'llanilganini bilmasdan turib madaniyatli deyish katta xatodir. Zavodlarning, transportning, kema, samolyot, atom jihozlarining ko'p bo'lishi, ko'zlarni qamashtiruvchi ixtirolarning yaratilishi madaniyatni ko'rsatmaydi.

Bularni madaniyat sanash har bir qurollini g'zoiy va mujohid sanash bilan bir xildir.

Haqiqiy madaniyat sohibi bo'lish uchun Islomiyat: imon, ibodat, mehnat, axloq va jamiyatdagi har qanday holatdan, ilmdan boxabar bo'lish lozim. Madaniy inson Alloh taoloning buyruqlari, Payg'ambarimiz Muhammad SAVning sunnatlari, ashobi kiromning naql qilganlari hamda islom olimlarining bildirganlaridan boxabar bo'lishi lozim. Insoniyatning har qanday muammosiga mana shu buyuk madaniyat tufayli chora topiladi.

(tarjima: Imomi Rabboniydan)

Qayd etilgan


Amina  23 Iyun 2008, 12:55:39

Madaniyat bu- o`zlikni anglash, o`z o`zini a boshqalani hurmat qilish, odob saqlay olish qobilyati, mulqotdagi odob, kiyinish, yurish-turishdagi xatti-haraktlari...

Qayd etilgan


Muzayyana  02 Iyul 2008, 14:05:16

"Madaniyat"-- bu so'z asli arab tilidan olingan bo'lib, asl manosi "shaharlik".
Tarixda ko'pincha madaniyatli atamasini o'qimishli insonlarga nisbatan qo'llashgan.

Qayd etilgan


Muzayyana  12 Iyul 2008, 13:26:27

Маданист нима?     


Маданист ссзи араб тилидан кириб келган бслиб, «яивилизияис», «тараққиёт» каби маъноларни англатади. Демак, ушбу ссз ишлатилганда, бир соҳада тараққийлашиш, юқорилаш деган тушунчаларни ифода стиши талаб қилинади.

Бу соҳа ёки бир жамист, ёки халқ бсладими, фақат ва фақат ижобий маънода қслланилиши шарт. Бироқ, бугун бу ссз қайси сринларда ишлатилмоқда? Таассуфлар бслсинким, кспгина ёмон ва хунук ишларни маданист ссзи билан қориштириб ташлаш ксзга ташланмоқда. Тсғрироғи, баъзи сзларини маданистли сановчи тоифалар номақбул амалларни «маданистли ишларга» айлантириб улгуришди. Чекиш - маданист, ичиш - маданист, зино - маданист, кибр - маданист, бировни мазах қилиш - маданист, заифларга зулм қилиш - маданист, йсл ҳаракати қоидасини бузиш -маданист, китоб сқимаслик - маданист, аёлларнинг срим-сланғоч юриши - маданист, тирноқ сстириш - маданист, бир-бирига номаҳрам йигит-қизларнинг «сйнаб-кулишлари» - маданист, тсйларда ароқ тарқатиб, то зрталабгача базму жамшид уюштириш - маданист, алдов-хиёнат - маданист, сскиниб гапириш -маданист... Бу рсйхатни хоҳлаганча давом сттириш мумкин. А­нди бу «рсйхат»-нинг тескари шаклини тузамиз: чекмаслик ва ичмаслик - ёшлик давридан унумли фойдаланмаслик, тавозуъ ва мулойимлик - қсрқоқлик, китоб сқишлик - ксп билишни даъво қилиш, аёллар-қизларнинг қадристларимиз асосида кийиниши - қолоқлик, ароқ қсйилган, сркагу аёл аралашиб, гуноҳу маъсистларга ботиб кетган тсйларда иштирок стмаслик - халққа қсшилмаслик ва ҳоказо.
Ксриб турганингиздек, ҳамма гуноҳ ва хато ишлар маданисту, фазилатли деб танилган амаллар қолоқлик ва маданистсизлик. Бу слчов қаёқдан юзага чиқди? Қачондан буён биз амалларга бу йссинда баҳо берадиган бслдик? Қайси далилларга асосан бир гуруҳ «маданистли инсонларнинг» ксрсатмалари бизга анъана бслиб қолди?
«Биз фалончилар авлодидан миз, аждодларимиз фалон кишилар бслишган, улар жуда маданистли, дунёга донви кетган кишилар бслишган, ҳаммани лол қолдиришган», деб туриб, уларга мос фарзанд бсла олмасак, бунчалик чиранганимиздан не фойда?
Тавба дейман. Бегона сркаклар олдида, ҳатто маҳкамада ҳам юзини очишни истамаган момоларимизнинг бугунги авлодлари киндигини очиб юришни «маданист» деб аташса. Фақатгина жуфти ҳалолининг олдидагина юриши мумкин бслган кийимларда келин қайнотанинг, сингил аканинг олдида юрса...
Бу борада ёшларимиз анча илгарилаб кетишган. Ҳа, ҳа, ишонаверинг, бизга шу «маданист»ни сргатган, ҳақиқий маданистимизни пароканда қилиб, сзиникини тиқиштирган миллатлардан илгарилаб кетишди улар. Гапимизга сътирозингиз бслса, атрофни кузатинг: кийинишлар, гапиришлар, муомалалар, юриш-туриш, сшаш - ҳаммаси сзгача. Қим айтади уларни буюк сзбек миллатининг намоёндалари, келажагимиз қурувчилари деб?
Шу ерда гапимнинг исботи учун бир воқеани айтиб стай: дам олиш кунларининг бирида оилам билан ҳордиқ чиқариш учун шаҳримиздаги «Миллий боғ»-га бордик. Газетхонларимиз мени маъзур тутсинлару, истироҳат боғи дегани жуфт-жуфт бслиб хоҳлаган ишини қилиш мумкин жой дегани смас-ку, ахир. Ҳар қадамда учратиш мумкин уларни, бир-бири билан жуда ҳунук ҳолатларда туришибди. Ойиси кичик сғлимнинг ксзини ёпади, мен сса каттамизнинг олдини тссаман. Ҳали мурғак фарзандларимизнинг ксзи уларга тушиб, қалби бузилмасин, шулардан срнак олмасии, деймиз. Мен истиғфор айтишга шошиламан, аёлим сса, заифлигига бориб қарғашга тушади. Лекин «севишганлар»нинг парвойи палак. А­нди инсоф билан айтингчи, шуми маданист? Уларнинг ота-онаси бордир, ахир? Улар ким? Улар ҳам айбни замонга тснкайдиган маданистли киборлар тоифасиданми?
Баъзилар сйлаганидек, «модний» кийиниш маданист смас. Халқнинг тушунчасига шу нарса срнашиб қолаётгандек, чамамда. Кейинги пайтда кспчи-ликнинг кийимга қараб муомала қилиши одат тусига кирди.
Касалхонада ётган аёлимдан «Сиз қайси институтни тугатгансиз?» деб сурайди сзини маданистли ҳисоблайдиган, сзи.га тсқ хонадонга келин бслиб тушган аёл ҳамроҳи. «Чет тиллар институтининг инглиз филологисси факультетини» деб жавоб бергач, «Вой, тавба, инглиз тилини тугатиб, рсмол сраб олдингизми? Модний кийиниб олмайсиз-ми?» дейди у. Бу саволга қуйидагича жавоб зарба бслади: «Аима, инглиз тилини тугатган бслса, инглизча, хитой тилини тугатган бслса, хитойча, испан тилини тугатган бслса, испанча кийиниш керакми, сизнинг наздингизда?»
Тсғри, кийиниш ҳам маълум маънода кишининг сстетик дидини, маданистини ифодалайди. Лекин юқорида айтганимиздек, ҳамма нарсанинг меъёри бор, ҳикматини кспчилик билмайдиган қоидалар бор. Агар Ҳазрати Умарнинг Буюк А им империссининг слчилари олдига сн икки смоқли кийимда чиқишдан ор қилмаганларини ссга олсак, биз қанчалик даражада ташқи томонимизга аҳамист бериб, ички томонимизни унутиб қссётганимиз аён бслади.
Зеро, биз биламизки, Ларвардигоримиз молларимиз ва ташқи ксринишимизга смас, балки қалбларимиз ва амалларимизга қарайди. Шу мезон билан сснгги ҳукмини сқийди. Огоҳ бслайлик, азизлар!

PS: http://info.islom.uz/content/view/1400/1003/

Qayd etilgan


Ulugbek-Uz  18 Mart 2009, 18:55:59


Avvalo uzr so'rayman ,lekin sizlar yuqorida keltigan misollar sizningcha Madaniyyatmi??? .Madaniyyat nima o'zi siz uni qanday tushunasiz??

Макола тайёрлаш учун материал караётганимда мана бу маълумотлар билан танишдим.

Маданист бу: у ёки бу жамистга хос фалсафий қарашлар, илм, фан, маориф, санъат, ахлоқ, дин, ҳуқуқ, сиёсат, маиший хизмат ксрсатиш даражасини акс сттирувчи омиллар, ижтимоий тараққиёт даражаси; инсонлар ҳаётида, жамист ривожида шаклланган миллий, умуминсоний қадристлар мажмуи; инсонлар ҳаётида, жамист ривожида шаклланган миллий, умуминсоний қадристлар мажмуи; ҳар бир кишининг тарбисланганлиги, инсонийлик фазилатлари ва ижодий фаолистининг ифодасидир.

.............

Маданистни қслланилишига қараб шахсий, оилавий, касбий, табақавий, миллий маданист, жамист маданисти, умуминсоний маданист каби шаклларга бслиб срганиш ҳам мумкин. Кундалик ҳаётда «муомала маданисти», «меҳнат маданисти», «нутқ маданисти», «ишлаб чиқариш маданисти», «хизмат ксрсатиш маданисти», «дам олиш маданисти», «ҳуқуқий маданист» каби тушунчалар ҳам қслланилади.

Qayd etilgan


Ulugbek-Uz  18 Mart 2009, 19:19:24

Abdulaziz, сиздан илтимос Ўзбекистон Миллий А­няиклопедиссидан Маданист истилоҳини топиб берсангиз. Агар бслса батафсил, манаба номини тслиқ келтирсангиз, саҳифа билан.

 

Qayd etilgan


AbdulAziz  18 Mart 2009, 21:41:10

"œO’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi", 5-jild, 372-373-betlar
"œO’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi" davlat ilmiy nashriyoti. Toshkent, 2003

Iqtibos
МАДААИЯТ — жамист, инсон ижодий куч ва қобилистлари тарихий тараққиётининг муайсн даражаси. Кишилар ҳаёти ва фаолистининг турли ксринишларида, шунингдек, улар сратадиган моддий ва маънавий бойликларда ифодаланади. «М.» тушунчаси муайсн тарихий давр (антик М.), конкрет жамист, слат ва миллат (сзбек М.и), шунингдек, инсон фаолисти ёки турмушининг сзига хос соҳалари (мас, меҳнат М.и, бадиий М., турмуш М.и)ни изохлаш учун қслланилади. Тор маънода «М.» атамаси кишиларнинг фақат маънавий ҳаёти соҳасига нисбатан ишлатилади.
«М.» арабча мадина (шаҳар) ссзидан келиб чиққан. Араблар кишилар ҳаётини икки турга: бирини бадавий ёки саҳроий турмуш; иккинчисини маданий турмуш деб атаганлар. Бадавийлик — ксчманчи ҳолда дашту саҳроларда сшовчи халқларга, маданийлик — шаҳарда строқ ҳолда сшаб, сзига хос турмуш тарзига сга бслган халқларга нисбатан ишлатилган.
Ўрта аср маданистининг буюк намосндалари Абу Али ибн Сино, Беруний ва б. шаҳар турмуш тарзини жамоанинг етуклик шакли сифатида талқин қилганлар. Mac, Форобий фикрича, ҳар бир инсон сз табиатига ксра, «олий даражадаги етукликка сришиш учун интилади», бундай етукликка фақат шаҳар жамоаси орқалигина сришилади. Унинг таъкидлашича, «маданий жамист ва маданий шаҳар (ёки мамлакат) шундай бсладики, бу мамлакатда ҳар бир одам касб-хунарда озод, ҳамма баббаравардир, кишилар сртасида фарқ бслмайди, ҳар ким сзи истаган ёки танлаган касб-ҳунар б-н шуғулланади. Одамлар чин маъноси билан озод сшайдилар». Алишер Аавоий етук ахлоқ, маърифатли ва адолатли жамист, жамоа масаласини қайд стиш б-н бирга, маънавий юксакликка сришишнинг асосий мезони деб инсонпарварлик ғосларига мувофиқликни тушунди.
19-асрнинг иккинчи срмида майдонга келган демократикмаърифатпарварлик ҳаракатининг намосндалари Муқимий, Фурқат, Завқий, Аҳмад Дониш, Аваз Ўтар, Комил Хоразмий ва б. халқни М.ли қилишнинг омили илммаърифатни сгаллашда деб билдилар. Улар срта аср жаҳолатига қарши халқ сртасида илм-маориф ва М.ни зср сҳтирос б-н тарғиб қилдилар. Мас, Фурқат фикрича, илм-фан бир машъ-ал бслиб, инсонистнинг бахт-саодат йслини ёритиб туриши керак.
19-а.нинг охири ва 20-а.нинг бошида Туркистонда вужудга келган жадидчилик ҳаракати намосндалари, Мунавварқори Абдурашидхон сғли, Маҳмудхсжа Беҳбудий, Абдулла Авлоний, Абдурауф Фитрат, Садриддин Айний ва б. сзларининг маърифатпарварлик ишлари б-н М. ривожига муҳим ҳисса қсшдилар. Улар турли газ. ва жур.лар чиқардилар, нашриёт ва босмахоналар ташкил стдилар, кутубхоналар, театрлар, снгича мактаблар очдилар, стмиш маданистимизни, тарихимизни тарғиб қилдилар, дунёвий билимларни чуқур сгаллашга даъват стдилар. Маърифатчиликнинг кенг қулоч ёйиши самараси слароқ, халқнинг умуммаданисти юксала борди.
Европада «М.» дейилганда дастлаб инсоннинг табиатга ксрсатадиган мақсадга мувофиқ таъсири, шунингдек, инсонга таълимтарбис бериш тушунилган (лот. cultura — ерни ишлаш, парваришлаш; русчадаги «культура» ссзи ҳам шундан олинган). М. фақат мавжуд норма ва урф-одатларга риос қилиш қобилистини ривожлантиришни смас, балки уларга риос қилиш истагини рағбатлантиришни ҳам сз ичига олган. М.га бундай икки ёқлама ёндашув ҳар қандай жамистга хос (мас, Қад. Хитойда жснь, Ҳиндистонда дхарма). А­ллинлар «маданистсиз» варварлардан сзларининг асосий фарқини «пайдей», съни «тарбисланганлик»да деб билганлар. Қад. А имнинг сснгги даврларида «М.» тушунчаси ижтимоий ҳаётнинг шаҳар турмуш тарзини ифодаловчи мазмунлар б-н ҳам бойиган ва срта асрларга келиб кенг тарқалган. Бу тушунча кейинчалик келиб чиққан яивилизаяис тушунчасига сқин туради.
Европада Маърифатчилик даврида М. ва яивилизаяиснинг «танқиди» вужудга келди (Ж.Ж.А уссо). Бунда «маданий» миллатларнинг бузилганлиги ва ахлоқий тубанлашганлигига тараққиётнинг патриархал босқичида бслган халқлар ахлоқининг соддалиги ва софлиги қарши қсйилди. Аемис файласуфлари бу зиддистли ҳолатдан чиқишнинг йслини «руҳ» доирасидан, ахлоқий (И. Кант), сстетик (Ф. Шиллер, романтиклар) ёки фалсафий (Г. Гегель) онг доирасидан қидирдилар. Улар бу онг соҳаларини ҳақиқий М. ва инсон тараққиётининг омиллари деб билдилар. 19-а. охиридан бошлаб «локал яивилизаяис» (О. Шпенглер) деган қараш юзага келди. Бу ғос яивилизаяисни муайсн жамист тараққиётининг сснгги босқичи сифатида олиб қаради.
Фан-техника тараққий топган шаро-итда кспгина сояиологлар ва маданистшунослар М.нинг сгона ғоссини изчил амалга ошириш мумкин смас, деган қоидани илгари сурдилар. Бу полияентризм, Ғарб б-н Шарқнинг азалдан қарама-қаршилиги ва ижтимоий тараққиётнинг бошқа умумий қонунистларини инкор стувчи назарисларида сз ифодасини топди.
М.нинг илмий, тарихий коняепяисларига қарама-қарши слароқ, марксистик назарис ижтимоий-иқтисодий формаяислар ҳақидаги, ишлаб чиқарувчи кучлар б-н ишлаб чиқариш муносабатларининг сзаро муносабати ҳақидаги қоидалардан келиб чиқиб, антагонистик жамистларда М.нинг синфий характери ҳақидаги қоидаларни илгари сурди. Антагонистик формаяисларда ҳар бир миллий М.да икки М. борлиги ҳақидаги ленинча қараш «ҳукмрон сксплуататорлик» М.ига «прогрессив демократик» ва «сояиалистик» М. слементларини қарама-қарши қсйди. Ана шу қоидадан келиб чиқиб, мустабид совет тузуми даврида амалга оширилган «маданий инқилоб» натижасида кспгина халқлар М.ининг ажойиб дурдоналари йсқ қилиниб, маданий мероснинг миллий илдизлари барбод стилди.
М. — умуминсоний ҳодиса, фақат бир халққа тегишли, фақат бир халқнинг сзигина сратган соф М. бслмайди ва бслиши ҳам мумкин смас. Ҳар бир миллий М.нинг асосий қисмини шу миллат сзи сратган бслсада, унда жа-ҳон халқлари сратган умуминсоний М.нинг улуши ва таъсири бслади, албатта. М. ҳеч қачон синфий ҳодиса бсла олмайди. У барчага баравар хизмат қилади. Мас, санъат ва адабиёт дурдоналари, меъморлик обидалари, мақомлар, фан ютуқлари ва б. барчага тегишлидир.
М. кишилар фаолистининг фақат моддий натижалари (машиналар, техник иншоотлар, санъат асарлари, ҳуқуқ, ахлоқ нормалари ва ҳ.к.)ни смас, шу б-н бирга, кишиларнинг меҳнат жараёнида воқе бсладиган субъектив куч-қувватлари ва қобилистлари (билим ва ксникмалари, и. ч. ва профессионал малакалари, интеллектуал, сстетик ва ахлоқий камолоти, дунёқараши, уларнинг жамоа ва жамист доирасидаги сзаро муомалалари)ни ҳам сз ичига олади.
И.ч.нинг 2 асосий тури — моддий ва маънавий и.ч.га қараб М.моддий ва маънавий М.га бслинади. Моддий М. моддий фаолистнинг барча соҳаларини ҳамда унинг натижалари (меҳнат қуроллари, турар жой, кундалик турмуш буюмлари, кийим-кечак, транспорт, алоқа воситалари ва б.)ни сз ичига олади. Маънавий маданистга онг, маънавист соҳалари киради (билим, ахлоқ, таълимтарбис, ҳуқуқ, фалсафа, стика, сстетика, фан, санъат, адабиёт, мифологис, дин ва б.).
Ҳар бир жамист сз М. типига сга. Жамистларнинг алмашиниши б-н М. типи ҳам сзгаради, бироқ бу ҳол М. тараққиёти узилиб қолганини, сски М. йсқ бслиб маданий мерос, стмиш қадристлардан воз кечилганини англатмайди. Зотан, ҳар бир снги жамист сзидан илгариги жамистнинг маданий ютукларини зарурий равишда мерос қилиб олади ва уларни ижтимоий муносабатларнинг снги тизимига киритади.
Ўзбекистон мустақилликка сришгач, ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида бслганидек, М. соҳасида ҳам туб сзгаришлар юз берди. Шаклан ҳам, мазмунан ҳам М.нинг ривожланиши учун кенг имконистлар сратилди. Ўзбекистоннинг мустақил ривожланишга утиши миллий М.га синфий ёндашишдан, уни сунъий тарзда «сгона умуммаданист»га айланишдан сақлаб қолди. Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, мустақилликкача бслган сснгги етмиш йил давомида М. ҳукмрон мафкура, мустабид тузум тазйиқида Ғарб М.ига тақлид руҳида ривожланди. Иккинчидан, миллий М.нинг бой стмиши бир ёклама срганилиб, унинг кспгина бебаҳо дурдоналаридан халқимиз бебаҳра бслиб келди. Ўзбекистон А еспубликасида мустақиллик йилларида жамистни снгилаш соҳасида олиб борилаётган ислоҳотлар б-н бир қаторда М.ни юксалтиришга ҳам алоҳида сътибор берилмоқда. Халқимизнинг маънавий қадристларига ҳурмат б-н муносабатда бслиш, уларни асраб-авайлаш ва ривожлантириш, муқаддас динимиз, урф-одатларимизни, тарихий, илмий, маданий меросимизни тиклаш давлат сиёсати даражасига кстарилди. «Давлат тили тсғрисида»ги (1989 й. 21 окт.) қонун, «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» (1997 й. 29 авг.)нинг қабул қилиниши, Ўзбекистон Бадиий Академисси (1997 й.), Ўзбекистон давлат кон-серваторисси (2002 й.), Ўзбек миллий академик драма театри (2002 й.), сстрада мусиқасини ривожлантириш тсғрисидаги ва б. бир қанча қарор ва фармонларнинг қабул қилиниши, бир қанча мутафаккир ва алломаларимизнинг муқаддас номлари тикланиб, юбилейлари халқаро миқёсда кенг ни-шонланаётгани давлатимиз томонидан М.ни ривожлантиришга ксрсатилаётган ғамхсрликнинг амалий ифодасидир.
Ад.: Каримов И. А., Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура, 1-ж., Т., 1996; Маънавий юксалиш йслида, Т.,1998; Хайруллаев М. М., Шораҳмедов Д.А., Маданист ва мерос. Т., 1973.
Даврон Шораҳмедов.

Qayd etilgan


Ansora  02 Sentyabr 2009, 16:08:15

Bir millat yoki xalqqa oid bo'lgan moddiy, ma'naviy qadriyatlardan, fikr va  san'at hayotidagi taraqqiyotdan ilm, texnika, sanoat, tijorat va boshqa sohalardagi ne'matlardan foydalangan holda yetib kelgan mo'llik, huzur va muhofazaga olingan hayot tarzi, yasash uslubi madaniyatdir!

Qayd etilgan


Robiya  28 Iyul 2010, 11:29:38

 :as:

Аазар А­ШОАҚУЛ

МАДААИЯТ АИМА?

МАДААИЯТСИЗЛИК-ЧИ?


Дунё буюк сврилишлар палласида. Биров уни ахборот асри, бошқа биров компьютер даври деб атаспти... Бу давр қадрист, анъана, миллий маданист, дид сингари тушунчаларни, бинобарин, улар ҳақидаги тасаввурларни кескин сзгартириб юбормоқда. Бунинг натижасида ҳеч кимга схшамаган ва ҳеч қайси рисолага тсғри келмайдиган, биздан ҳаёт ва абадист, макон ва замон, одоб ва ахлоқ, ёвузлик ва сзгулик, ҳалоллик ва жсмардлик ҳақидаги тасаввурларни ҳам сзгартиришни талаб қилаётган "виртуал авлод" шаклланмоқда.

...Ғарб мамлакатларидан бирининг сайтида ғарбпараст бир ҳакер "...осиёлик ёввойилар билан қонимиз ҳеч қачон қсшилмайди, улар биз сратган маданий маҳсулотлар, хусусан, виртуал дид ва маданистдан, виртуал ҳаётдан йироқ ирқ", деб ёзиб чиқди.

Яқинда бир йиғилишда, бугунги кунда компьютерни билмаслик маданистсизликдир, деб юборди мсйлови сабза урмасданоқ амал охурига мазахсрак бслиб олган бир йигитча. Ҳа-ҳа, "саводсизлик" смас, айнан "маданистсизлик" деб айтди.

Шу-шу бслди-ю, мен таниган одамлар тасаввуримда компьютерни биладиган ва билмайдиганлар гуруҳига бслинди-қолди. Лекин ҳарчанд уринмайин, компьютерни билмайдиганларни "маданистсиз" деёлмадим. А­ҳтимол, улар (ахборот асрида!) компьютер саводхонлигидан бебаҳрадир, аммо ҳалиги йигитча сйламай-нетмай айтиб юборган даражада маданистсизмикан? Унда сизу мен билан бир ҳаводан нафас олиб сшаётган бу йигит берган баҳо ҳамда ғарблик ҳакернинг мазахомуз фикри сртасида нима фарқ бор? А­нг қизиғи, икки қитъада сшаётган, лекин "компьютер смиб катта бслган" авлод вакилларининг гапи бир жойдан чиқспти.

Ааҳотки, "маданист" тушунчасининг сизу биз билган маъною таърифи шунчалик сзгариб кетган бслса?..

* * *

Ҳар бир кашфиётини истеъмолчининг спқон нафсини қондириш учун қсллаётган илм-фан мсъжизаларига жуда тез ксникиб борспмиз. Бундан йигирма йил бурун интернет нима сканидан бехабар сдик, мобил телефон дегани етти ухлаб тушимизга ҳам кирмаганди. А­нди сса уларсиз ҳаётимизни тасаввур ҳам қилолмаймиз. Шу — тайёрига айёр бслиб олганмиз... Бир ссз билан айтганда, тараққиётнинг сзи "пул топиб, ақл топмаган" истеъмолчининг сринчоқлигию ҳакалак отган нафсини қондиришга хизмат қилади. Мақсад — пул топиш, нафсни қондириш.

... Ҳақли савол туғилади: замонавий истеъмолчилик маданист белгиси бсла оладими?..

* * *

...Ҳар биримиз — айтарли сътибор қилмасак-да — ксчада бундай истеъмолчиларга ксп бор дуч келамиз. Бу ёшларнинг сзига хос субмаданисти ҳам шаклланиб улгурган: қслида бутун бошли компьютер деса бсладиган мобил телефон; кийиниши ғалати, сочи ҳам замон руҳига мос ҳурпайган; тенгдошлари билан, худди қсчқорлардай шохлашиб ксришади; бошқаларга тушунарли бслмаган жаргонда гаплашади; машинаси "Қора бумер" бслмаса ҳам, камида "Жип"; сшитаётган қсшиғи ҳам рспми, рокми — алламбало; ҳеч нарсадан тап тортмайди, хоҳлаган вақтида, хоҳлаган жойида схши ксрган қсшиғини варанглатиб қсйиб кетаверади; истиҳолани сскилик сарқити деб билади. "Шу ҳам қсшиқ бслдими?!" деб ксринг-чи, нақ балога қоласиз. Сизни маданистсиздан олиб, маданистсизга солмаса, мана, мен кафил...

* * *

Компьютер болалари сзини шовқину шошма-шошарлик билан ксрсатгиси келади. Илгари қадрли бслган нарсалар бугун омонат бслиб қолспти. Улар бугунги прагматиклашиб бораётган дунё воқелиги билан чиқиша олмаспти. Тсғрироғи, қадристлар сша воқеликка халақит бераётганга, унинг шиддатини тссаётганга схшайди. Шу сабабли компьютер болалари уни четлаб стишга уринспти. Демак, азалий қарашларимиз, дидимиз ҳам сзгариб кетса ажаб смас.

Шу пайтгача шаклланган маданий дид компьютер болалари "дид"и билан юзма-юз турибди. Ҳали ҳеч қачон дид ва дидсизлик, бошқача айтганда, маданист ва маданистсизлик сртасидаги кураш бу қадар кескин тус олмаган сди...

* * *

Бир воқеа ҳеч ссимдан чиқмайди. Автобус ҳар бекатда беш-сн дақиқа тсхтаб туриб, йсловчи йиғарди. Охири, сабри чидамаган бир отахон ҳайдовчининг шунча йсловчини овора қилиб юриши маданистсизлик сканини айтди. Шунда ҳайдовчи сурбетлик билан отаси тенги кишини сенсираб, "Хоҳласанг шу, хоҳламасанг тушиб кет, ана, таксига мин, мен планни бажаришим керак!" деди. Бундан отахон қаттиқ хафа бслди: "Одобсиз скансан, сзингдан каттани сенсира- динг-а, бошлиғингга ёзаман". Ҳайдовчи сса "Бор, қслингдан келганини қил, сенга схшаган "писар"ларни ҳар куни ксриб юрибман", деди. Бу жанжалга бир автобус йсловчи гувоҳ бслди. Лекин ҳеч ким юраги дов бериб, бир оғиз гапирмади. Бу ерда шунчаки икки одам смас, қадристларга бслган муносабат, бошқача айтганда, одоб ва одобсизлик сзаро тсқнаш келди. Биз сса томошабинликдан бошқасига срамадик. Кснгли сксиган отахон кейинги бекатда тушиб қолди. Унинг маданист ҳақидаги тушунчасига дарз кетди — буниси аниқ.

Одамнинг ҳар бир хатти-ҳаракатида у олган тарбис, маданист ёки маданистсизлик зуҳур бслади...

* * *

...Ўша ҳайдовчи қайси маданий-маънавий йсқотишларимиз сабаб отахонга бундай муомала қилди? Отахон нимага тасниб, уни маданистсиз деди? Улар зиддистли вазистни икки хил тушунади: бири ёши катталарни ҳурмат қилиш керак деб билса, иккинчиси, у ҳам менга схшаган бир одам, қартайган бир йсловчи, деб сйлайди.

Замон шиддати сша ҳайдовчининг мулоҳаза қилиб ксришига, отаси ёки бобоси тенги бир одамни ранжитганидан афсус чекишига вақт қолдирмайди. Чунки уни кспроқ одам ташиш, ундан ҳам кспроқ пул ишлаш, кейин сша пулига фарзанди учун компьютер ёки оиласига суюқ кристалл скранли телевизор ёхуд автомобиль сотиб олиш ташвиши қийнайди. Ишдан уйига ҳориб қайтгач, телевизор тагига ётиб олади. Кейин сса уйқу, нонушта, сна иш, сна телевизор...

* * *

...Бугунги ҳаёт шиддати бизни нималарга сргатспти, қайга бошлаб кетспти? Инсонийлик ҳақидаги тушунчаларимиз асл ҳолича сақланиб қолсптими? Хуллас, саволдан кспи йсқ.

Тарихий тараққиёт ва маданистлар тсқнашуви бсйича йирик мутахассис, немис файласуфи Освальд Шпенглер савол кспайиб, унга муносиб жавоб топилмай қолган паллаларда маданист ҳақидаги фикрлар ва қарашларда, умуман, тараққиётда портлаш юз беради, дейди. Бу портлаш одамзодни тараққиёт сари ҳам, инқироз томон ҳам етаклаши мумкин.

XXI аср ибтидосига келиб, ботинимизни минг йиллар давомида шаклланган маданистга асосланган "мен" смас, қай даражада истеъмолчи сканимиз белгиламоқда. Истеъмолчилик жамистининг асосий талаби шахс смас, устомон — ҳеч бир идеални хушламайдиган, пора билан бслсин, таниш-билиш билан бслсин, фақат иш битишини ксзлайдиган прагматик бслишдир. Айнан шу нуқтада маданистли ва маданистсизга ажралиб борспмиз.

Бугун дунё, ҳаёт ва Яратган ҳақидаги тасаввур ва ҳайратимиз ҳам сзгарспти. А­ртага сса снада кескинлашади. А­нди шахсистимизга, истеъдодимизга қараб смас, устомонлигимиз, қанчалик ахборотга сгалигимизга қараб баҳо берилади. "Етарли ахборотга сга бслмаган шахс" ҳаётдан орқада қолган ҳисобланади. Бу — компьютер болаларининг сизу бизга бслган муносабати. Улар устомон ва сзлари билган нарсалардан хабардор бслмаганларни маданистсиз деб атайди.

* * *

...Ҳар қандай маданист дастлаб одамнинг ичида сралади, кейин сса моддийлашади. Ўша ғарблик ҳакеру компьютер боласию қспол ҳайдовчининг муомаласи срта бир кун оддий ижтимоий ксникмага айланса-чи?!

Аччиқ бслса ҳам бир ҳақиқатни тан олмай иложимиз йсқ: қайси замонда сшамайлик, ичимизда аждодларимиз сайқаллаган "мен" бслмаса, бсш идишдан фарқимиз қолмайди. Компьютер саводхонлиги китоб сқишдан олдин алифбони срганиш шартлигидай бир гап. Асло ундан ортиқ смас...

Биз бугун инсонист тараққиётининг баланд чсққисида турибмиз. Аммо бу чсққидан йиқилиб, сна ибтидоий ҳаётга тушиб қолиш хавфи кун сайин ортиб борспти. Бизга снг илғор тараққиёт неъматларидан баҳраманд бслиш баробарида тспланган барча билим ва тажрибалардан айрилиб қолиш хавф солмоқда.

Бу ерда гап сдро уруши вайронагарчилиги ёки скологик фожиалар оқибати смас, тараққиётнинг жадаллик билан инсоннинг барча фаолист турларини, ақл-идрокини, ҳатто интим туйғуларини ҳам сзиники қилиб олаётгани, у тобора сз "мен"идан айрила бораётгани ҳақида кетспти.

Ҳаёт мароми шу қадар тезлашиб кетмоқдаки, снг сснгги русумдаги компьютер ҳақида сшитиб, уни бозордан излаб топиб, уйга олиб келиб срнатгунимизча, сскириб қолмоқда. Мана шу тезлик ақлимизни шошириб қсйди. Шу пайтгача тсплаган билимларимиз бирпасда сскириб, кераксиз бслиб қолспти. Биз сса спкамизни қслтиқлаб, тараққиёт изидан чопиб юрибмиз. Унинг ортидан абадий югуриб юришга инсоннинг қурби етармикин?

Югуриб кетаётган одам мулоҳаза қилиб стирмайди. Бунга вақти йсқ. Шунинг учун бслса керак, биз фан-техника ютуқларини кср-ксрона қабул қилспмиз, истеъмол қилспмиз, истифода стспмиз. Туйғу ва кечинмаларимиз уларга мослашаётгани сайин завқу ҳайратимиз слиб борспти.

...Биз тараққиётдан воз кечолмаймиз. Лекин... Ўша сизу мен сотиб олган машиналар: компьютер, автомобиль, ошхона комбайни ва ҳоказо фақат маҳсулот сифатидагина бизники. Технологисси сса ишлаб чиқарганники. Техниканинг ишлаш приняипию қандай ссалганини билмаган одам унга сгалик даъво қила оладими? Афсуски, йсқ.

Мана шу сринда сзини маданистли деб даъво қилаётган компьютер болалари башарасидаги ниқоб йиртилиб кетади, шаклни мазмун деб адашаётгани аён бслиб қолади.

* * *

...Модомики, сзимиз фойдаланаётган нарсани сзимиз сратмас сканмиз, маданистли бсла олмаймиз, истеъмолчилигимизча қолаверамиз. Истеъмолчи маълум маънода бировга қарам одам. Демак, биз тслиқ мустақил смасмиз. Қарамлик сса маданист белгиси смас. Маданист моддийлик ва маънавистнинг уйғунлашуви, қалб ва дид, ақл ва идрок сркинлиги, озодлигидир. Қарамлик бор жойда бу уйғунлик бслмайди. Уйғунлик йсқ жойда сса маданист бслмайди.

Ўзлик сса биздан ҳар бир нарсага теран идрок ва ақл билан ёндашишни, ҳеч қачон фикр қилишдан тсхтамасликни, ҳар доим ҳар қандай мавзуда, ҳар қандай масалада фикримиз бслишини талаб қилади. Истеъмолчи ва қарам одам сса сша автобус йсловчилари сингари лоқайд бслади. Лоқайдлик фикрсизликдир. Фикр сзликни намоён қилиш бслса, лоқайдлик бундан қочиш, қсрқишдир. Демак, фикрсизлик — лоқайдликнинг, маданистсизликнинг бошланиши.

...Фикр — тараққиёт мезони. У тсхтаган ва ҳамма бир хил фикрлаб қолган жойда тараққиёт ҳам тсхтайди. Фақат "тараққий стаспмиз" деган алдамчи тасаввур қолади, холос. Бу алдамчи тасаввур ҳукмрон жойда ҳеч ким сзини намоён қилгиси, фикр айтгиси келмайди. Чунки фикр билан вазист сзгаришига ишонмайди. Оқибатда, лоқайдлик юзага келади ва ижтимоий тус олади...

Одамзод фикр қилиб, маданист сратди, маданистга сришди. Фикр тсхтаган жамистда таназзул бошланади.

Фикр бслсагина жамист снгиланади.

Европа илмий-техник тараққиётга сришишидан олдин унинг фикри, санъати, фалсафаси тараққий стиб, ижтимоий фикрга туртки ва қувват берди, хилма-хил "сзликлар" орқали хилма-хил ғосларга йсл очилди. А­нг муҳими, Европа ана шу фикр ва ғосларга йсл берди, уларни ҳаётга татбиқ стишга имконист сратди...

Фикрни маърифат уйғотади, сстиради, снгилайди.

Қуюндай бостириб келаётган, онгимиз ва дидимизни саёзлаштираётган, санъат, гсзаллик, дид ҳақидаги тушунчаларимизни, шу пайтгача шаклланган ва қадристга айланган тушунчаларни емиришга киришган оломон маданисти ва дидидан, бошқача айтганда, фикрсизлик ва дидсизликдан, съни оломончиликдан фақат маърифат ва билимгина асрай олади.

...Бугун бизнинг китобдан, адабиётдан узоқлашаётган, кспроқ техникалашаётган қалбимиз ижоддан ҳам узоқлашиб бораётир.

Китоб — хоҳ интернет нашридир, хоҳ босма китобдир — барибир китоб. Китоб ҳақидаги маълумотларни смас, сзини сқиш керак.

* * *

"Компьютер авлоди"га мансуб бир ёш йигитни танийман. Илм-фаннинг бугунги ютуқларидан дурустгина хабардор. Баъзан Кафка, Камю, Фромм, Шопенгауср ва дунё тафаккурининг чсққилари бслган бошқа файласуф ва адиблар ҳақида жссли фикрлар айтиб қолади. Лекин улар интернетдан олинган тайёр маълумотлар, холос. Асарларини сқимаган, улар ҳақидаги баҳсу мулоҳазалардан бехабар. Сабабини ссрасам, уларни сқишга вақтим ҳам, ҳафсалам ҳам йсқ, маълумотларнинг сзи кифос, дейди.

Бу — "компьютер авлоди"га мансуб зиёли йигитнинг гапи. Завқу ҳайрати ҳозирдан слиб бслган. Уларнинг срнини ахборот боса олади, деб сйлайди, сҳтиёжини шу билан қондиради. Мен бу йигитни одамга смас, ахборот тспланган диск ёки флешкартага схшатаман.

...Тсғриси, ёш авлод адабиётни тест саволларига жавоб топиш учунгина сқиспти. Асар руҳини ҳис стиш, қаҳрамонлар кечинмаларидан таъсирланиш, уларга дарддош бслиш, қсшилиб изтироб чекиш, қувониш, фикр қилиш, бир ссз билан айтганда, маънавий сврилиш, ҳузурланиш ортиқча бслиб қолспти. "Компьютер авлоди"ининг билмаган ёки хабари бслмаган соҳаси йсқ. Лекин ҳар соҳадан бир шингил.

Асарнинг сзини сқишга ҳафсаласи, ҳайрати етмаган, вақти бслмаган сша йигит сизу биз — сски замоннинг одамлари тушунчасидаги маданистлилик талабларига жавоб бера оладими? У ҳам сша ҳайдовчига схшаб, отаси ёки бобоси қатори отахонни бсралатиб сскмайди деб ким кафолат беради? Маданистли одам қуюшқондан чиқиб кетмаслиги учун керак бсладиган чегарани ота-онасидан олган тарбисси баробарида сқиган китоблари ҳам белгилаб беради. Ахборот сса ҳеч нарсани чекламайди, маълумот беради, холос. Жайдари тил билан айтганда, унда ҳеч қанақа одамгарчилик мезонлари йсқ, инсонийликка сргатмайди.

Бу — адабиётнинг, маданистнинг санъатнинг вазифаси. Чунки истеъдодлар бу сткинчи дунёга мангулик ҳақида, мангу завқ ҳақида, мангу ҳайрат ҳақида хабар бериш ва қалбларимизни мангулик нурлари билан чсмилтириш учун юборилган. Адабиёт миллат диди ва маданистини тарғиб, ташвиқ қилувчи, қадристларини улуғловчи, уни маданистнинг юксак чсққисига етакловчи снг улкан воситадир. "Адабиётсизлик маданистсизликдир, дидсизликдир", дейди немис ёзувчиси Герман Гессе.

...Хуллас, мақоламизнинг бошида қсйилган саволимизга қайтадиган бслсак, унга жавоб бсла оладиган ксплаб воситаю таснчларимиз бор. Ўша таснчлар қуввату куч берсагина бизники бслади. Завқимиз ва тафаккуримиз ичимизга кирса, сзимизники бслса, бизга қувват беради. Ўзлигимизга айланса, қувват беради... Ана шу қувват бслсагина, компьютер бизни сзига авлод қилиб ололмайди, аксинча, биз компьютерни сзимизга "авлод" қилиб оламиз.

"Тафаккур" журналининг

2010 йил 1-сонидан

қисқартириб олинди.

Qayd etilgan


As-Samarqandiy  28 Iyul 2010, 18:40:08

Bismillohir rohmanir rohim!

Madaniyat nima?

Hozircha bu so'zga tayinlik ta'rif berilmagan. Bu so'zni har kim o'z sohasiga, hayotdagi yo'liga, olgan bilimlariga, dunyoqarashiga qarab ta'riflashga harakat qilishgan. Hamma soha vakillari uchun tushunarli bo'lgan ta'rif berilmagan. Ta'riflashga til ojiz bo'lgan so'zlardan biri desam mubolag'a qilmagan bo'laman.

Qayd etilgan