Abituriyentlar uchun yordam: tarixdan tayyorlov kurslari  ( 263900 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 4 5 6 ... 38 B


Robiya  15 Mart 2008, 15:34:22

Sizgа tаvsiya qilinаyotgаn ushbu o"œzigа хоs tаriхgа оid ensiklоpеdik mа’lumоtnоmа Dаvlаt tа’lim stаndаrtlаrigа to"œlа mоs bo"œlib, 6-9-sinf hаjmdаgi tаriх dаrsliklаri аsоsidа yarаtilgаn. Qo"œllаnmаdа dаrsliklаrdа uchrаydigаn tаriхiy shахslаr, аsоsiy аtаmа vа tushunchаlаr, gеоgrаfik nоmlаr hаmdа хrоnоlоgiya bаtаfsil yoritilgаn. Undаn tаshqаri mаvzulаr bo"œyichа mа’ruzаlаr, ulаrgа mоs bo"œlgаn chizmаlаr hаm bеrilgаnki, bundа dаrsliklаrdаgi mаvzulаrni o"œzlаshtirishni оsоnlаshtirаdi vа o"œquvchilаrning zеhnlаrini mustаhkаmlаydi. O"œquvchilаr оlgаn bilimlаrini tеkshirib ko"œrishlаri uchun hаr bir mаvzu bo"œyichа tеstlаr vа bоshqоtirmаlаr bеrilgаn. Test va boshqotirmalar O"œzbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tashkil etgan tender g"œo1ibi bo"œlgan darsliklar asosida tuzilgan.
Prеzidеntimizning "œKim bo`lishidаn qаt`iy nаzаr, jаmiyatning hаr bir а`zоsi o`z o`tmishini yaхshi bilsа, bundаy оdаmlаrni yo`ldаn urish, hаr хil аqidаlаr tа’sirigа оlish mumkin emаs. Tаriх sаbоqlаri insоnni hushyorlikkа o`rgаtаdi, irоdаsini mustаhkаmlаydi" — dеgаn so`zlаri tаriхni o`rgаnаyotgаn o`quvchi uchun kаttа аhаmiyatgа egаdir.
Zаmоn bilаn hаmnаfаs bo"œlib tаyyorlаngаn ushbu qo"œllаnmа muаlliflаri tаriхgа iqtidоri bоr bo"œlgаn litsеy o"œquvchilаridir. Аlishеr Nаvоiy nоmli Rеspublikа Nаfis sаn’аt litsеyi o"œzining bоy ilmiy imkоniyatlаrigа egа bo"œlgаn Vаtаnimizning nufuzli o"œquv muаssаsi hisоblаnаdi. Litsеy nаfаqаt o"œzining sаlоhiyatli o"œqituvchilаri, shu bilаn birgа o"œzining iqtidоrli o"œquvchilаri bilаn hаm hаr qаnchа fахrlаnsа аrziydi. Litsеy bitiruvchilаri O"œzbеkistоn хаlq хo"œjаligini turli sоhаlаridа sаmаrаli fаоliyat ko"œrsаtib kеlmоqdi.
Аlishеr Nаvоiy nоmli Rеspublikа Nаfis sаn’аt litsеyi hаr yili bo"œlib o"œtаdigаn fаn оlimpiаdаlаridа hаm sоvrinli o"œrinlаrni egаllаb kеlmоqdа, yuzlаb uning bitiruvchilаr qiynаlmаy оliygоhlаrning tаlаbаlаri bo"œlmоqdа. Buning sаbаblаri o"œquv muаssаsidа zаmоnаviy pеdоgоgik tехnоlоgiyalаrdаn fоydаlаnishgа, o"œquvchilаr bilаn ulаrning iqtidоrigа ko"œrа individuаl hоldа shug"œullаnishgа kаttа e’tibоr bilаn qаrаlаyotgаnligidаdir. Qo"œlingizdаgi ushbu qo"œllаnmа litsеy o"œquvchilаri tоmоnidаn yarаtilgаn ilk mеhnаt sаmаrаsidir. Ishоnchim kоmilki, tаriхni o"œqib uning mаg"œzini chаqа оlmаyotgаnlаr, fаn оlimpiаdаsidа qаtnаshib yuqоri sоvrinli o"œrinlаrni оlishgа ishtiyoqi bo"œlgаnlаr, аbiturеntlikdаn tаlаbа bo"œlishgа intilаyotgаnlаr аlbаttа ushbu qo"œllаnmа mаdаdkоr bo"œladi.    Farhod Sultonov


Qayd etilgan


Robiya  15 Mart 2008, 15:41:19

Qаysi dаvrni biz qаdimgi dunyo dеb аtаymiz?

Insоniyat tаriхi judа qаdimiydir. Аgаr оdаmzоtning yеr yuzidа yashаy bоshlаgаn vаqtini оlib uni bir sutkа, ya"œni 24 sоаtgа qiyoslаsаk insоniyatning оngli fаоliyati dаvri, so"œnggi sоаtning, so"œnggi chоrаgigа, аniqrоg"œi 15 minutgа to"œg"œri kеlаdi. Uni tаriхgа qiyoslаsаk оtа-bоbоlаrimiz, bizning zаmоndоshlаrimiz «Аvеstо» dаvrini o"œtgаn hаftаdа ro"œy bеrgаn dеb аytish jоiz bo"œlаr edi.
Tаriх uchun аsr vа mingyilliklаr bir dаqiqаdir. Lеkin insоniyatning uzоq o"œtmishini o"œrgаnishdа mа"œlum yil bоshi, sаnоq zаrurligi tаbiiydir. Bugungi kundа dunyoning аksаri rivоjlаngаn mаmlаkаtlаrdа хristiаn-grigоriаn kаlеndаri - tаqvimi ishlаtiladi. O"œzbеkistоn tаriхshunоsligidа hаm ushbu tаqvimdаn fоydаlаnilаdi. Undаgi yil sаnоg"œi milоdiy birinchi, ya"œni Isо pаyg"œаmbаrning tаvаllud tоpgаn yildаn bоshlаnаdi. Shu sаbаbdаn biz ushbu sаnаdаn kеyingi vоqеаlаrni milоdiy dеb аtаymiz vа undа yillаr o"œsib, ko"œpаyib bоrаdi. Undаn оldingi vоqеаlаrni esа milоddаn аvvаlgi (qisqаchа mil. аvv.) dеb nоmlаymiz vа undа yillаr ko"œpdаn kаmаyib bоrish hususiyatigа egа.


Qayd etilgan


Robiya  15 Mart 2008, 15:47:37

Eng qadimgi odamlar rivojining ilk davrlari

Odamning kelib chiqishi va rivojlanishi jarayoni tarix fanida antropogenez deb ataladi. Tarix fanida odamning kelib chiqishi va rivojlanishi arxeologiya va antropologiya ma’lumotlariga, topib va tekshirilgan turli xil qadimgi manbalarga asoslanib o‘rganiladi.
Insoniyat dastlabki vakillarining qazilma qoldiqlari Sharqiy Afrikadagi Olduvoy darasida 1959-yilda topilgan zinjantrop, Indoneziyaning Yava orolida 1890-yili topilgan pitekantrop, Pekin shahri yaqinida 1927-1937-yillari topilgan sinantrop hisoblanadi. Ulаr fаndа ibtidоiy оdаmlаr dеb nоmlаnаdi. Аrхаntrоplаr («eng qаdimgi оdаmlаr»)ning аqliy imkоniyatlаri mаymunnikigа nisbаtаn yuqоrirоq bo`lsа-dа hаli ulаrdа til shаkllаnmаgаn vа ulаr o`zаrо imо ishоrаlаr оrqаli muоmаlа qilishgаn. Eng qаdimgi оdаmlаr tаshqi qiyofа jihаtidаn hаm zаmоnаviy kishilаrdаn kеskin fаrq qilishgаn.
Ilk paleolit davrida "œishbilarmon odam"larning vakillari zinjantrop va avstralopiteklar bundan 3-2 mln yillar avval, pitekantroplar miloddan avval 700-600 ming yillar, sinantroplar 600-500 ming yillar ilgari yashagan.
Zinjantroplar avstralopiteklar oilasining eng qadimgi vakili hisoblanadi. Ular eng sodda mehnat qurollarini yasay olganligi sababli "œHomo habilis" — "œishbilarmon odam"lar deb nom olganlar.
Zinjantrop,  pitekantrop va sinantroplar ilk paleolit davri odamlari hisoblanadi. Ularning mehnat qurollarini yasab ishlata olishlari ularni hayvonat olamidan ajratib turgan. Sinantroplar murakkabroq mehnat quroli yasay bilgan va tabiiy olovdan ham foydalanganlar. Ular Janubiy-Sharqiy Osiyoning qadimgi odamlaridir. Bu davrda yer yuzi ob-havosi iliq bo‘lganligi sababli odamlar manzilgohlari daryo yoki anhor bo‘yidagi tepaliklarda joylashgan.
Оlimlаrning fikrichа, neandertallar hozirgi qiyofadagi odamga o‘tish bosqichi hisoblanadi va ular o‘rta paleolit davrida (miloddan avvalgi 100-40 ming yillar) yashagan. Neandertallar yashash uchun g‘orlarni o‘zlashtirganlar, qo‘l cho‘qmori va nayza uchlarini yasaganlar, hayvon terisidan o‘zlariga kiyim qilganlar, tabiiy olovdan foydalanganlar, mamont va boshqa yirik muzlik davri hayvonlarini ovlaganlar.
Kromanon odamlar so‘nggi paleolit davrida (miloddan avvalgi 40-12 ming yillar) yashagan bo‘lib, ular hozirgi qiyofadagi odamlardan farq qilmaganlar.
Eng qadimgi odamlar mehnat qurollarini yasay olishlari va ulardan tirikchilik uchun foydalana olishlari bilan hayvonat olamidan ajralib turardi.

Qayd etilgan


Robiya  15 Mart 2008, 15:51:21

Eng qadimgi davr

Eng qadimgi davr shunday bir davrki, bunda barcha mehnat qurollari umumiy bo‘lib, hamma baravar ishlagan, bu davrda odamlarning turmushi og‘ir bo‘lgan. Biroq, ular doimiy mehnat qilib tabiat qiyinchiliklarini yengib, taraqqiy etib borganlar.
Eng qadimgi davr tarixiy va arxeologik jihatidan davrlashtiriladi. Tarixiy davrlashtirshda kishilik jamiyatining rivojlanishiga ko‘ra eng qadimgi davr ikki davrga: ibtidoiy to‘da va urug‘ga bo‘linadi.     
Ibtidoiy to‘da eng qadimgi odamlarning ulkan jamoasidan iborat bo‘lgan. Bu jamoada turmush va mehnat umumnegiz asosida birlashgan. Eng qadimgi odamlar vahshiy hayvonlar oldidagi ojizlik, mehnat qurollarining soddaligi tufayli birgalashib ov qilishgan.
Keyinchalik ibtidoiy to‘da urug‘ jamoasiga aylangan. Urug‘ — birgalikda yashab, mehnat qilgan, umumiy mehnat qurollari va qurol—yaroqqa ega bo‘lgan qarindoshlar jamoasidir. Bir necha urug‘ urug‘ jamoasini tashkil qilgan, o‘z navbatida urug‘ ikki davrga bo‘lingan: matriarxat (ona urug"œi) va patriarxat (ota urug"œi).
Matriarxat — qarindoshlik munosabatlari ona tomonga qarab belgillangan, urug‘ va oila boshlig‘i ayol bo‘lgan davrdir. Bu davrda qadimgi odamlarning asosiy mashg‘uloti termachilik va ovchilik bo‘lgan. Ayol jamiyat hayotida asosiy o‘rinni egallagan. Ayol o‘choqlarni saqlagan, bolalarni tarbiyalagan va ovqatni taqsimlagan.   
Mehnat qurollari va xo‘jalik shakllari takomillasha borib, keyinchalik jamoaga erkak kishi bosh bo‘lgan. Bu davr patriarxat deb atalgan. Patriarxat davrida jamoa hayotida erkak asosiy o‘rin tutadi, qarindoshlik ota tomonga qarab belgilangan.
Qadimgi odamlar to‘daga yoki urug‘ jamoasiga birlashib yashagan hayot tartibi ibtidoiy jamoa tuzumi deb ataladi.
Ibtidoiy tuzum tarixini davrlashtirish mehnat qurollarining tayyorlash uslubi va xom ashyoning farqlanishiga asoslanadi. Ibtidoiy davrda har qanday rivojlanishga asos bo‘ladigan jarayon bu aql bilan bajariladigan mehnatdir, zero mehnat odamni hayvonat dunyosidan ajratib turadi. 
Eng qadimgi davr tarixini o‘rganishda arxeologiya yodgorliklari - moddiy madaniyat obidalari yagona manba hisoblanadi. Olimlar mehnat qurollari va ularning ishlash texnologiyasiga qarab eng qadimgi davrni arxeologik jihatdan davrlarga bo‘ladilar. Olimlar eng qadimgi davrni uch davrga: tosh davri, bronza (brinj, jez) va temir davriga bo"œladilar. Eng qadimgi odamlarning mehnat qurollarining aksari toshdan yasalganligi sababli insoniyatning ilk davri "œtosh davri" deb ataladi. Tosh davri o‘z navbatida quyidagi bosqichlarga bo‘linadi:
1.Qadimgi tosh davri — paleolit;
2.O‘rta tosh davri — mezolit;
3.Yangi tosh davri — neolit;
4.Mis-tosh davri — eneolit.

Qayd etilgan


Robiya  15 Mart 2008, 15:55:15

Qadimgi tosh davri odamzod tarixining juda katta davrini (99%) o‘z ichiga oladi. Оlimlаr оdаmlаrning аvvаl shаg"œаl, so"œng chаqmоqtоshlаrgа ishlоv bеrishining tаkоmillаshib bоrishigа qаrаb pаlеоlitni uchtа: ilk, o"œrtаso"œnggi dаvrlаrgа bo"œlishаdi. Pаlеоlitning hаr uchtа dаvrigа hоs umumiy hususiyat ibtidоiy to"œdа erkаklаrining birgаlikdа yirik hаyvоnlаrning оvlаshi edi. Оv o"œljаlаri insоnni аqliy imkоniyatlаrini o"œsishidаgi аhаmiyati qаnchаlik kаttа bo"œlmаsin tеrimchilik o"œzlаshtirish xo"œjаligining аsоsiy turi bo"œlib qоlаdi.
Paleolit davri mehnat qurollari ilk topilgan joy nomlari bilan atalgan. Dunyoda eng qadimgi tosh qurollari va eng qadimgi odamlarning makonlari dastlab Olduvoy — Sharqiy Afrikadagi daraning nomi va Ashel — Fransiyaning Sent-Ashel shahri chekkasidagi mavzedan topib tekshirilgan. Olduvoy, Ashel, Mustye, Orinyak, Solyutre va Madlen madaniyatlari paleolitning turli bosqichlariga oid madaniyatlaridir. Eng qadimgi odamlarning to‘da-to‘da bo‘lib yashashi paleolitning ilk va o‘rta bosqichlari uchun xosdir.

Qayd etilgan


Robiya  15 Mart 2008, 15:57:20

Ilk paleolit yoki ashel davri 1 mln.-100 ming yilliklarni,  O‘zbekistonda esa bu davr miloddan avvalgi 700-500-100 ming yilliklarni o‘z ichiga oladi. Odam va mehnat qurollarining paydo bo‘lishi bu davrning o‘ziga xos xususiyati hisoblanadi. Ilk paleolitda "œbilag‘on odam", ya’ni "œhomo habilis" yashagan. Olimlarning taxminicha, mazkur qadimgi odamlar sinantropga yaqin qarindoshlik urug‘idan bo‘lgan. "œHomo habilis"ning o‘rtacha umri davomiyligi 20-30 yoshlar atrofida bo‘lgan. Ular xo‘jalikning termachilik va ovchilik turi bilan kun kechirgan. Eng qadimgi odamlar mahsulotlarni o‘zlari yetishtirmaganlar, balki tabiat in’om qilgan narsalarni yeganlar. Shu sababli ibtidoiy odamlarning bunday mashg‘ulotini olimlar o‘zlashtiruvchi xo‘jalik deb atashgan. Eng qadimgi odamlarning mehnat qurollari o‘tkir tosh, yer kovlaydigan tayoq va so‘yil bo‘lgan. Bu davr madaniy yodgorliklari kamroq o‘rganilgan bo‘lsa-da, shu davrga oid yodgorliklar topilgan. Bu yodgorliklarning madaniy qatlamlaridan topilgan ashyolar, xususan mehnat qurollari o‘zining qadimiyligi, soddaligi, qo‘polligi bilan keyingi davrlarning mehnat qurollaridan farq qiladi.
Ilk paleolit davri madaniy yodgorliklari Toshkent viloyatidan 1963-yili topilgan Ko‘lbuloq va Farg‘ona vodiysidan 1985-yilda topilgan Selung‘ur manzilgohlaridir. O‘zbekistondagi eng qadimgi mehnat qurollari shu yerlardan topilgan. Ular qo‘pol daryo tosh qurollari bo‘lib, bir tomoni o‘tkirlashtirilgandir. Bunday usulda yasalgan tosh qurollarini olimlar chopperlar deb atashgan. Ko‘lbuloq madaniy yodgorligi MDH miqyosida eng qadimgi madaniy yodgorlik hisoblansa, Selung‘ur madaniy yodgorligi ibtidoiy odamning suyak qoldiqlari topilishi bilan ahamiyatlidir. Ilk tariximizning tamal toshlari ilk bor ajdodlarimiz tomonidan Selung‘ur g‘orida qo‘yilgan bo‘lib, uning yoshi 1 mln 200 ming yil bilan belgilanadi. Bizning tariximiz Selung‘ur g‘orida paydo bo‘lgan arxantroplardan boshlanadi. O‘rta Osiyo xalqlarining ajdodlari ilk bor Farg‘ona vodiysida paydo bo‘lgan va azaldan ularning avlodlari uzluksiz yashab kelmoqda. Ilk paleolit davrida odamlar ob-havo iliq bo‘lganligi sababli kichik daryo bo‘ylari va buloqlari yonida o‘zlariga makon qurib yashaganlar. Iqlim issiq bo‘lganligidan kishilarning boshpana — turar-joy va kiyimga ehtiyoj bo‘lmagan. Yirtqich hayvonlardan o‘zlarini muhafaza etish va birgalikda ovqat topish uchun odamlar to‘da-to‘da bo‘lib yashagan. Bu eng qadimgi odamlar jamoa birlashmasi deyilgan. Bu jamoa birlashmasi doimiy bo‘lmagan. Bu davrda yozda iqlim iliq va quruq, qishda esa sovuq va namchil bo‘lgan. Davr oxirida havo o‘zgarib, hamma joylar muzliklar bilan qoplagan.     

Qayd etilgan


Robiya  15 Mart 2008, 16:00:48

O‘rta paleolit yoki mustye davri (Frаnsiyadаgi Mustе g"œоri nоmidаn) miloddan avvalgi 100-40 ming yilliklarni o‘z ichiga oladi. O"œrtа pаlеоlit buyuk muzlik dаvridа оdаmlаr g"œоrlаrdа yashаshgа, оlоvni dоimо аsrаb, undаn kеng fоydаlаnishgа, yovvоyi hаyvоnlаr tеrilаridаn kiyim-bоsh tayyorlashga mаjbur bo"œlаdilаr. Insоnni turli kаshfiyotlаrgа undаgаn nаrsа eng аvvаlо tаbiаtdаgi kеskin o"œzgаrishdir.
O‘rta paleolitda iqlim sovib ketganligi sababli olovga ehtiyoj sezildi. Bu davrning o‘ziga xos  xususiyati tabiiy olovdan foydalanilishning kashf qilinishi bo‘ldi. Muzliklar O‘zbekiston hududining hayvonat va o‘simlik dunyosiga qattiq ta’sir qiladi. Pomir va Tyan-Shan tog‘laridan haddan tashqari ko‘p qor va muzlik zahiralari to‘plandi. Ularning erishi oqibatida Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon daryolari hosil bo‘ladi. Kaspiy va Orol dengizlarida suv ko‘payadi. Havo soviydi va namgarchilik kuchayadi. Qattiq sovuq odamlarni boshqa joylarga ko‘chishga majbur qiladi. Qadimgi odamlar tog‘ yon bag‘irlaridagi g‘orlarni makon qila boshlaganlar. Tekislik va daryo vodiylarida yovvoyi hayvonlar, yilqi, karkidon, ho‘kiz podalari, tog‘larda arxar va kiyiklar paydo bo‘ladi. Mamont va karkidon suyaklarini arxeologlar Farg‘ona vodiysi va Toshkent vohasidan topganlar. Yovvoyi hayvonlarning O‘zbekiston hududida ko‘p bo‘lganligi qadimgi odamlar turmushini yengil qiladi.
O"œrtа pаlеоlit оdаmlаri nеаndеrtаllаr (Gеrmаniyadаgi Nеаndеrtаl vоdiysi tоpilmаsidаn) kаllа suyagi kаttа, miya qutisi cho"œziq, pеshаnаsi qiya bo"œlib, hаli  qоsh оsti bo"œrtmаsi sаqlаnib qоlgаn edi. Ulаr qаdimgi оdаmlаrdаn zаmоnаviy qiyofаdаgi kishilаrgа o"œtish bоsqichidа bo"œlishgаn. Neandertallarni olimlar "œaql-idrokli" yoki "œhomo sapiens" deb ham atashadi. Neandertal odamlar O‘rta Osiyoda ham keng tarqalgan. Оlimlаrning fikrichа, o"œrtа pаlеоlitdа tоshdаn pichоqlаr, kеskichlаr, qirg"œichlаr yasаy bоshlаngаn, dastlabki suyak qurollari paydo bo‘ldi. Tеrimchilik yеtаrlichа mаhsulоt bеrmаydigаn hududlаrdа оvchilikkа e"œtibоr kuchаyib, оv qurоllаri uchli suyak vа tоsh pаykоnlаr bоg"œlаngаn nаyzаlаrdаn kеng fоydаlаnа bоshlаdi. O"œrta paleolit odamlari o"œz jamosida qazo qilgan odamlarni ko‘ma boshlagan.
Bu davr madaniyatini o‘rganish O"œzbekistonda 1938-yildan boshlangan. Ana shu yillar orasida 100 dan ortiq yodgorliklar topildi. O‘zbekistonda eng mashhur o‘rta paleolit davrining yodgorliklariga Teshiktosh, Obirahmat, Xo‘jakent, Ko‘lbuloq, Omonqo‘ton, Takalisoy joy makonlarini kiritish mumkin. Manzilgohlardan tashqari eng qadimgi ustaxonalar — tosh konlari aniqlangan. Bular Zarafshon vodiysidagi Uchtut va Ijond tosh konlaridir. 1938-yilda Surxondaryoning Boysuntov tog‘idagi Teshiktosh g‘oridan A.P. Okladnikov dafn etilgan eng qadimgi bolaning qoldiqlarini topadi. Uning rivojlanish davri 100-40 ming yilliklar bilan belgilanadi. Antropolog M.M. Gerasimov qayta tiklagan Teshiktoshdagi neandertal bolaning tashqi qiyofasi o‘z ajdodlaridan farq qilar va ko‘proq hozirgi qiyofadagi odamlarga o‘xshab ketardi. M.M. Gerasimov qazilmalardan topilgan suyaklar orqali odam qiyofasini tiklash uslubini ishlab chiqdi. Teshiktoshliklarning asosiy mashg‘uloti ovchilik bo‘lgan. 

Qayd etilgan


Robiya  15 Mart 2008, 16:07:06

So‘nggi paleolit yoki Orinyak, Solyutre, Madlen davri miloddan avvalgi 40-12 ming yilliklarni o‘z ichiga oladi. Mеhnаt qilish jаrаyoni vа go"œshtning pishirib yеyilishi ibtidоiy оdаmlаrni tаkоmillаshib bоrishigа vа so"œnggi pаlеоlitdа krоmаnyоn (Frаnsiyadаgi g"œоr nоmidаn) оdаmini vujudgа kеltirаdi. Ularning o‘rtacha umri davomiyligi 30-32 yosh bo‘lgan. Homo sapiens - аqlli оdаm pаydо bo"œlishi bilаn insоn qo"œli bilаn yarаtilgаn mоddiy mаdаniyat аshyolаridаn fаrqli mа"œnаviy mаdаniyat hаm shаkllаnаdi. Insоndа til, оng diniy tаfаkkur vujudgа kеlаdi.
So"œnggi pаlеоlitdа оdаmlаrni оlаmni аnglаshgа intilishi ulаrni yangi iхtirоlаrgа yеtаklаydi: sun"œiy оlоv оlish, yеrto"œlа vа chаylаlаr ko"œrinishidаgi turаr-jоylаr qurish, ibtidоiy sаn"œаt va musiqa asboblari ushbu dаvr kаshfiyotlаridir. Bulаrdаn tаshqаri: irqlаr, urug"œchilik jаmоаlаri, mаtriаrхаt, juft oilalar paydo bo‘ldi. Mehnat qurollari yasash va ulardan xo‘jalik yuritishda keng foydalanish paleolit davri ibtidoiy jamoa xo‘jaligi rivojlanishida alohida ahamiyat kasb etgan omil hisoblanadi. So‘nggi paleolit davrida mukkamal kesuvchi, arralovchi va burg‘ulovchi mehnat qurollari paydo bo‘ldi, odamlar taqinchoqlar-munchoq, tumor, bilaguzuklar yasay oladigan bo‘ldilar.
Ayol uy, o‘choq va muqaddas olovning egasi hisoblanib, uy xo‘jaligida bolalar tarbiyasida, o‘choqda o‘tni saqlashda, ovqat pishirishda, ro‘zg‘or buyumlarni va mehnat qurollarni qo‘riqlash, uy-boshpanani asrashda muhim vazifalarni bajargan.
So‘nggi paleolit davri jamoalari orasida mehnat taqsimoti sodir bo‘lishi natijasida erkaklar faqat ov bilan, ayollar esa faqat uy yumushlar bilan mashg‘ul bo‘la boshladilar.Yer yuzidаgi bаrchа хаlqlаr o"œz bоshidаn kеchirgаn urug"œchilik dаvrining ilk bоsqichidа qоn-qаrindоshlik jаmоаlаri hukm surib u bir оtа-оnаdаn tаrqаlgаn urug"œdоshlаr jаmоаsi bo"œlgаn. Jаmоаlаrdа hаmmа bir kishi vа bir kishi hаmmа uchun qоidаsi hukm surib jаmоа uyi, gulхаni, оziq zаhirаlаri, оvlаngаn hаyvоn go"œshti, suyaklаri vа hаttо tеrisi uning bаrchа а"œzоlаriniki hisоblаngаn.
Аrхеоlоglаr so"œnggi pаlеоlit оdаmlаri mаnzillаridаn suyakdаn yasаlgаn gаrpunlаr, qаrmоqlаr, sаnchiqilаrni ko"œplаb tоpishgаn bo"œlib, ulаr ushbu dаvrdа o"œzlаshtirish хo"œjаligining yanа bir turi bаliqchilikning kеng yoyilgаnligidаn dаrаk bеrаdi. 
Аjdоdlаrimiz o"œzlаri yashаgаn tаbiiy muhitdа ko"œplаb xаvf-хаtаrlаrni аnglаsh, tushunish mushkul bo"œlgаn hоdisа vоqеаlаrni uchrаtib turgаnlаr. Nеgа chаqmоq chаqib mоmаqаldirоq bo"œlаdi? Nеgа kun vа tun mаvjud? Nеgа yozdа issig"œu, qishdа sоvuq bo"œlаdi? Insоn nimаgа tush ko"œrаdi? Оdаmning tug"œilishi vа o"œlimining sаbаblаri?
Nаtijаdа оdаmlаrdа g"œаyritаbiiy jоn vа ruhlаrgа ishоnish e"œtiqоdi shаkllаnib u fаndа "œаnimizm" dеb nоmlаnаdi. Qаdimgi оdаmlаr insоn vаfоt etgаnidа, uning jоni «nаrigi dunyo»dа yashаshdа dаvоm etishigа ishоngаnlаr. Animizmdan tashqari urug‘chilik jamiyatida turli xil diniy e’tiqod va marosimlar totemizm (ajdodlar ruhiga sig‘inish), magiya (sehrgarlik), fetishizm (jonsiz narsalarga ishonish va ularga topinish)  keng yoyildi.
Insоnlаrning tushunchаsidа "œruh" vа "œjоn"lаr "œyovuz" yoki "œsаhiy" bo`lishi mumkin edi. Eng ulug` bоshqаlаrdаn ustun bo`lgаn ruhlаrni kеyinchаlik хudоlаr dеb аtаy bоshlаdilаr. O`z ishlаridа оmаd so`rаb ulаrgа duоlаr bilаn murоjааt qilish, iltimоslаrini хudоlаr rаd etmаsliklаri uchun ulаrgа sоvg`аlаr, qurbоnliklаr kеltirish bоshlаnаdi. Оdаmlаr turli аshyolаr: yog`оch, lоylаrdаn хudоlаr vа ruhlаr siymоlаrini yasаb ulаrgа tоpinа bоshlаydilаr. Bundаy tаsvirlаr but yoki sаnаmlаr dеb nоmlаnаdi. Qаdimgi оdаmlаr ibtidоiy rаssоmlаr tоmоnidаn chizilgаn hаyvоnlаr vа ulаrning surаtlаri оrаsidаgi g`аyritаbiiy аlоqаgа ishоngаnlаr. Ulаr оvdаn аvvаl kiyik yoki yovvоyi bug`uning tаsvirini tushirib uni nаyzа bilаn nishоngа оlinsа оvdа оmаdlаri kеlаdi dеb  o`ylаgаnlаr. Shu mаqsаddа Ispаniyaning Аltаmir g`оridа hоzirdаn 14-17 ming yil аvvаl оv tаsvirlаri tushurilgаn pеtrоgliflаr (qоyatоsh surаtlаri) yarаtilgаn. Bu davrga oid qoya tosh suratlari Kapova (Boshqardiston) va Lasko (Fransiya)da ham topib o‘rganilgan. O`rta Osiyoda qoya tosh suratlar mezolit davrida vujudga kela boshlagan. 1912-yilda I.Fyodorov tomonidan Surxondaryoning Zarautsoy degan joyida dunyoga mashhur qoyatosh suratlari topilgan. U yerdagi rasmlar tosh davriga mansubdir. Unda yovvoyi ho‘kiz va ov manzarasi tasvirlangan. Odamlar chizilgan suratlar bo‘lajak ovga yordam berishiga ishonganliklari sababli qoyatosh suratlarda ko‘pincha hayvonlar va ov manzarasini tasvirlaganlar. Bunday suratlar Farg‘ona vodiysidagi Soymolitosh manzilgohida ham topilgan. Ibtidoiy tasviriy san’at rivojiga insonning atrof muhitni bilish yoki dunyoni anglashga intilishi asos bo‘ldi.
O"œzbekistonda so‘nggi paleolitga oid dastlabki yodgorlik 1939-yili N.G. Xarlamov tomonidan Samarqand shahridan o‘tgan qadimiy Siyobcha soyi yoqasidan topilgan. U yerdagi urug‘ jamoasi hayvon va baliq ovi bilan shug‘ullangan.


Qayd etilgan


Robiya  23 Mart 2008, 16:53:41

Ilk dеhqоnlаr vа chоrvаdоrlаr


Bundаn 15-13 ming yil аvvаl yеr yuzidа hаvоning isiy bоshlаshi muzliklаrning chеkinishigа sаbаb bo"œlgаn. Nаtijаdа sеrsuv vа sеrtоshqin dаryolаr, ko"œllаr vujudgа kеlib ulаrning sоhillаridа ko"œplаb yovvоyi bоshоqli o"œsimliklаr pаydо bo"œlgаn. O"œrmоnlаr sеro"œt dаshtlаrning pаydо bo"œlishi esа mаydа vа o"œrtа hаjmdаgi yovvоyi hаyvоnlаr: qulоnlаr, turlаr, kiyiklаr pоdаlаrini shаkillаntirаdi. Hаvоning isishi yirik mаmоntlаr kаbi hаyvоnlаrni shimоlgа chеkinishigа sаbаb bo"œlаdi. Tеz hаrаkаtlаnuvchi hаyvоnlаrni оvlаsh zаruriyati esа insоnni o"œq-yoy, ya"œni kаmоnni kаshf etishi turtki bеrаdi. Bu davr xo‘jaligi tarixidagi yangi xususiyatlaridan biri o‘q-yoyning kashf etilishi munosabati bilan yakka ovchilari rolining o‘sishidir. O‘q-yoy insonni kundalik hayotida bir necha yuz ming yilliklar davomida hukmronlik qilib kelayotgan yirik hayvonlar tik jarlarga haydash, ularni  o‘rab olib tutish ovchiligiga barham berdi. Ov jaryonida ko‘pchilik tamonidan yirik hayvonlarni tutishga qaratilmay, mayda hayvonlarni tutishga moslashtirilgan. Ovdan keladigan daromad ham ko‘paydi, u bilan bog‘liq holda mehnat qurollari takomillashib bordi.
Dеhqоnchilik yovvоyi bоshоqli dоnlаrni tеrib istе"œmоl qilish dаvоmidа, ulаrning kulbаlаr tеvаrаgidа bехоsdаn to"œkilishi, sоchilishidаn o"œsib hоsil bеrishidаn bоshlаngаn. Dеhqоnchilikdа yеrgа dаstlаb yog"œоch so"œqа, uchi o"œtkir tаyoq yordаmidа ishlоv bеrilib, yog"œоch yoki suyak sоpgа, dаstаgа o"œtkir tоshlаr jоylаshtirilib tаyyorlаngаn o"œrоqdаn pishgаn dоnni yig"œishdа fоydаlаnilgаn. Yapаlоq tоshlаrdаn yasаlgаn yorg"œuchоqlаrdа dоnni mаydаlаb un tаyyorlаshgаn.
Ilk dеhqоnchilik mil. аvv. IX-VIII mingyilliklardа Mеsоpоtаmiyadа vujudgа kеlgаnligi оlimlаr tоmоnidаn tаsdiqlаngаn. Chоrvаchilik dеhqоnchilik bilаn bir pаytdа shаkllаnib uning pаydо bo"œlishigа kаmоndаn fоydаlаnish nаtijаsidа yakkа оvchilikning rivоjlаnishi, mаhsuldоrligini kеskin o"œsishi аsоs bo"œlgаn. Nаtijаdа yarаlаnib qo"œlgа оlingаn hаyvоnlаr, yoki hаyvоn bоlаlаrining хоnаkilаshtirishi оrqаli chоrvаchilik pаydо bo"œlаdi. Insоn dаstlаb  qo"œlgа o"œrgаtgаn hаyvоnlаr it vа mushuk bo"œlgаn. Ayrim olimlar it vа mushuk bilan deyarli bir vaqtda shimol bug‘usi ham qo‘lga o‘rgatilganligini ta’kidlaydilar. Itlarning qadimgi suyak qoldiqlari Old Osiyoda topilgan bo"œlib, miloddan avvalgi 10-ming yillikka oid.
O‘zbekistonda o‘rganilgan mezolit davri yodgorliklarini yoshi bir xil emas. Olimlar yodgorliklarda topilgan tosh qurollariga qarab, ularni uch guruhga bo‘lishgan: 1) Qo‘shilish yodgorligi (Toshkent) - miloddan avvalgi 10-9 ming yillik; 2) Obishir yodgorligi (Farg‘ona vodiysi) - miloddan avvalgi 9-8 ming yilliklar; 3) Machay madaniyati (Surxondaryo) - milloddan avvalgi 7-6 ming yillik.
Dеhqоnchilik vа chоrvаchilikning аsоs sоlinishi mеzоlitdа bo"œlsа-dа, uni ishlаb chiqаrish sоhаsigа аylаnishi nеоlitdа - yangi tоsh аsridа (mil.аvv. 6-4 mingyilliklar) ro"œy bеrgаn. Оlimlаr bu dаvrni nеоlit inqilоbi dеb bеjizdаn аytishmаgаn. Endilikdа dеhqоn vа chоrvаdоr istе"œmоl qilinishi zаrur bo"œlgаn mаhsulоtlаrni o"œzi yеtishtirishi imkоniyati vujudgа kеlаdi. Nаtijаdа оdаm hаyoti fаqаt tаbiаt in"œоmlаrigа emаs uning o"œz mеhnаtigа bоg"œliq bo"œlа bоshlаydi.
Kishilik tarixining neolit davri qurollarni ishlash texnikasida silliqlash, pardozlash, arralash va parmalash usullarinig ixtiro etilishi tufayli kelib chiqdi. Toshni ishlash texnikasida bunday yangi usullarni kashf etilishi ibtidoiy ishlab chiqarish kuchlarinig oldingi davrlarga nisbatan tezroq  rivojlanishiga olib keldi. Bu davrning muhim xususiyatlaridan biri hisoblangan  toshni pardozlash usuli tosh qurollarning barcha turlarini ishlab chiqarishga ko‘llanavermagan.
Mеzоlit vа nеоlitdа оdаmlаr tоshdаn mаydа mеhnаt qurоllаri - mikrоlitlаr yasаshni o"œzlаshtirаdilаr. Tоshni silliqlаsh, qirtishlаsh, burg"œulаsh o"œzlаshtirilib tоsh bоltаgа sоp sоlinishi bilаn dаrахt tаnаsini o"œyib qаyiqlаr yasаsh iхtirо qilinаdi. Tosh qurollar orasida tosh boltalar, tosh teshalar, uskunalar paydo bo‘ldi. Yevro‘pa olimlari neolit davrini boltalar asri deb atashni taklif etganlar.
Yangi tоsh аsridа kulоlchilik, to"œqimаchilik kаshf etilаdi. Оdаmlаrdа zig"œirpоya vа jundаn to"œqilgаn gаzlаmаlаrdаn tikilgаn kiyimlаr pаydо bo"œlаdi. Bu davrda bo‘lajak hunarmandchilik  xo‘jaligining muhim tarmog‘i hisoblangan sopol buyumlar ishlab chiqarish paydo bo"œldi. Sopol xumlarda g‘alla saqlangan, qozonlarida esa qaynatma ovqat pishirilgan. Bundan avval idishlar yog‘ochdan tayyorlangan. Sopol kulolchilik davri paydo bo‘lishi neolit davrining ulkan kashfiyoti bo‘lib, ayrim arxeologlar hatto bu davrni sopol kulolchilik (keramika) asri deb atashni taklif qilganlar. Neolit davrida odamlarning o‘rtacha umri davomiyligi ortib, 35-40 yoshni tashkil etdi. O"œtrоq dеhqоnlаr vа chоrvаdоrlаr qаbilаlаri аhоlisi dаstlаb ko"œp sоnli bo"œlmаsdаn, ulаr bir birlаrigа yaqin tillаrdа so"œzlаshgаnlаr. Kеyinchаlik аhоli ko"œpаyib yangi jоylаrgа ko"œchib o"œtib, turli tillаrdа gаplаshаdigаn etnоslаrgа аsоs sоlishаdi.

Qayd etilgan


Robiya  23 Mart 2008, 16:57:12

O‘rta Osiyoda aholining asosiy mashg‘uloti ov, baliqchilik va termachilikdan iborat bo‘lgan. O‘rta Osiyoning ibtidoiy jamoa rivojlanishinig 2 ko‘rinishi mavjud edi: O‘rta Osiyoning janubiy rayonlarda, hozirgi Turkmanistonnig Kopetdog‘ tog‘ oldi rayonlarida neolit davri odamlari miloddan avvalgi 6-5 mingyilliklarda  ilk dehqonchilik bilan band bo‘lgan bo‘lsa; O‘rta Osiyoning O‘rta , shimoliy va sharqiy viloyatlarida bu vaqtda odamlar ovchilik, baliqchilik va termachilik bilan shug‘ullanar edi. Neolit davri jamoasining bunday  mintaqalararo rivojlanishi har bir viloyatning mavjud tabiiy-iqlim sharoitidan kelib chiqar edi. Dehqonlarning dastlabki manzilgohlari jilg‘alar bo‘ylab joylashgan edi. Chaqmoqli va Joytun manzilgohlari O‘rta Osiyodagi dastlabki dehqonchilik manzilgohlaridir. Jaytun madaniy yodgorligi Ashxabaddan 40 km shimoliy g‘arbdagi Chaqmoqli deb yuritilgan joydan 1952-yilda arxeologlar qidiruv ishlarini olib borib, bu tepalik neolit davri dehqon jamoalarining qarorgohi ekanligini aniqladilar. 1956-1957-yillarda bu yodgorlikda arxeolog V.M. Masson qazishmalar olib borib muhim natijalarga erishdi. Qazilma paytida guvaladan yasalgan bir xonali devor kulbalar ochildi. Shunday qilib, O‘rta Osiyoliklarning ilk dehqonchilik qarorgohi fan olamiga "œJoytun madaniyati" nomi bilan kirdi. Ular dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanishgan. Joytun madaniyati yodgorliklari asosan Turkmanistonning janubiy-g‘arbiy rayonlarida uchraydi. Ular bilan yoshi teng va unga o‘xshash yodgorliklar O‘rta Osiyoning boshqa joylarida uchramaydi. Bu  madaniyat miloddan avvalgi 6-5- mingyilliklar bilan belgilanadi.     
O‘rta Osiyoning O‘rta, Shimoliy va Sharqiy rayonlarida ovchilik, baliq ovi va termachilik bilan shug‘ullanuvchi neolit davri jamoalari ham xuddi shu davrda istiqomat qiladilar. Bu yodgorliklarni qadimiy Xorazm yerlarida topib o‘rgangan S.P.Tolstov ularni fanga "Kaltaminor madaniyati" nomi bilan kiritgan. Bu madaniyat miloddan avvalgi 5-4 ming yilliklarga tegishli. Bu yodgorlikning yaxshi saqlangan manzilgohlaridan biri Jonbos-4 dir. Shunga o‘xshash madaniy yodgorliklar Zarafshon vohasida, Amudaryo quyi oqimida, Qizilqum sahrosida uchraydi. Zarafshon vohasidagi Darvoza qir va Sazag‘on makoni ham Kaltaminor madaniyatiga tegishlidir. Neolit davrida Zarafshon daryosi Amudaryoga quyilgan. Uning eng katta o‘zani Mohandaryo deb atalgan. Tog‘ sanoati hunarmandchiligining tashkil topishida buyuk xo‘jalik kashfiyoti hisoblangan Uchtut yodgorligi ham Zarafshon vohasining Qoratov yon bag‘irlarida joylashgan.


Qayd etilgan