QASHQADARYO tarixi.  ( 30453 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 B


Muhammad Amin  06 Mart 2008, 18:13:15

eRTQO'RG'ON qASHQADARYONING 1-POYTAXTI

Erqo’rg’ondagi shahar ibodatxonasi xarobalaridagi qazishmalar ostida yana ikkita inshootlarning qoldiqlari shaharga stratigrafik shurfni qo’llaganda aniqlandi. yuqori qatlam ellin davriga tegishli bo’lib, pastki qatlam esa mil. Av. 1 ming yillikning o’rtalariga tegishlidir. Olimlar III-IV asrda qurilgan ibodatxona shaharning qadimiyroq ibodatxona xarobalari ustida qad ko’targan bo’lsa kerak, degan taxminga bordilar. bunga shu narsa dalolat beradiki, eng pastki inshootning ochilgan qismi g’ishtli platformadan iborat bo’lib odam bo’yi bo’lgan. Uni materikdan yupqa toshko’mir qatlami ajratib turadi. Bizga shu narsa ma’lumki, zardushtiylar o’z diniy rasm-rusmlarini ochiq joylarda o’tkazishgan. Ushbu muqaddas joy platforma ustida joylashgan bo’lib, u taxminan mil. Av. 1 ming yillikka tegishlidir. Platforma ostida esa kul uyumi mavjud bo’lib, u maydonni tozalash natijasida yig’ilib qolgan.
Zardo’shtiylik o’rta osiyo va so’g’dda qadimdan mavjud bo’lganligi to’g’risida yozma manbalar guvohlik beradi. Bu ma’lumotlar erqo’rg’onda daxmani qazish ishlari olib borilganda o’z isbotini topdi.
Erqo’rg’on dahmasi - so’g’diyona antik arxitekturasidagi o’z mohiyati va maqsadiga ko’ra noyob to’rt burchakli monolit shakliga ega bo’lgan, -g’arbiy va sharqiy old tomonida ikki marosim maydoni mavjud bo’lgan shaklni eslatadi. Erqo’rg’on dahmasini bo’rtma asosi o’ziga xos bo’lib, na ?indistondagi parslarning "jimlik minoralari", na erondagi qoya sag’analari va ustunli yodgorlik inshootlariga o’hshaydi. Biroq dahma arxitektonika va dekorining detallari etarli darajada qadimgi sharqiy va ellin arxitekturasida an’anaviydir. Devorlarining bir maromda vertikal tarzda tekislab chiqilishi, asosiy zinaning konstruktsiyasi, dahma old tomoni devorining ustki qismini bezab turgan tishli merlonlar va bezakli to’g’ri burchakli g’ishtchalar - bularning hammasi qadimgi sharq arxitekturasida, shuningdek, orol oldi sak qabilalarining qabr inshootlari va ellin shahri oyxonumdagi ibodatxona - yodgorlik arxitekturasida ham o’z aksini topgan.
Dahmadan topilgan oz miqdordagi sopol material miloddan avvalgi II asrga oid. Dahma ko’p faoliyat ko’rsatmagan, u taxminan mil. Av. II asrda xom -g’isht bilan yopib tashlangan. Ehtimol u shahar tashqi devori barpo qilingandan so’ng bu ahvolga kelib qolgan bo’lishi mumkin, chunki u dahma to’g’risidagi ilohiy qonunlarga amal qilgan holda amalga oshirilgan. Ushbu qonunlarga ko’ra, bu kabi marosimlarni shahar kvartallari orasida o’tkazish mumkin bo’lmagan. yuqoridagi maydon vayron qilingan. G’arbiy tomonda olib borilgan tozalash ishlari jarayonida ustki tomonidan g’isht va tuproq aralashmasidan yopilgan oq ohakli qoplamalarning qoldiqlari topildi. Shu bilan birga, odam mayda suyaklari, tishlar, qimmatbaho taqinchoq va noyob sopol bo’laklari topildi. Dahmaning sharqiy old qismidan esa odam bosh chanog’ining ba’zi qismlari va erkak kishining naysimon suyaklari joylashgan siniq xumcha topildi. Ikkinchi bosh chanoq g’arbiy yon bag’irning etagidan topildi. Dahmaning ustki qismida so’g’dning yunon-baqtriyaliklardan tortib olgan mil. Av. I asrda yashagan, kelib chiqishi saklardan bo’lgan naxshab xukmdorlari sulosasiga talluqli bo’lgan kishilarning jasadi saqlangan va dahma ularga tegishli bo’lgan.
Fanda ma’um bo’lgan ?indiston va eron parslarining dahmalari yangi davr va qisman o’rta asrlar davriga mansub edi. Biroq 1940 yildayoq xorazmdagi chilpak tepaliklarida s.p. Tolstov tomonidan asosi aylana shaklida bo’lgan (er. III-IV asrlariga tegishli bo’lgan) dahma qoldiqlari topildi. Erqo’rgondagi dahma shunga o’xshash bo’lgan eng qadimgi inshoot xisoblanadi. Eronda topilgan, suyaklari tozalangan qabrlar axmoniylardan keyingi davrga oid bo’lib, ular erqo’rondagi dahma bilan deyarli bir vaqtga tegishlidir. Xorazmning haykalsimon ossuariylari ham mil. Av. IV-III asrlarga to’g’ri keladi. Dahmalar bu vaqtgacha jasadlar saqlanadigan inshoot vazifasini o’tamaganligi ehtimoldan xoli emas, chunki ma’lum va mashhur zarushtiylik dafn marosimlari va u bilan bog’liq rasm-rusumlar, ko’pchilik tadqiqotchilarning fikriga ko’ra mil. Av. II-I asrda tuzilgan videvdatada keltirilgan.
Eramizning III-IV asrlarida nahshabda marvlik arshakiylar sulolasi vakillarining hokimiyat tepasiga kelishi va undan keyingi qabilalarning ko’chishi natijasida keskin etnomilliy o’zgarishlar ro’y berdi. Ushbu davrda marv va nahshab o’rtasida madaniy aloqalarning mavjud bo’lganligi erqo’rg’on shahar ibodatxonasi va uning ustki qismida olib borilgan qazish ishlari natijasida oydinlashdi.


 

Qayd etilgan


Muhammad Amin  06 Mart 2008, 18:14:03

Davomi...

Shahar markazida joylashgan ibodatxona kompleksi yonma-yon turgan va fasadlari janub tomonga qaragan ikki alohida binodan iborat bo’lgan. Sharqiy ibodatxona - keng xovliga chiquvchi katta to’g’ri burchak shakliga ega bo’lgan janubida ikki ustunli ayvonli zal shaklida bo’lgan. U oldin mavjud bo’lgan bino xarobalarini yopib turgan baland g’ishtin platforma ustida joylashgan. Ayvon pastroqda joylashgan. Undan ham pastroqda xovliga kiraverishda janubga tomon pasayib boruvchi ko’ndalang terassalardan iborat bo’lgan xovlining ustki qismi joylashgan. Ibodatxona milodiy III-IV asrlardan to VII asrgacha faoliyat ko’rsatgan, shu bilan birga u bir necha bor qayta qurilgan. Kamida besh marotaba yirik qayta qurishlar bo’lib o’tgan. Biroq bir qatordagi ibodatxona, ayvon va xovlining umumiy rejasi o’zgarmay qolgan. Ibodaxona (13,2x7,5 m) devorlarida gumbazsimon qubbali o’yiqli tokchalar mavjud bo’lgan. Ustunlar ganchli qoplamaning qalin qatlamini yopib turgan bo’lib, ular tiniq qizil rangda bo’lgan. Devorlar va tokchalarda rang-barang yozuvlar bo’lgan, afsuski, ulardan deyarli xech narsa saqlanib qolmagan. Tokchadagi yozuvlardan xulosa qilib aytadigan bo’lsak, ular ichki bezakli ornamental xususiyatga ega bo’lgan. Devorlardagi yozuvlar esa lavhali shaklda bo’lgan. Bo’yoq qadimgi rassom tomonidan mayin alebaster suvog’i ustidan o’tkazilgan, ba’zi joylarda esa bo’yoq loy suvoq ustidan mohirlik bilan surilgan. Ibodaxona janubidagi peshayvonning hajmi 18,5x7,0 metr bo’lgan. Uning devorlari bo’ylab qator-qator sufalar joylashgan. Ayvonning shimoliy devori qadamjoga kirishning uyachalari har ikki tomondan har birida kichik ustunli yirik tokchalarga ega bo’lgan. Tokchalar va ustunlar qizil rangga bo’yalgan, ayvonning devorlari yarim xromli yozuv bilan yozib chiqilgan, u ham deyarli saqlanmagan. Ayvonning tomi, extimol ikki qatordan qilib qo’yilgan sakkiz ustunga tayangan.
Ayvonning shimoli - g’arbiy burchagida marosim gulxanlari yoqiladigan to’siq bilan to’silgan - g’arbiy maydonga chiqadigan yo’lakcha joylashgan. Chamasi u erda ibodatxonaning boshqa erlarida yoqilgan gulxanlarning kuli saqlangan. ?ar bir yoqishdan so’ng kul albatta bir qator qurbonliklardan so’ng, loy va tuproq bilan yopib tashlangan. G’arbiy maydonda to’plangan kulning qalinligi ikki metrga etadi. U tuproq bilan qoplangan yupsa kul qatlamlardan iborat bo’lgan. Eng pastki gulxan butun maydonning ustki qismida kuzatildi. Uning markazida qalinligi loyli qatlam bilan 0,5 metrga teng. Unda tuproq va kul aralashtirilgan katta siniq xum topilgan. Kulning oldida jangchining qalqonidan qolgan ko’plab bo’laklar topilgan, ular bilan bir qatorda kamon o’qlarining uchlari va taqinchoqlar ham topilgan. Bu topilmalar orasidan to’g’ri burchakli himoya minorasi va tuproq qo’rg’onning ikki qal’a qismi va minoradagi nayzasimon tuynuk tasviri tushirilgan oltin nishona ajralib turadi. Kulning yuqori qatlamida qurbonlik qilingan hayvon suyaklari va siniq idishlar bilan birga yorug’lik taratuvchi ko’plab asboblar topilgan.
Ibodatxona hovlisini qazish ishlari ko’rsatganidek, u qo’shimcha binolar bilan o’rab olingan edi. Mazkur binolar loy bilan to’ldirilgan maydondan ko’tarilib turgan maydoncha ustida barpo etilgan.
Sharqiy ibodatxonani qazish ishlari shuni ko’rsatadiki, u uzoq vaqt davomida o’zgarishsiz faoliyat ko’rsatgan. ibodatxona poli va ayvonida ta’mirlash ishlari olib borilganligi natijasida suvoqning qalin qatlami vujudga kelgan. Ehtimol milodiy IV asrda ibodatxona qayta qurilgan bo’lishi mumkin. Ibodaxonada xudoning haykali turgan kirish qismining qarshisida turgan katta markaziy peshayvondan tashqari ko’plab boshqa peshayvonlar ham qurilgan. Sufalarda tashqi devorlarni mustahkamlovchi devorlar qurilgan. Ayvondagi polning sathi ibodatxona poli sathigacha ko’tarilgan. Ayvon ichida bir qatorda turli tipdagi ustunlar saqlanib qolgan. Asosning ikkinchi qatori janubiy qismda bo’lib, ular saqlanmagan. Ayvonda ibodatxonadan farqli o’laroq ustunlar asosi yog’ochdan bo’lgan. Ayvonda ham tokchalar qo’yib chiqilgan. Tez orada uchunchi qayta qurish ham ro’y bergan. Bu jarayonda markaziy tokcha oxirigacha qad rostlagan va keng pog’onali postament sufa qurilgan bo’lib, unda ilohning haykali mavjud bo’lgan, degan taxmin qilinmoqda.
Ibodatxonaning binosi qo’shimcha ikki devor bilan uch alohida qismga bo’lingan; markaziy kirish qarshisida sanam turgan, o’rta hajmdagi ibodatxona, yon tomonda esa xizmatkorlar uchun ikki tor bino mavjud bo’lgan. Ibodatxona polining sathi 70 santimetrga ko’tarilgan. Uchinchi qurilish jarayonida polning sathi ayvonda ilgarigidek saqlangan. Devor oldidagi sufalarning shakli o’zgargan. III davr ohirida g’arbiy maydondagi kulxona g’isht va loy bilan yopib tashlangan va uning ustida IV-V qurilish davrida faoliyat ko’rsatgan qo’shimcha binolar qurildi. Nisbatan yahshiroq saqlanib qolgan shimoli-sharqdagi kvadrat shaklidagi bino ichidagi xonadan turli xildagi sopol idishlar va bronza ashyolari topib olindi va ular ibodatxona faoliyatining oxirgi davri bo’lmish VI asrga tegishli ekanligi aniqlandi.
IV-V qurilish davridagi binolarni qayta qurish unchalik ahamiyatli emas edi va faqatgina ibodatxona bilan cheklanib qolgan, ayvon va hovli qismlari deyarli qayta qurilmagan.
Yuqorida qayd etilganidek, I-II davrga tegishli bo’lgan g’arbiy maydon kuldonlaridagi keramikani o’rganish natijasida uni III-IV asrlarga tegishli, deyishga asos bor. Uning faoliyati so’nggi davri to’g’risida so’g’dning yangi davrdagi podshosi shishpira tangasi guvohlik beradi. ushbu tanga V davr qurilishi poli tepasidan topib olindi.
Bu erda bir vaqtlar juda boy bo’lgan tasviriy san’at yodgorligidan, shuningdek, yorqo’rg’o’nning sharqona ibodatxonasidan deyarli hech narsa qolmagan. I qurilish davri yozuvlari II davrgacha bo’lgan uzoq faoliyat davomida deyarli ko’chib tushgan. Ayniqsa, II davr uchun ustun bo’lib xizmat qilgan devorlar buzilgach, I davr devorlari yuzasida bo’yoq dog’larigina qolgan edi. Biroq II davr tokchalaridagi yozuvlar yaxshi saqlangan. Ushbu tokchalar oq fonda chizilgan panjara tarzidagi rasmlar bilan bezalgan ornament shaklida jangchini tasvirlovchi fragmentlardan iboratligini namoyish etib turibdi. pastdan panjara tarzidagi bezaklar yarim aylanalar bilan o’rab olingan. Asrab qolingan eng yirik fragment markaziy tokchaning yon devorchasidan topib olindi. Unda oq nimbalardan iz qolgan tabiiy kattalikdagi anfas tasviri ko’rinib turadi. Tasvir kengroq bo’lgan qora ramka bilan o’rab olingan, xuddi shunga o’xshash chiziqning bo’laklari rasm bo’lagidan pastroqda ham kuzatiladi. G’arbiy ustunning asosida ham uslubiy jihatdan farqlanib turuvchi tasvirlar tushirilgan, taxminlarga ko’ra ular biroz kechroq chizilgan. Ular asosdan 1 m balandlikda joylashgan bo’lib, ustun asosini o’rab turuvchi bir qancha ramziy belgilardan iborat bo’lgan: afsonaviy 2 boshli qush va olov mehrobining mayin qora konturli chiziqlari yordamida qizil fonda ritmik ravishda takrorlanib turuvchi tasviri mavjud. Ibodatxonaning markazga yo’nalib turgan tomonida qizil fonda oq rang bilan chizilgan ikki insonning surati tushirilgan. Ehtimol ular madhiya aytayotgan paytda chizilgan kohinlarning tasviri bo’lishi mumkin. Ulardan birining qo’lida tirnavli aylana predmet, ikkinchisining qo’lida - uzuk va boshqa ayrim predmetlar bor.
Ibodatxonaga bag’ishlab qurilgan ilohning haykali u erda o’ziga xos o’rin egallagan. Haykallar soni to’rtta bo’lgan shekilli, har bir qayta qurishdan so’ng eski sanamning haykali sindirilib, uning bo’laklari devor va pollar orasiga va ostiga tashlangan, uning o’rniga boshqa haykal o’rnatilgan. Bu erda hatto oxirgi davrda ham g’ishtdan qilingan, tepadan oq chang suvoq bilan surkalgan to’g’ri burchakli mehrob bino qilingan. Ushbu mehrob tozalanganda ham uning yuqori qismi toza kul qatlami bilan qoplanganligi ma’lum bo’ldi. Mehrob ostidan yog’och karkasda qilingan va bo’yalgan loy haykal qoldiqlari topildi. Mazkur qoldiqlarni o’rganish natijasida shunday xulosaga kelish mumkinki, ular uzun va eni tor ko’ylakda bo’lgan iloh haykalining parchalari bo’lgan. Xaykalning faqatgina orqa tomoni saqlanib qolgan. U IV davr qayta qurishdan so’ng peshtoqda turgan. Undan oldin bo’lgan haykalcha sindirilib, pol ostiga tashlangan bo’lishi ehtimoldan xoli emas. Haykalcha bosh bo’lagining kattagina qismi topilgan bo’lib, yuzi - yorqin bo’yalgan, peshonasida va iyagida qizil va oq aylanachalardan bezaklar chizilgan. Ibodatxonada, shuningdek, II davr haykaltaroshligi qoldiqlari ham topildi.
Sharqiy ibodatxona qazilmalarida topilgan topilmalar orasida erqo’rg’on qadimgi aholisining g’oyaviy qarashlari bilan bevosita bog’liq bo’lgan va ibodat uchun ishlatilgan buyumlar alohida ahamiyatga ega. III davrga oid markaziy tokchaning tosm sag’anasida I va II davrlarda ham ishlatilgan buyumlarning kichik xazinasi ko’milgan. Shuningdek, aqiqdan yasalgan iloh va qurbaqaning mitti haykallari kiradi. IV davrga oid pol ostidan anchagina temir buyumlar, oltindan yasalgan osma barg ko’rinishidagi zargarlik buyumlari va bandli kichkina bronza oyna bilan birga yumshoq och rangli qorishmadan quyilgan ilon shakli topilgan. Zardushtiylarning muqaddas hayvoni - tipratikan bilan birga avesto bo’yicha yovuzlik homiysi axuramazdaning mavjudotlari bo’lmish ilon va qurbaqaning shakli joylashgan topilmalar majmuasi erqo’rg’on aholisining o’ziga hos mafkurasidan darak beradi.
Ikkinchisi, markaziy yoki g’arbiy ibodatxona deb ataluvchi inshootning pastki qismi 50X50m, tepaligi 7 metrli to’rtburchak shakldan iborat bo’lib, janubiy tarafdan kirishda chuqur o’yiq joy bo’lgan. Bu bino ham ko’p marta qayta qurilgan. Muhimi shundaki, bu bino sharqiy bino bilan bir vaqtda qurilgan bo’lib, ular birgalikda yagona me’moriy majmuani tashkil qilgan (panjikentdagi kabi). Lekin o’z me’moriy rejasi bo’yicha u sharqiy ibodatxonadan butunlay farq qiladi.
Ibodatxona majmuasining markaziy yoki g’arbiy qismi (I qazilma, markaziy tepalik) keyinroq qurilgan. Tashqi jixatdan ehromsimon ko’rinishga ega bo’lgan to’rtburchak devorlar massivi etisar madaniyatiga mansub bo’lgan ko’mish inshooti xususiyatlarini kattalashtirilgan xolatda namoyon etadi. Ushbu bino faqatgina tashqi tomondan o’rganligan bo’lib, hali uning funktsional vazifalari to’liq o’rganilmagan. Massivning shimoli-sharqiy tomondagi devorlari tashqi devorlar burchagidan topildi. Bu erda tik yo’naltirilgan fasadga ega bo’lgan to’rburchaksimon yirik ibodatxona mavjud bo’lib, u ko’rinishidan yanada qadimiyroqdir. bu inshoot o’z ko’rinishi va hajmi bilan oks va surx-kotol ibodatxonalariga o’xshab ketadi. Uning yoshi sharqiy tepalikning I, II qurilish davrlariga borib taqaladi. U ham olov saqlanadigan joy vazifasini bajargan bo’lishi mumkin.
Qo’sh ibodatxonalar qurish an’anasiga to’xtaladigan bo’lsak, bu narsa eronda salavkiylar va parfiyaliklar davrida va keyinchalik, so’g’dda ham ma’lum bo’lgan. Erqo’rg’on qasri binosi ichki shaharning shimoliy qismida ibodatxonalar majmuasi orqasida joylashgan. Oldingi qismi ibodatxona majmuasi kabi janubga qaratilgan mazkur yirik inshoot avvalroq ?ukmdor saroyi sifatida e’tirof etilgan. Bu bino tikkasiga ikki qismli bo’lgan va 1 gektarga yaqin maydonni egallagan. Pastdan 12 metr balandlikda bo’lgan yuqori maydon keng yo’nalishga mo’ljallangan. Janubiy tarafdan unga 4-5 metr pastda pastki maydon joylashgan. Chuqur pastlikni inobatga olgan holda qasrga kirish yo’li janubiy tarafning markazida joylashgan.
Qasr yuqori maydonchasi shurfi shuni ko’rsatadiki, u to’rtburchak shakldagi xom g’ishtdan iborat mustaxkam platforma asosida qurilgan. Platformaga nisbatan 5 metr baland bo’lgan, ilgari qurilgan devorlar suvab tashlangan.
Erqo’rg’on qasri o’z tuzilishi va umumiy mazmuniga ko’ra, o’rta osiyoning mashhur qasrlaridan biri bo’lgan. U har biri alohida reja asosida qurilgan mustaqil ikkita, ya’ni yuqori va pastki maydonchalarga bo’linganligi bilan ham o’ziga xosdir. yuqori maydonda keng chiziq bo’yicha cho’zilgan alohida tsellalar (xonalar), vestibyullar, sharqqa qaratilgan ayvonlar, hovlilar va ovqatlanish xonalari mavjud bo’lib - bularning bari tor yo’laklarining ikki qatori bilan tutashtirilgan edi. Uni qasr ibodatxonasi bo’lgan deb ?isoblash mantiqan to’g’ridir. Erqo’rg’on qasrining tor yo’lakchalar bilan birlashtirilgan hovlichalar va imoratlar tuzilishiga ega bo’lgan pastki maydoni rejasi tuzilishi qadimgi sharqning ko’pgina qasr majmualariga xos. Bularga bobildagi navuxodonosor qasri va suzadagi doro qasrini misol qilib olish mumkin. Qadimgi o’rta osiyo qasrlari bilan erqo’rg’on qasrini unda alohida ibodatxona majmuasi mavjudliga yaqinlashtiradi. Qizilqir, kalolqir, tuproqqala, erqo’rg’on va panjikent qasrlari shu ji?atlari bilan axamoniylarning pasargad, suza va persapoldagi mashhur qasrlaridan farq qiladi va ularning saroy qurilishidagi yanada qadimiy hisoblanmish ossuriya va midiya an’analariga borib taqalishi extimoli mavjud. Balki, "davlatlar qirolligi"da juda ko’p muhim ibodatlar (ilohlar) bo’lgandir. Shuning uchun rasmiy qabullar bo’ladigan zal "apadanalar" axamoniylar qasrida markaziy o’rin tutgan bo’lib, ularda sajda qilish inshootlari bo’lmagan. Axamoniylar qasrlari umumimperiya ma’muriy integratsiya markazlari xisoblangan.
Erqo’rg’on qasri xususiyatlari ?aqida xulosa qilib shuni aytish kerakki, shahar va qasr ibodatxona majmualari bir-biridan tamomila farq qilgan. Markazida olov yongan qasr ibodatxonasi tsellasi, yo’laklar tizimi orqali kunduzga yorug’lik va atmosfera ta’siridan butunlay ajratib qo’yilgan. Shuningdek, tasviriy san’at izi ham sezilmaydi, bu taxminan qasr va shahar muqaddas dargohlari ibodatdagi farq bilan bog’liq bo’lishi mumkin.
Qasr ibodatxonasi doimiy olov saqlashga mo’ljallangan edi. Olov ma’bud (iloh) sharafiga, yoki III-IV asrlardagi naxshab ?ukmdorlarining ilohiylashtirilgan ajdodi sharafiga yoqilishi mumkin edi.
Erqo’rg’onning yana bir ulkan xotira inshooti III-IV asrlarga taqaluvchi hukmdorlar maqbarasidir. Me’moriy jihatidan ushbu topilma shahar tomonga qaratilgan va uch tomondan tor yo’laksimon imorat bilan o’ralgan to’rtburchak markaziy zal yoki ayvon ko’rinishiga ega bo’lgan noyob ijodiy yodgorlikdir. Majmua yuqori zinali, ehromli platformada qurilgan bo’lib, tepaga olib chiquvchi ganch surilgan pishiq g’ishtdan terilgan paradli (hashamatli) zinasi ham mavjud bo’lgan. Maqbara interьeri tuzilishi echimi mashhur kushon ibodatxonasi surxkotalning rejasini takrorlaydi. Erqo’rg’onda rejalashtirishning bu turi hashamatli maqbaralar qurilishida ko’p bor qo’llanilgan.
Erqo’rg’ondagi hukmdorlar dafn marosimlari o’sha davrdagi o’rta osiyo shahar axolisi uchun xosdir. Markaziy zal asosan yodga olish (xotira) xususiyatiga ega bo’lgan marosimlar uchun xizmat qilgan, perimetr bo’yicha joylashgan tor imoratlarda III-IV asrlardagi naxshab ?ukmdorlarining tozalangan suyaklari ko’milmasi ko’mish anjomlari bilan birgalikda topilgan bo’lib, bu imoratlar suyaklar, diniy xayr-e?sonlar va xotira rekvizitlari saqlanadigan joy bo’lgan.
Naxshab markazining aholi yashaydigan inshootlari me’morchiligiga to’xtaladigan bo’lsak, erqo’rg’onning yuqori qismi IV- VI asrlardagi aholi yashash joylarinint to’liq suratini berib, bu erda qullar va temirchilar mahallasi ko’proq o’rganilgan. Birinchisi ichki shaharda joylashgan bo’lib, o’zining qazilgan qismi (13 qazilma) mahallani tashkil etuvchi alohida uy xo’jaliklari qatorlaridan iborat. Bir necha xonadan iborat bo’lgan anchagina katta uylar tegishli jihozlarga ega bo’lgan. Sajdago?ga ega bo’lgan (olov yoqish izlari bo’lgan mexrob, loydan yasalgan haykal) ko’pgina uy xo’jaliklari hovlilarga ega emas edilar. Kulollar mahallasi bo’ylab o’tkazilgan yagona devor mahallani sharqiy va g’arbiy qismlarga bo’ladi. Barcha xo’jaliklar kattaroq yoki kichikroq to’rtburchakli qismlarda yoki sektsiyalarda joylashgan bo’lib, ushbu mahalla tuproqqal’a va qadimiy xorazmning boshqa shaharlari yashash mahallalariga monand yagona massiv shaklida qurilgan.
Erqo’rg’on tashqi sha?rida joylashgan temirchilar ma?allasi boshqacha taassurot uyg’otadi. mahalla ichki devor darvozasidan to Samarqand va kesh yo’nalishiga olib chiquvchi tashqi darvozagacha cho’zilgan ko’chaning ikki tarafida joylashgan edi. Temirchilarning butun xo’jaligi chiqish yo’li ko’chaga qaratilgan bo’lib, janubiy tomonda faqat ishlab chiqarish ustaxonalari joylashgan. Shu erning o’zida savdo ishlari olib borilgan. Shimoliy tarafda esa a?oli istiqomat qiluvchi uylar joylashgan edi.
Naxshabning V-VIII asrlarga oid qishloq joylaridagi inshootlarida olib borilgan qazishmalarning (kunjutlitepa, qo’shtepa va b.) ko’rsatishicha, shahar va qishloq a?olisi xo’jaliklari ichki tuzilishida ko’zga ko’rinarli farqlar bo’lmagan.


Qayd etilgan


Muhammad Amin  06 Mart 2008, 18:14:59

Tarixiy lavha

Hozirgi O’zbekistonning Qashqadaryo viloyati qadimgi so’g’d vohasining unumdor dehqonchilik hududini egallagan bo’lib, qadimda o’z suvlarini amudaryoga quyuvchi zarafshon va Qashqadaryo daryolari oralig’ida, movarounnahrning qoq markazida joylashgan. Movarounnahrning barcha tarixiy rivojlanish bosqichlari ushbu viloyat bilan chambarchas bog’liqdir. Kitob va Shahrisabzda joylashgan qadimgi shaharlarda olib borilgan qazish ishlari davomida arxeologlar tomonidan topilgan xilma xil moddiy boyliklar va tangalar silsilasi antik so’g’diyonaga xos bo’lgan boy madaniyatdan dalolat beradi. Antik davrdan keyingi ilk asrlardagi mustaqil davlatlar hisoblanmish Kitob, Zahoki Maron va Qarshi yaqinidagi erqo’rg’on shaharlari tarixiy qatlamlarda yorqin iz qoldirgan. yangi eraning V asri kelib esa antik shaharlarning tanazzulga yuz tutishi kuzatiladi. IV-VII asrlarda birin-ketin ilk feodallarning mustahkam qal’alari paydo bo’la boshladi. (Muddintepa, Sho’rtepa, Shullikto’pa va boshqalar shular jumlasidandir). Arxeologik qazishmalar mobaynida IV-VII asrlarda mavjud bo’lgan Kadjartepa, Tog’aytepa, Ko’xnafazli shaharchalarining qoldiqlari topildi. Shu vaqtda kesh viloyati (kitob va Shahrisabz) va naxshab (hozirgi Qarshi shahri) turk hoqonligi davlatining to’qqiz federatsiyasi tarkibiga kirardi. Ular muxtoriyat hisoblanar hamda Samarqandda hukmronlik qiluvchi hoqonga hiroj to’lardi.
O’sha vaqtdagi shaharlarda loydan qurilgan qalin devorlar, ularda qo’riqlash uchun baland minoralar va mustahkam darvozalar, ba’zi shahar darvozalarida esa mustahkam qulflar mavjud edi. Shahar hududi gavjum aholi yashaydigan ijtimoiy - madaniy markaz hisoblanardi.


 

Qayd etilgan