Muallif Mavzu: МАРҒИЛОН ШАҲРИ ЎТМИШИ, БУГУНИ ВА ЭРТАСИ  ( 17196 marta o'qilgan)

0 Foydalanuvchilar va 1 Mehmon ushbu mavzuni kuzatishmoqda.

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

ФАРҒОНА ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ

МАРҒИЛОН ШАҲАР ҲОКИМЛИГИ

“ЭКОСАН” ХАЛҚАРО ТАШКИЛОТИНИНГ
ВИЛОЯТ ФИЛИАЛИ

 Ð¤ÐÐ ҒОНА ДАВЛАТ ПОЛИТЕХНИКА ИНСТИТУТИ

ҚÐŽҚОН ДАВЛАТ ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТИ

ВИЛОЯТ ФАН ВА ТЕХНИКА МАРКАЗИ

ВИЛОЯТ ОИЛА МАРКАЗИ







МАРҒИЛОН ШАҲРИ ЎТМИШИ, БУГУНИ ВА ЭРТАСИ


мавзусидаги республика
илмий семинар





МАТЕРИАЛЛАРИ

2007-йил январь
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
ҚАДИМГИ МАРҒИЛОН

А.Асқаров – академик, Тошкент

Мустақиллик йилларида маънавий ҳаётимиз ва бой қадриятларимизнинг тиклаш йўилдаги савобли ишлардан бири, Ўзбекистон диёрида жуда қадим – қадим замонларда қад кўтарган ва ҳозирда ҳам гуллаб-яшнаётган шаҳарларимизнинг кўп асрлик муборак ёшларини нишонлаш анъанага айланди. Бухоро ва Хива, Термиз ва Шаҳрисабз тўйларидан кейин яқин орада Қарши шаҳрининг 2750 йиллиги нишонланади. Бу шаҳарларнинг ёшини аниқлашда ҳамма вақÑ‚ ҳам ёзма манбалар топилавермайди. Чунки Ўзбекистон заминида қадимги шаҳарлар илк таркиб топган узоқ замонларда ҳали ёзув бўлмаган. Чунки бизнинг ҳудудлармизда ёзувнинг пайдо бўлганига атиги 2200-2300 йил бўлди, холос. Аждодлармизга тегишли энг қадимги ана шу ёзув боҳтарий, сўғдий ва хоразмий хатлари бўлиб, бироқ у ёзувларда Фарғона водийси шаҳарлари ҳақида бирор жумла ҳам ёзма маълумот бизгача етиб келмаган. Шунинг учун ҳам қадимги шаҳарларнинг ёшини аниқлашда археологик тадқиқотлар муҳим аҳамият касб этади.
Жаҳон фанида қабул қилинган анъанага кўра, бирор аҳоли зич жойлашган масканни шаҳар деб аташ учун камида 5-6 та белгилар бўлиши шарт дейилган. Шаҳар қуруқ жойда ўз-ўзидан бирдагина пайдо бўлавермайди. Аввалом бор, шаҳар ўтроқ, турғун аҳоли ижтимоий-иқтисодий тараққиётининг маълум босқичида шаклланади. Дастлаб унинг асосини қишлоқ ташкил этиб, қишлоқ аҳолиси бир вақтнинг ўзида хонаки чорвачилик, мотига деҳқончилиги, ҳунармандчилик ва савдо-сотиқ билан ҳам шуғуланган. Даврлар ўтиши билан бронза асрига келиб, ибтидоий аждодларимиз бир вақтни ўзида хўжаликнинг барча соҳалари билан шуғулланиши мумкин бўлмай қолди. Чунки, ибтидоий одамлар хўжалигида содир бўла бошлаган ишлаб чиқариш билан боғлиқ ихтисослашув жараёни аждодларимиз ҳаётида туб ижтимоий-иқтисодий ўзгаришларга олиб келди.
Аввал ибтидоий жамоалар ҳудудларнинг табиий географик ва экологик имкониятларига қараб минтақавий ихтисослашадилар, жамиятда биринчи ижтимоий меҳнат тақсимоти юз беради, яъни маълум бир минтақа аҳолиси хўжаликнинг деҳқончиликка қулай туманларида зироатчилик билан шуғулланади, чирвага қулай бўлган чўл ва дашт-тоғ олди адирларда эса чорвачилик хўжалиги ривожланди. Бу манзара айниқса археологик ёдгорликларда яхши кузатилади.
Ибтидоий жамият заминида хўжаликнинг ҳар иккала йўналиши бўйича ривожланиш давом этади. Сўнгги бронза ва илк темир даврига келиб, ҳар икки хўжалик аҳолиси ижтимоий-иқтисодий ҳаётида жиддий ўзгаришлар содир бўлди, яъни деҳқончиликдан энди ҳунармандчилик ажралиб чиқди. Бошқача қилиб айтганда, иккинчи меҳнат тақсимоти содир бўлди. Чорвачилик минтақаларида эса кўчманчи чорвачилик қарор топди.
Деҳқончилик минтақаларида юз берган ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий ўзгаришлар илк шаҳарларни вужудга келишига, биринчи синфий жамиятни таркиб топишига, жамиятнинг мафкуравий асоси жаҳон динларинин пайдо бўлишига, илк давлатчиликнинг вужудга келишига олиб келди. Бу воқеалар жамият тарихида урбанизация жараёни, шаҳарсозлик маданиятининг шаклланиши билан боғлиқ масалалар бўлиб, Ўзбекистон ҳудудида бу жараённинг минтақалараро, босқичма-брсқич юз бериши кузатилган, яъни Ўзбекистон ҳудудларида шаҳарсозлик маданияти ўзининг ривожланишига қараб уч минтақага бўлинган: биринчи минтақани Ўзбекистоннинг жанубий туманлари, яъни Сурхондарё вилояти ташкил этади. Бу минтақада шаҳарсозлик маданияти бронза даврида таркиб топди, ўзбек давлатчилиги асослари, кЎртаклари пайдо бўлди. Илк темир даврига келганда қадимги шаҳарлар Ўзбекистоннинг Сўғдиёна (Қашқадарё, Самарқанд, Бухоро вилоятлари) ва Қадимги Хоразм воҳаларида ҳам қад кўтаради. Шунинг учун ҳам бу минтақаларда таркиб топган шаҳарларнинг ёши 2500-2750 йилдан кам эмас. Ниҳоят антик даврга келганда шаҳарсозлик маданияти Тошкент воҳаси ва Фарғона водийсигакириб келди. Бу минтақа шаҳарларининг ёши 2000-2200 йил атрофида эканлиги археологик материалларда ўз аксини топган. Айнан шу даврда Буюк ипак йўли водий шаҳарлари орқали Хитойдан Самарқанд, Бухоро ва ундан жанубий-ғарбий мамлакат ҳудудларини оралаб то Византиягача бориб етди. Бу нафақат археология материаллари, балки ёзма манбаларда ҳам ўз аксини тпган. Худди шу даврда Шарқдан Ғарбга ўтган савдо карвон йўлининг водий орқали ўтган трассаси бўйлаб қатор шаҳарлар қад кўтардики, ана шу шаҳарлардан бири сифатида, археологик тадқиқотлар натижасига кўра Қадимги Марғилон шаҳри вужудга келди.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
(давоми)
Шаҳарнинг Марғилон номини олиши мавжуд ёзма манбаларга кўра X асрдан нарига бормайди. Аммо, Марғилон шаҳрига асос солинганига камида 2000 йил бўлгани аниқ. Бу сана археологик манбаларга асосланган. Марғилон қадимий тарихини ўрганишда Марғилон шаҳар ҳокимиятининг молиявий ва ташкилий ёрдами жуда катта бўлди. Ҳокимият археология институти учун ўтиш даврининг иқтисодий қийинчиликларини ҳисобга олиб, 1994-1999 йилларда Марғилонда ўтказилган кенг кўламли археологик тадқиқот ишларига ўзининг кўмагини аямади. Шу йилларда Марғилон шаҳри ва унинг теварак-атроф туманларини ўрганишга кенг имкониятлар яратиб берди. Тадқиқотлар биргина археологик ёдгорликларни топиш ва уларни ўрганиш билан кифояланмай, балки марғилонсой оазисининг палеогеографик ва агро-ирригация насосларининг Ñ‘Ñ‚қизиқларини ўрганиш билан боғлаб олиб борилди.
Фарғона вилояти водийнинг жанубий қисмида жойлашган. Унинг асосисй сув артерияларидан бири Марғилонсой бўлиб, жанубий Фарғонанинг Марғилонсой ҳавзасида, унинг адир зонасида авваллари ҳам археологик изланишлар олиб борилган ва Оқтом, Кунгай ва Суфан каби илк темир даврига оид ёдгорликлар топиб ўрганилган эди. Аммо улар чорвадор жамолар қабристонлари бўлиб, жанубий Фарғонада шаҳар маданиятига тегишли ёдгорликлар ҳали учратилмаган эди.
Тадқиқотлардан маълумки, Фарғона водийсининг шимолий ва шарқий қисмида бронза давриданоқ қадимги деҳқончилик маданият қолдиқлари илмий адабиётларда Чуст маданияти номи билан машҳур. Ҳозирги кунда Фарғона водийсининг 15 пунктида, ана шу маданиятга мансуб 80 дан ортиқ бронза даврининг ўтроқ деҳқончилик маданияти манзиллари топилган. Аммо Чуст маданияти ёдгорликлари жанубий Фарғонада топилмади.
Илк темир даврига келганда водийда қадимги деҳқончилик маданияти ёдгорликлари ҳам пайдо бўла бошлайди. Мутахассислар бу давр ёдгорликларини Фарғона водийсида Элатан маданияти номи билан атаганлар. XX асрнинг 70-йилларигача жанубий Фарғонада элатан маданиятига тегишли ёдгорликларни борлиги ёки уларнинг топилиши ҳақида ҳеч бир маълумот йўқ эди. Аммо, бу зонада кейинги йилларда ўтказилган палеогеографик тадқиқотлар жанубий Фарғонада ҳам уларнинг топилишини тақозо этарди. Ниҳоят археологларнинг олиб борган изланишлари тоғ дараларидан елиб чиққан Марғилонсой ҳавзасини икки зонага, яъни ÑŽқори (адир) ва қуйи (пасттекислик) микрооазисларга бўлишни тақоо этди. Марғилонсой дараларидан адир онасига чиққач, жуда катта кенгликда чорвачилик учун қулай майсазор ҳосил этган. Сойнинг қуйи ҳавзаларида эса деҳқончиликка қулай унумдор ерлар ҳосил бўлган. Архелого-географик маълумотларга кўра, дастлаб ибтидоий аждодларимиз томонидан Марғилонсой ҳавзасининг адирлик зоналари ўзлаштирилди. Унинг қуйи оқимида эса деҳқончилик хўжалиги учун унумдор массивлар ҳосил бўлган. Айнан шу массивлардан бири Фарғона шаҳрининг истироҳат боғи ўрни бўлиб чиқди. Шунинг учун ҳам бу даврга оид дастлабки ёдгорлик ҳозирги Фарғона шаҳрининг истироҳат боғи ҳудудида жойлашган ва маҳаллий аҳоли томонидан Симтепа деб юритилган қадимги шаҳар харобаси эди. Симтепа XX асрнинг 70-йилларда Н.Г.Горбунова ва Ð’.И.Козенковлар томонидан ўрганиб чиқилган, шаҳар истироҳат боғини қайта қуриш даврида бўзиб юборилди (Горбунова, Козенков, 1974 й).
Симтепа ёдгорлиги учта хронологик босқичга бўлинади. Унинг қуйи қатламидан элатан даврига оид бой сопол комплекслари топилган. Сополларнинг аксарият кўпчилиги бозоргир қилиб чархда ясалган, давр жиҳатидан милоддан аввалги IV-III асрларга тегишли. Шаҳарда ҳаёт то милодий эранинг III-IV асрларигча узлуксиз давом этган. Симтепанинг ҳар уччала қатламларидан монументал бино қолдиқлари ва товар характеридаги ҳунармандчилик маҳсулотлари топилдики, улар Симтепада антик даврда шаҳар маданияти таркиб топганлигидан далолат беради. Мана шу тадқиқот натижалаига кўра, ҳозирги кунда биз Фарғона шаҳри мавжуд тасаввурларга қарши ўлароқ мустамлакачилик даврида эмас, балки кунимиздан роппа-роса 23 аср аввал илк антик даврда пайдо бўлган, деган хулосага келишимизга асос бўлади.
Марғилонсой ҳавзасида қад кўтарган қадимги шаҳарлардан яна бири Марғилон шаҳрининг ғарбий қисмида жойлашган Қизлартепадир. Ундан 700 метрлар чамаси жанубий-шарқда Машад қабристони мавжуд. Қабристоннинг энг баланд қисмида Тепа-2 жойлашган бўлиб, унда олиб борилган археологик қазишмаларга қараганда, у жойда қадимги шаҳарнинг арки жойлашган. Қизлартепа, Тепа-2 ва Машад деб аталган ҳозирги замон қабристони майдонини бир бутунликда ҳисоблаганда, бу жойда қадимда 20 гектар майдонни эгаллаган қадимги шаҳар харобаси бўлган.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
(охири)
Одатда қадимги шаҳарлар майдон жиҳатидан ҳозирги замон шаҳарларидан тубдан фарқ қилади. Уларнинг майдони ҳозиргидек катта ва кенг бўлмаган. Қизлартепада шаҳар ҳаёти узоқ давом этган. Қизлартепа археологик коаплексларини ўрганган археологлар унин даврини уч ббосқичга бўладилар. Биринчи босқичда (милодий I аср) шаҳарга асос солинади ва Ипак йўли бўйлаб қад кўтарган шаҳар сифатида шаклланади ва ривожланади. Археологик топилмаларнинг қиёсий    таҳлили шаҳарга милодий I асрда асос солинганлигини тасдиқлайди. Қизлатепанинг иккинчи даврида (милодий II-IV асрлар) шаҳар ҳудудида монументал зардуштийлик ибодатхонаси қад кўтаради. Ибодатхона таг курси зиккурат шаклидаги уч қават платформадан иборат бўлиб, таг курси майдони пастдан ÑŽқорига кўтарилган сари қисқариб борган. Унинг пастки биринчи қавати 36Ñ…60 метр, ўрта иккинчиқавати 26Ñ…26 метр, энг ÑŽқори учинчи қавати 20Ñ…20 метр майдонни ташкил этади. Уч зинапояли платформа устида монументал оташпарастлик ибодатхонаси бунёд этилган. Квадрат шаклида қад кўтарган монументал бино марказида бир-бирига уланган иккита оташхона очилди. Монументал бинонинг зиккурат шаклида қад кўтариши ва унинг қоқ ўртасида қўшалоқ оташхона (алтарь) қолдиқларининг топилиши, ушбу обҳектни оташпарастлар ибодатхонаси эканлигидан далолат беради.
Қизлартепа-3 даврида (милодий V-VI асрлар) ибодатхона девори ташқарисининг жанубида икки ярусли хумдон қолдиқлари топилди. Унда пиширилган сопол идишлар турли шаклли бўлиб, улар асосан кулолчилик чархида ясалган. Кулолчилик маҳсулотлари асосан бозор учун ишланган юпқа, нафис ва жарангдор турли-туман сопол идишлардан иборат. Демак, Қизлартепада қадимги шаҳарларга хос аниқ белгилар мавжуд: биринчидан, шаҳар ўз арки аҳлоси (Тепа â„–2) ва шаҳар шаҳристонига (Қизлартепа) эга. Иккинчидан, шаҳристон ҳудудида умум шаҳар аҳолиси топинадиган монументал жомий ибодатхонаси қурилган. Учинчидан, шаҳар аҳолиси касби-корига хос ҳунармандчилик юксак даражада ривожланган. Улар ишлаб чиқарган маҳсулотлар товар характерига эга бўлган.
Бу қадимги шаҳарнинг мудофаа деворлари бизгача етиб келмаган. Қадимги шаҳар ўрнида ҳозирги замон Машад қабристонининг пайдо бўлиши шаҳар ички таркибини ўрганишга имкон бермади. Шунга қарамай, Машад маҳалласида, Қизлартепа ва Тепа-2 ёдгорликлари ва уларнинг теварак атрофларида яқин 20 гектар майдон доирасида 13 та шурф қазилди. Ана шу шурфлар ва Қизлартепа ҳамда Тепа-2 да олиб борилган археологик изланишлар туфайли Қадимги Марғилонни айна мана шу 20 гектарли майдон доирасида вужудга келганлиги исботланди.
Шундай қилиб, жанубий Фарғонада Марғилон шаҳри ёшини аниқлашга қаратилган махсус тадқиқотларга қадар турдли йилларда археологик изланишлар олиб борилган. Натижада бу минтақанинг адир зонасида чорвадорларнинг Оқтом, Суфан ва Кунгай каби илк темир даври ёдгорликлари (Н.Г.Горбунова, Ð’.И.Козенкова) ҳамда Симтепа, Хўжампошшо, Қоратепа, Лангар, Мозортепа, Шомирзатепа, Шаҳартепа каби антик даври деҳқончилик маданияти ёдгорликлари топиб ўрганилдики, уларнинг деярли барчаси милодий эранинг бошларига оид эди. Шулар орасида Симтепа Марғилонсой қуйи ҳавзасидаги энг қадимги аграр йўналишдаги шаҳарларда бири бўлиб, у ерда бошланган урбанизация жараёни милодий эранинг бошларида бутун минтақа бўйлаб ёйилди ва ривожланди. Айниқса бу жараён Марғилон шаҳри ҳудудида олиб борилган археологик изланишлар давомида, бой фактик материаллар асосида (Қизлартепа, Тепа-2 ва Машад қадимги шаҳар қолдиқлари) ўз исботини топди (Ф.А.Махсудов). Шунингдек, айнан шу даврда Марғилон шаҳрига асос солинди. Ана шу тарихий онлардан бери камида 2000 йил ўтди. Демак, қадимги Марғилоннинг шаҳар сифатида қад кўтарганига 2000 йил бўлди.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
МАРҒИЛОН  ВА  ФАРҒОНАНИНГ  ИЛК  ДЕҲҚОНЧИЛИК  МАДАНИЯТИ
                              
Ðœ.Исомиддинов, Ҳ.Раҳматиллаев - ФарДУ

   Қадимги Шарқ мамлакатларида темир милоддан  ил. II минг йилликдаёқ маълум эди, лекин у Ўрта Осиё ҳудудларига милоддан ил. I минг йилликнинг бошларидан кириб кела бошлади. Шунга қарамай дастлаб темир  жуда ҳам қимматли ашё бўлиб, ундан ҳамма ҳам фойдалана олмас эди (Арешян Г.Е. 1975, с. 91; Гралов Б.Н. 1977, с. 17; Заднепровский А.Ю.1966, с.199). Шунинг учун илк деҳқончилик маданияти даврида темир, бронза ва ҳатто тошни ҳам тўлиқ сиқиб чиқара олмади. Чунки илк темир даврида Ўрта Осиёдаги темир маҳдани билан боғлиқ конлар ўзлаштирилмаган, ҳамда бу ибтидоий давр жамоаларида соҳани ривожлантириш учун етарли тажриба етишмас эди.
   Ҳозирги  пайтгача илк темир даврига оид темир қуроллар  ва  бевосита темир ишлаб чиқариш билан боғлиқ шлак қолдиқлари топилган ёдгорликлар жуда камдан-камдир. Бу ёдгорликлар Туркманистоннинг жанубий қисмидаги Анаутепанинг қуйи қатламлари, Дахистоннинг архаик қисмларидан топилган темирни қайта ишлаш учун тайёрланган бўлаклари ва шлак, ҳамда Фарғона водийсидаги Чуст маданияти даврига оид энг йирик ёдгорлик Далварзинтепадан ҳам темирдан ясалган пичоқ ва темир қуйиш билан боғлиқ шлак қолдиқлари топилган (Заднепровский Ю.А. 1959).
   Ð¨ÑƒÐ½Ð´Ð°Ð¹ қилиб, темир даврининг бошланиши  ÑŽқоридаги топилмаларга асосланган ҳолда бронза даврининг охиридан бошлаб кенг ёйила бошлаганлигидан далолат беради. Айнан бу жараёнга  Ўрта Осиёнинг энг илғор  мамлакатлари ҳисобланган жанубий  Туркманистон ва Шимолий Эрон билан биргаликда Фарғона водийсида шаклланган Чуст маданияти  ҳам  кирган (Массон Ð’.Ðœ. 1959). Албатта Ўрта Осиёдаги темир рудаси конларига бой ўлка Фарғона водийси фақат илк темир давридагина эмас, балки кейинги тарихий даврларда ҳам темирчиликда доимо илғор бўлган.
   Ð¢ÐµÐ¼Ð¸Ñ€Ð½Ð¸ аста-секинлик билан тарқай бошлаши айнан деҳқончилик маданиятини янада кенг ёйилишига ва уни ривожланишига ижобий таҳсир кўрсатди. Фарғона водийсидаги Чуст маданиятига доир ёдгорликларнинг ўзигина 70 дан ошиқлигини ўзи ҳам темирнинг кенг ёйилганлиги билан боғланган бўлиши керак. Ўрта Осиёнинг бошқа биронта ҳам воҳасида бунчалик кўп илк темир даврига оид ёдгорлик топилган эмас.
 Ð§ÑƒÑÑ‚ маданияти ёдгорликлари таркалган  ҳудудлар кўпроқ водийнинг шимолий ва шарқий чеккаларидир. Водийнинг Қорадарё ва Норин ўрталарида эса илк темир даври ёдгорликлари энг кўп жойлашган ҳудуд ҳисобланади.
Водийнинг жанубий ҳудудлари, шу жумладан Марғилон ва Фарғона атрофларини энг қадимги давр қатламларини айрим қадимшунос олимлар кўпроқ чорвадор аҳоли тарқалган ҳудудлар қаторига киритишади. Лекин бу муаллифлар Марғилонга энг яқин ерда яъни Акбаробод қишлоғи атрофларида бундан 50-60 йил илгари чуст даври маданиятига оид ёдгорлик бозорлигини билишмайди шекилли.(Заднепровский Ю.А. 1966). Шу билан бирга айнан Марғилон ва Фарғона атрофларида чуст маданияти даврига Ñ‚Ñžғри келадиган, чорвадорлар маданиятини ўзида акс эттирган маданият сақланмаган. Бунинг устига агар бу ҳудудда “Қайроққум маданияти” тарқалган бўлганда эди, унинг ўрнига эйлатон маданияти келмаган бўлар эди. Холбуки айнан Фарғона атрофларида қадимда кўплаб эйлатон маданияти ёдгорликлари кенг тарқалганлиги ва бу маданиятнинг энг йириги Фарғона шаҳарининг истироҳат боғи ўрнида жойлашганлигини ҳамма ҳам билмайди. Бу тепа маҳаллий аҳоли томонидан «Ð¡Ð¸Ð¼Ñ‚епа» деб аталар эди.
Ўз пайтида бу ёдгорликда қазилма ишларини ўтказган Санкт – Петербурглик олима Н.Г.Горбунова тепанинг қуйи қатламларини қазиб эйлатон маданиятига мансуб деҳқон жамоаларининг турар жой макони бўлганлиги Ñ‚Ñžғрисида хабар берган. Унинг қуйи қатламларидан квадрат ғиштлардан кўтарилган турар-жой, буғдойни майдалаб ун қиладиган Ñ‘Ñ€ғучоқлар ва энг муҳими ёдгорликни санасини аниқлашда қўл келадиган сопол буюмлари топилди. Демак, топилган ашёларнинг барчаси ёдгорликни деҳқон жамоаларига мансуб эканлигини кўрсатади.
Худди шундай топилмалар фақат Фарғона шаҳрининг ўрнидан эмас, балким Шоҳимардонсой ва Исфайрамсой хавзасига кирувчи бир қатор ёдгорликлардан ҳам топилди. Улар Суфон ва Кунгай қабристонлари, Оқтом ёдгорлиги ва қабристонидир.
Қадимги давр деҳқончилик маданияти ва унинг этник келиб чиқишини белгилайдиган яна бир муҳим белги борки, у ҳам бўлса ўша маҳаллий аҳоли томонидан кундалик турмушда ишлатиладиган сополдан ясалган идиш-товоклардир. Бу идишлар ясалиш услуби, унинг устига солинган нақши туфайли ўша идишни ясаган аҳолининг этник таркиби ва унинг санаси Ñ‚Ñžғрисида қимматли маълумотларни беради.
   Ð–умладан шу сопол буюмларни оладиган бўлсак, уларнинг аксарият қисми қўлда ясалган бўлиб, унинг устига солинган нақш айнан Сўғд ҳудудларида кенг тарқалган илк темир даврига хос нақшлардир. Сўғд ҳудудларидаги қулолчилик буюмларини стратиграфик ҳолати Фарғона ҳудудларига қараганда яхши ўрганилган. Сўғд ҳудудларида илк темир давридаги нақш солинган идишларнинг устидан аҳамонийларгача бўлган ва аҳамонийлар даври қулолчилик буюмларини ётиши кузатилади.(Сагдуллаев А.С.,1989; 1985; Исамиддинов Ðœ.Ð¥. 2002). Шунинг учун Фарғона водийсининг қадимги давр ёдгорликларини стратиграфияси ўрганилганда албатта уни Сўғд ёдгорликларини стратиграфик холатини назарга тутган ҳолда ўрганиш керак бўлади. Агарда шундай қилинган тақдирда Фарғонанинг эйлатон маданиятини қадимги даврга оид қисмлари, айниқса кулолчилик комплексида кулолчилик чархида тайёрланган буюмлар бўлмаса, у албатта аҳамонийлар давридан олдинги даврлар билан даврлаштирилиши керак.
   Ð¨ÑƒÐ½Ð´Ð°Ð¹ қилиб, Фарғона водийсининг чуст маданияти илк темир даврида бутун Ўрта Осиё ҳудудларида кенг тарқалган деҳқон жамоаларининг асосий марказларидан бири эди.
Бу давр маданияти соҳиблари жуда катта ҳудудларига тарқалган бўлишига қарамай ўзининг иқтисодий, маданий тараққиёти жиҳатидан бир-бирига яқин турар эди. Бу яқинликка фақат империялар даврида, яъни дастлаб аҳамонийлар ва кейинроқ Александр Македонский тузган империя тўзилганда Фарғона водийси жанубий мамлакатларни тараққиётидан ўзилиб қолди. Яъни ҳар икки империянинг шимолий-шарқий чеккаси водийнинг ғарбий қисмидаги “Бекобод дарвозаси” эди.
Бу империялар тугатилиши билан водий маданияти Сўғд, Бақтрия ва Марғиёнадаги тараққиёт яна яқинлашди.
Фарғона атрофларидаги дастлабки чуст маданияти ва кейинроқ вужудга келган эйлатон маданиятлари қадимги деҳқончилик анъаналарига асосланган маданиятлар бўлгани учун ҳам милоднинг бошларида бу ердаги урбонизация жараёнларига асос бўлди.
« So'nggi tahrir: 25 Aprel 2008, 12:41:42 muallifi Y_U_R_I_S_T »
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
ИСКАНДАР ЗУЛҚАРНАЙН МАРҒИЛОНДА БЎЛГАНМИ?

А.Қамбаров, И.Холдарова  - ФарДУ

Ушбу саволга жавоб топиш учун тарих саҳифаларига бир назар ташлаймиз. Александр Македонский (Искандар Зулқарнайн) Македония подшоси Филипп II нинг иккинчи хотини, Эпир подшосининг қизи Олимпиададан кўрган фарзанди эди.Отаси унга ҳам саркарда, ҳам доно давлат арбоби бўлсин деб яхши маълумот олиши учун кенг шароитлар яратиб берди.
Буюк файласуф олим Аристотелғ икки йил мобайнида (эрамиздан аввалги 345-343 йиллар) унинг мураббийси бўлган. Аристотелғ туфайли у грек фалсафаса, маданияти ва фанини ўрганиб олди. Шу билан бирга Филипп Ñžғлини ёшлигидан бошлаб урушга ўргатади, унинг ўзига муносиб ворис бўлишини истайди.
Эрамиздан аввалги 338 йилда Пангрек конрессида Македония  бошчилигида умумгрек иттифоқи тузилганлиги ва Эронга уруш эҳлон қилиниши маълум қилинади. Урушга қизғин тайёргарлик кўрилаётган бир даврда Филипп ўлдирилади. Эрамиздан аввалги 334 йилда отаси амалга оширолмаган Эрон юришини 22 ёшли Искандар ўзи ўттиз минг кишилик пиёда кўшин, беш минг суворий билан бошлаб боради. Искандар бутун Эронни талайди.
Искандар аскарлари Ўрта Осиё тупроғида мил.авв.329 йилда пайдо бўлган. Тарихчи олим ва айни вақтда лашкарбоши лавозимида бўлган Птоломей ва Аристотеллар Искандар қўшинида хизмат қилиб, барча воқеа ва ҳодисаларни ёзиб боришган. Афсуски, бу маълумотларнинг кўп қисми бизгача етиб келмаган. Фақатгина кейинроқ яшаб ўтган Арриан (2 аср), Плутарх (1-2 аср) ва Юстиан (2 аср)ларнинг асарлари орқали айрим лавҳалар етиб келган. Искандарнинг Ўрта Осиёга юришлари Ñ‚Ñžғрисида XIX аср рус олими Ð’.Ð’.Григорғевнинг “Поход Александра Македонского в Западнқй Туркистан”(1881) ҳамда И.Г.Дройзеннинг “История Эллинов” (1-3 том) асарларида шу ҳусусида бир мунча маълумотлар берилган.
Искандарнинг Ўрта Осиё тупроғига қўйган дастлабки қадамиёқ қаттиқ жанг билан бошланади. Чунки, ўз ерининг ҳимоячилари Македон подшосининг шухрати ва қудратига бирон бир хурмат ҳамда эҳтиром кўрсатмадилар. Шу жумладан, унга бош эгиб чиқишдан бош тортдилар. Искандар бу ерга истеҳлочи, халқ мустақиллигининг душмани сифатида келган эди ва шунга мувофиқ равишда қарши олинган. Искандарнинг Ўрта Осиёга кириб келишини авлодларимиз гуллар ҳамда ғолибларга тақдим этиладиган гулчамбарлар билан эмас, балки қаттиқ қаршиликлар билан кутиб олганлар.
 Ð¨Ñƒ ўринда айтиш жоизки, шу кунгача гўзал Марғилон номи саркардага боғлиқ эканлиги ҳақидаги баҳзи бир ривоятлар ҳамшаҳарларимиз фикри-зикриларини банд этиб келганлиги сир эмасдир. Чунки, Ñžқувчилик чоғимизда тарих Ñžқитувчиларимизнинг бизга айтган ривоятлари ҳали-ҳали эсимиздан чиққанича йўқ. Ривоятда шунда дейилади: «ÐœÐ°Ñ€ғилон номсиз бир қишлоқ кўринишида бўлиб, Искандар Зулқарнайн қишлоққа кириб келганда маҳаллий халқ бир қўлида мурғ(товуқ), бир қўлида нон билан кутиб олган. Шунда У қишлоқнинг номини сўраганида номи йўқлигини айтишган. Шунда саркарда “Мени шунчалик иззат-икром ҳамда мурғ ва нон билан кутиб олганингиз учун бу қишлоқнинг номи “Мурғинон” бўлсин деб йўлда давом этади».
Александр Македонскийнинг Ўрта Осиёни истеҳло қилганлиги ҳақида юнон тарихчи олимлари Геродот, Квинт Курций Руф, Диодор, Стробонларнинг асарларида кенг ёритилган. Айниқса, Искандар истеҳлоси вақтидаги аниқ маълумотлар Птоломей ҳамда Аристотелғ “Кундаликлари”да ҳам қайд этилган.
Искандар Ўрта Осиёни босиб олган деб айтсакда, саркарда ўзини ғолиб ҳисоблай олмайди. Унинг режаси Суғдни қўлга киритиш бўлгани учун У жадал Насаф, Мароқанд(Самарқанд), Сирдарё бўйларига етиб бориб, ундан у Ñ‘ғига силжий олмайди. Фарғона водийсининг Хўжанд ҳудудигача бостириб келиб, у ерда “Узоқ Искандария” деб ном олган қалҳа-шаҳар барпо этади.
Кўриниб турибдики, ҳозиргача ўрганилган маълумотларини кўздан кечирганимизда Марғилон шаҳрига буюк саркарданинг ҳеч қандай алоқаси йўқлигидан ҳабардор бўламиз. Шаҳардаги “Пошшо Искандар” маҳалласи ҳамда у ердаги “Искандар” қабри ҳам (1935 йилда олинган қабр сурати ҳозирги кунда Марғилон “Адабиёт ва санҳат” музейининг фондидан жой олган) буюк ҳукмдорга тааллуқли эмаслиги фикримизни исботлаб турибди. Чунки Александр Македонский водий халқининг мардлиги ва матонатига дош беролмай ўзига ожизроқ рақибларни излаб, Хўжанддан эрамиздан аввалги 327 йилда Ҳиндистонга юриш қилади. Искандарнинг Шарқий юриши деярли 10 йил ( эр.ав. 334-324 йиллар) давом этади. Искандар Зулқарнайн эрамиздан авалги 323 йили Месопотамиянинг Бобил шаҳрига қайтади. Шу йилнинг 13 июнида 32 ёшида тропик безгак касаллигидан вафот этади.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
ҚАДИМГИ МАНБАЛАРДА МАРҒИЛОН ҲАҚИДА

Ш.А.Қамбарова, Р.Р.Аҳмедов - ҚДПИ

Марғилоннинг қадимги тарихи ҳақида сўз кетганда Ибратнинг “Фарғона тарихи” асари эҳтиборлидир. Бу асарда Марғилон шаҳрининг пайдо бўлишида “Форсистондан муҳожир бўлиб келиб, ўлтирғон бечора деҳқони бодяшинлар”нинг роли катта бўлганлиги таҳкидланади. Шаҳар номининг келиб чиқишини ҳам форсий тилидаги “мурғу нон” яъни товуқ ва нон сўзи билан боғлайдилар. Яна шу асарда Фарғона шаҳрига айнан мана шу форсистонликларнинг талаби билан асос солинган, деб келтирилади ва Фарғонага асос солинишини Искандар Зулқарнайн билан боғлайди. Эмишки, Искандар Зулқарнайннинг шарққа қилган юришлари даврида Фарғона ерида ишловчи форсистондан келган аҳоли унинг йўлига товуқ ва нон билан пешвоз чиқиб, ундан бир шаҳар бунёд этиб беришини сўраганлар.Македонияликларнинг “бу нима?” деган саволига улар “Мурғу нон” деб жавоб берган эканлар.
Аммо тарихий манбалардан бизга маълумки, македониялик Искандар шарққа юришлари даврида Хўжандга келгани аниқ. Аммо ундан шарққа Фарғонанинг ичига ўтолмаган. Шунинг учун ҳам юнон-македон манбаларида Фарғона вилояти ҳақида аниқ маълумотлар учрамайди. Фақат “Яксарт орқасида” аллақандай ўтроқ аҳоли борлиги қайд этилган холос.
    ÐÐ¹Ñ€Ð¸Ð¼ кишилар Искандарнинг Марғилонга келганлигини Марғилондаги Искандар қабри билан исботлашга уринадилар. Бу қабристон ҳақида Ибратнинг “Фарғона тарихи” асарида шундай маълумот бор: ... “Марғилонда подшо Искандар деган ийидгоҳ мозор бордур, ул киши тушган ерлардур”.
Қадимдан халқимизда улуғ кишиларнинг нафақат дафн қилинган ерлари, маълум муддат яшаган ерлари, сафарлари чоғида тўхтаган ўринлари ҳам муқаддаслиштирилган. Фикримизнинг исботи сифатида айрим азиз кишиларнинг турли жойларда бир нечта, хатто ўнлаб қабрлари борлигини келтирамиз. Демак, Марғилонга Искандар эмас унинг бирор лашкарбошиси келган бўлиши мумкин. Искандар ҳақида эшитган маҳаллий халқ уни Искандар деб тахмин қилган бўлиши мумкин. Аммо Фарғона Искандар салтанатига кирмаган  ҳудуд сифатида саналади. Бизнинг муддаомиз Искандарнинг Марғилонга келган-келмаганлигини аниқлаш эмас, балки Марғилонни ўша даврда мавжуд бўлганлигидир.
А.Набиев ўзининг “Тарихий ўлкашунослик” асарида антик дунё тарихчиларининг маълумотини келтиради. Унга кўра парфияликлар бир пайтлар скиф қабилалари орасидан қувилган қабила эдилар., “парф” сўзи скифча “қувилган кишилар” деган маҳнони англатади. Уларнинг кийиниши, тиллари бир-бирига жуда яқин. Парфияликлар ҳам, Марғилонликлар ҳам моҳир чавандоз бўлганлар. Улар гаплашганда бир-бирларини тушунганлар. Шундан келиб чиқиб муаллиф “Фарғона” номи Парфиёна – Парфона – Фарғона  бўлмаганмикан, деган фикрни беради.
Ибрат келтирган далилларга асосланиб, Фарғона ва Марғилон шаҳарларининг бино бўлган вақти деярли бир хил эканлигини инобатга олсак, ÑŽқорида келтирилган маълумотларимиз Марғилонни милиоддан олдинги давридаёқ пайдо бўлган деган фикрни тасдиқлайди.
Қадимги Хитой манбаларида Даван давлати ҳақида кўплаб маълумотлар учрайди. Уларда Даван давлатида 70 дан ортиқ шаҳарлар мавжуд бўлгани ҳақида маълумот бор.
Марғилон шаҳри ҳақидаги аниқ маълумотлар X асрдан бошлаб ёзма манбаларда ёзилган бўлса-да, бу шаҳарнинг биносини ÑŽқоридаги далилларга асосланиб 2000 йилдан ошиқроқ деб айта оламиз.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
МАРҒИЛОН  ТОПОНИМИКАСИГА  ОИД  МАНБАЛАР

О.Ш.Хакимова, П.Парпиев-ФарДУ, Р.Ходжаев-ФарПИ

    Ўзбекистон тарихи, этнографияси учун муҳим аҳамиятга эга бўлган топонимик материалларни ўрганишда Жаҳонгир Латиповнинг «ÐœÐ°Ñ€ғилон ва унинг атрофлари топонимикаси» мавзусидаги номзодлик диссертациясидаги маoлумотлар қимматли бўлиб, Марғилон шаҳри топонимикасини ўрганишда катта аҳамиятга эгадир.
   ÐÑÐ»Ð¸ Марғилонлик ажойиб инсон Ж.Латипов Фарғона водийсининг қадимий ва тарихий шаҳарларидан бири бўлмиш Марғилон ва унинг атрофи районлари (Олтиариқ, Охунбобоев, Тошлоқ, Қува, Водил) топонимларини ўрганиш бўйича илмий иш олиб боради. Бу ишда у мавжуд топонимик тадқиқотлар тажрибасидан, жойларда шахсий суҳбатлар, тегишли ташкилотлардаги жой рўйхатлари, Фарғона вилоят архиви материалларидан фойдаланади.
   Ð‘из ушбу мақолада олимнинг Марғилон шаҳри ва унинг атроф районлари топонимияси тарихига оид айрим маoлумотларни Ñžқувчиларга хавола этмоқдамиз. Бугунги кунда тарихимизни чуқур ўрганишда топонимик ва антротопонимик материалларни ўрни алоҳида аҳамиятга эгадир.
   Ð¢Ð¾Ð¿Ð¾Ð½Ð¸Ð¼Ð¸ÐºÐ° ва антротопонимика халқнинг ижтимоий-сиёсий қарашлари, маънавий дунёси билан чамбарчас боғланиб кетувчи характерли лингвистик материалдир. Бу жиҳатдан, айниқса топонимиклар ўзига хос хусусиятларга эга. Топонимларнинг пайдо бўлишини топонимист Ð’.А.Никонов ўринли таoкидлаганидек, у халқ тарихи билан узвий боғлиқдир. Шу сабабли ҳам маoлум халқ тилидаги топонимларни ўрганиш кўп ҳолда бу материалдан тарихий маoлумотлар ахтаришдан бошлангандир. (А.И.Попов. Обҳект исторический методе в топонимических исследованиях. «Ð Ð°Ð·Ð²Ð¸Ñ‚ие методов топонимических исследований».Ðœ.1979г  25-28 ст.)
   Ð¨ÑƒÐ½Ð¸Ð½Ð³Ð´ÐµÐº, географик номларнинг халқ тарихи ва турмуши билан яқиндан боғлиқ эканини, Марғилон шаҳри ва унинг атрофлари топонимияси материаллари ҳам тасдиқлайди. Бу жиҳатдан Ж.Латиповнинг «ÐœÐ°Ñ€ғилон ва унинг атрофлари топонимияси» номли илмий иши диққатга сазовордир. У баoзи топонимлар маoлум жойнинг ўтмишида у ёки бу ҳукумрон шахсга тегишли бўлганлигини таoкидлаб ўтади. Масалан, Хожали чўли, Чопқибой ака ери, Бойтўри ариғи, Тўратўпи, Жуворихон ариғи каби. Марғилон топонимикасида шундай атоқли отлар ҳам учрайдики, уларда диний эoтиқод ва одат, анoаналари Ñ‘Ñ€қин ифодаланганини кўрсатади. Чунончи қабристонлар, мозорлар, қабрлар номи: Убайдуллахожи мозори, Хўжа қабристони, Хазрат Мовлон мозори; масжидлар; Дўстихудо масжиди, Тўйчи қўрбоши масжиди, Бобо-и-оппоқ мозори, Эшон-и-азиз масжиди ва бошқалар.
   ÐŽÑ‚мишда бутун-бутун территорияларнинг йирик ерлари, шунингдек маҳалла ва гузарларнинг бирор йирик ер эгасининг ёки муқаддас шахслар, авлиёлар, мусулмон дин пешволарининг номи билан аталганини Марғилон ва унинг атрофлари топонимикасида яхши сақланиб қолган.
   Ð–аҳонгирхон Латипов буни Ёқуббек гузари, Отажон бой ери, Ботирбоши, шунингдек, Эшон гузар, Эшон маҳалла, Хўжа маҳалла каби номларни мисол келтиради.
   ÐœÐ°Ñ€ғилон халқининг ўтмиш тарихини яхшироқ ўрганишда қишлоқ ва посёлкалар номи ва унинг номланиш сабабларини ўрганиш катта аҳамиятга эгадир. Жаҳонгирхон Латипов ўз тадқиқотида мингга яқин қишлоқ ва посёлкалар 800дан ортиқ маҳалла номини ўрганган. Масалан, киши номлари лақаб ва титуллари билан аталган қишлоқлар: Тўратўпи, Нормуҳаммадҳожи тўпи, Бектўпи, Эрмат махсум тўпи ва бошқалар.
   Ð¢Ð¾Ð¿Ð¾Ð½Ð¸Ð¼Ð¸ÐºÐ°Ð½Ð¸Ð½Ð³ халқ ўтмиши, ижтимоий ҳаёти ва тарихидан дарак берувчи муҳим фактлар эканини Марғилон топонимияси материаллари ҳам тасдиқлайди. Чунончи олим тўплаган материаллар орасида ҳудуд аҳолисининг ўтмиши касб-кори ва хўжалигидан дарак берувчи топонимлар учрайди. Масалан: эскифуруш, кигизчилик, тандирчилик, тақачилик, сандиқчи, товоқчи, темирчи, узумчи, Ñžқчи, пичоқчи, қошиқчи ва бошқалар.
   Қишлоқ ва посёлка номи географик жойлашиши ўрни ва ундаги табиий ҳолатга кўра ҳам аталган. Масалан: Боғчилик, Жийдазор, Узумзор, Шувоқзор, Қора жийда ва бошқалар.
   Ð¡Ð¾Ñ†Ð¸Ð»-иқтисодий қарашлар тарихий воқеалар билан боғлиқ бўлган топонимлар. Баoзи диний расм-русумлар билан боғлиқ қишлоқ номлари Мирбобо мозори, Сирош масжид, Қорихона ёки Эшонтўпи, Хўжатўпи, Сўфилар сингари тушунчалар билан боғлиқ бўлган.
   ÐœÐ°ҳаллаларнинг номланиши кўп жиҳатдан қишлоқ ва посёлкаларнинг номланиши хусусиятларига яқиндир. Улар ичида энг характерлиси сифатида қуйидагиларни кўрсатади:
1)   ÐœÐ°ҳалла жойнинг территориясининг физик-географик ҳолатига кўра номланади: Юқоригузар, Юқоримаҳалла, Пастмаҳалла, Баландмаҳалла каби.
2)   ÐœÐ°ҳалла шу ҳудуднинг жойлашиш ўрнига кўра номланади: Ўрдатаги, Қўрғонтаги, Қудуқбоши, Кўчаоғзи, Сойбўйи, Дарвозатаги ва бошқалар.
3)   ÐœÐ°ҳалла ушбу ҳудуддаги муҳим табиий-географик хусусият, белгига кўра номланади: Ўрикзор, Ёнғоқзор, Янгибоғ, Чорбоғ, Чорчинор, Мажнунтол, Узунховуз, Хўжакўприк, Тахтакўприк.
4)   Ð­Ñ‚нонимлар билан ифодаланган маҳалла номлари. Чунончи: Юқорибахрин, Пасткибахрин, Оралбой, Талабой, Арабгузар, Қиёт, Қатағон, Ёв, Оқсари, Оталиқ, Тўдалик, Ўзбекмаҳалла, Тожикмаҳалла, Лўлимаҳалла ва бошқалар.
   ÐœÐ°ÑÐ¶Ð¸Ð´Ð»Ð°Ñ€ номи учун характерли хусусиятлар уларнинг кўпчилигини киши номи билан ифодаланишидир. Чунончи: Тўйчиқўрбоши масжиди, Момозебо масжиди, Болалатиф, Шойбой, Эшони Азизон масжиди ва бошқалар.
   Ð¨ÑƒÐ½Ð¸Ð½Ð³Ð´ÐµÐº, Марғилон топонимикасини ўрганишда этнотопонимларни ўрганиш ҳам катта аҳамиятга эга эканлигини таoкидлаб ўтади. Туркий халқлар, жумладан ўзбек халқининг уруғ ва қабилалари, уларнинг шахобчаларини илмий текширишда машҳур тарихчи ва тилшунослар Ð’.Ð’.Бартолpд, Ð’.Ð’.Радлов, Ð’.Ð’.Григорpев, А.Ю.Якубовский, Н.Ð’.Ханыков, А.П.Хорошкин, Ð’.Ðœ.Вяткин асарларидаги фикрлар қимматлидир. Фарғона воҳаси топономиядаги этнонимик системани тадқиқ этган С.С.Тубаеванинг иши алоҳида аҳамиятга эгадир (С.С. Тубаева. Этнонимы в топономии Ферганский долины 17кд.Ðœ., 1973г).
   Ð¡.С.Тубаева Фарғона водийси этнотопонимларини тадқиқ этар экан, шундай фикрларни баён қилади: «Ð¤Ð°Ñ€ғона водийси томонларини тадқиқ этиш шуни кўрсатадики, бу водийда умумтуркий тилларда сўзлашувчи аҳоли ўрта Осиёнинг барча районларида ва ундан ташқарида кўпи 30-50%ни ташкил этади. Баoзи жойларда 10-11%дир. Этнонимларнинг бундай нотенг бўлиши тадқиқот олиб борилаётган районларнинг аҳоли составига боғлиқдир» (С.С.Тубаева).
   ÐœÐ°Ñ€ғилон топонимиясида ҳам этнотопонимлар анча салмоқли ўрин тутади.
   Ð–.Латипов тадқиқотида 100дан ортиқ этнотопонимлар мавжудлигини қайд этади (Ж.Латипов. Марғилон ва унинг атрофлари топонимияси. Канд. диссертация 1975 й). Жумладан: маoлум миллат, халқ номидан ясалган этнотопонимлар. Масалан: Арабгузар (маҳалла), Арабмозор (қишлоқ), Тожиккўча (қишлоқ), Ўзбекмаҳалла, Эскиараб (қишлоқ), Янгиараб (қишлоқ).
   Ð¨ÑƒÐ½Ð¸Ð½Ð³Ð´ÐµÐº, маoлум туркий уруғ ва қабилалар номи билан ифодаланган этнотопонимлар. Масалан: Қипчоқ ариқ (ариқ), Қорасийроқ (қишлоқ), Қиёт (маҳалла), Найман (квартал), Ёву, Ёбу (маҳалла), Канжирға, Қонжиғали (қишлоқ).
   Ð¥ÑƒÐ»Ð»Ð°Ñ, Марғилон топонимикасида уруғ ва қабилалар турли халқ ҳамда миллатлар бошқа хил этник гуруҳларнинг номидан ясалган топонимлар сезиларли ўрин тутади. Этнотопонимлар Марғилон шаҳри атрофидаги ҳудудда ўтмиш даврларда яшаган аҳолининг тарихи, ижтимоий-сиёсий аҳволи, хўжалиги ҳамда диний-маънавий қарашлари ҳақида қимматли маoлумотлар бера олади.
   Ð¨ÑƒÐ½Ð´Ð°Ð¹ қилиб, жойларнинг номланиши тарихини аниқлаш, номнинг этимологик маъносини тиклаш, лингвистикада тарихий лексикология, тарихий фонетика манфаатлари учун тарих ва этнография, археология ҳамда география фанларида ўша жойнинг ижтимоий-иқтисодий тарихини, маданий-диний аҳволини, физик-географик ҳолатини тиклаш, ўрганиш мақсадларида амалга оширилиши мумкин. Кейинги вақтларда топонимиканинг тарих, география, археология ва ҳаттоки геология фанлари билан алоқадор томонлари ҳақида бир қадар ишлар ёзилди. Ўзбек топонимиясининг баoзи унутилган ва қадимий фактлари ўзбек ва Ўрта Осиё халқларининг ўтмиш тарихини ёритишда ўринли фойдаланилди. Кўп жиҳатдан шарқшунослардан Ð’.Л.Вяткин, Н.Ф.Ситняковский, Л.Н.Соболев, Ðœ.Ðœ.Вирский, Ð’.Ð’.Бартолpд, С.П.Толстов, А.А.Семёнов, О.А.Сухарева, О.Д.Чеховичларнинг ишлари характерлидир.
   Ð”емак, топонимларнинг лингвистик режадагина эмас, балки тарихий-этнографик, географик-геологик режада ҳам ўрганиш жуда муҳимдир. Таниқли топонимист Ð’.А.Никонов таoкидлаганидек: «Ð¢Ð°Ñ€Ð¸Ñ…ийлик барча номлар асосидир. Улар қандайдир ҳодиса ва ном ҳақида маoлумот берувчи тор доирада эмас, ҳамма вақÑ‚ тарихийдир» (Ð’.А.Никонов. Пути топонимического исследования. Сб. «ÐŸÑ€Ð¸Ð½Ñ†Ð¸Ð¿Ñ‹ топонимики», Ðœ.1964 г).
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
МАРҒИЛОН  ТОПОНИМИКАСИ  ҲАҚИДА  АЙРИМ  МУЛОҲАЗАЛАР

О.Ҳакимова, Ð¥.Эркинова, И.Сиддиқов ФарДУ

   ÐœÐ°Ð¼Ð»Ð°ÐºÐ°Ñ‚имиз жуда узоқ тарихга эга эканлиги ҳеч кимга сир эмас. Буни ҳеч ким инкор эта олмайди. Юртимизнинг узоқ ва шонли  тарихини ўз гарданида кўтариб келаётган Бухоро, Самарқанд, Хива каби шаҳарларимиздаги киши қалбини ғурурга тўлдирадиган осори атиқалар ҳамон дунё афкор оммасини лол қолдириб келаётганлиги ва ушбу шаҳарларнинг 2700 йиллик юбилейларининг бутун дунёда кенг нишонланганлиги фикримиз далилидир. Ёши 2000 йилдан кам бўлмаган  шаҳарлар Ўзбекистон ҳудудида жуда кўплаб топилади. Бундай шаҳарлар қаторига Марғилон шаҳрини ҳам киритишимиз мумкин. Айниқса бу шаҳар ЮНЕСКО эoтиборига тушиб, унинг 2000 йиллик юбилейини нишонлашга қарор қилинганлиги юртимиз аҳлини руҳлантириб юборди. Бу қарор кенг жамоатчилик эoтиборини  Марғилон шаҳрига, унинг   Ñ‚арихи, аҳолиси ва маданиятига нисбатан бошқача нигоҳ билан қарашга ундади. Лекин Марғилон шаҳрининг   ҳали очилмаган қирралари бисёр. Шулардан бири Марғилон топонимикасидир. Биз қуйида ушбу мавзуда фикр юритмоқчимиз.
   ÐœÐ°Ñ€ғилон Фарғона водийси шарқий ярмининг  жанубий қисмида жойлашган. Марғилон ва унинг ўтмиш тарихига оид маoлумотлар жуда кам. Марғилон номининг этимологияси ҳозиргача аниқланган эмас. Марғилоннинг қадимий ўтмишга эгалиги, унинг номи Марғилоннинг ҳам эски топонимик номлиги шубҳасиз. Марғилон шаҳри ҳақидаги справочник китобда шундай ёзилади: «Ð”арҳақиқат, Марғилон Ўрта Осиёнинг энг қадимги шаҳарларидан бири бўлиб, у минг йиллик тарихга эгадир. Ð¥ асрдаёқ Марғилон Фарғонанинг машҳур шаҳарларидан бири ва ҳатто округ маркази ҳам бўлган».
   Ð‘у даврда, яoни IX асрдан то  XI асрнинг бошигача Ўрта Осиёда самонийлар ҳукмронлик қилган эди. Самонийлар асли форс амалдорлари орасидан чиққан бўлиб, уларнинг асосий пойтахти Бухоро шаҳри бўлган.
   ÐœÐ°Ñ€ғилон шаҳри қорахонийлар даврида ҳам машҳур ва маoлум шаҳар бўлган. Чунончи машҳур тарихчи Ð’.Ð’.Бартолpднинг «ÐœÑžғуллар даврида Туркистон» номли асарида қуйидаги фикрлар баён этилган: «Ð¢ÑƒÐ±Ð°Ð½ Насия вилоятида шаҳар яна кўпроқ бўлган, бунда  Зандармиш (Зарафшон)дан бошқа яна Марғинон (Марғилон), Баранг, Ўтиконлар орасида Тубан Насия вилоятининг бош шаҳри Марғинон (Марғилон) бўлган бўлса керак».
   Ð¢Ð°Ð½Ð¸қли географ ва топонимист олим Ҳ.Ҳасанов Шайх Сулаймон Бухорийнинг «Ð›Ñƒғати чиғатой ва турки Усмоний» (Истамбул, 1298 ҳижрий-1880 йил) асаридан олинган  шундай фикрни келтиради: «Ð¤Ð°Ñ€ғона – Туркистонда машҳур ва азим бир шаҳар номидир. ҲÑžқанд ҳам дерлар. Андижон, Марғилон, Наманган у ердадир». Тарихий асарларда Фарғона шаҳарларидан Фарғона, Қубо (Қува), Ҳуқад (ҲÑžқанд), (ҚÑžқон), Наманган ва бошқа шаҳарлар Ñ‚Ñžғрисида анчагина маoлумотлар учрайди. Аммо Марғинон (Марғилон) ҳақида бундай дараклар кам.
   Ҳ. Ҳасанов ўзининг «Ð¢Ð°Ñ€Ð¸Ñ…ий – географик номлар изоҳоти» номли асарида «ÐœÐ°Ñ€ғилон» сўзини Мари, Марғилон, Мурғоб топонимлари системасида изоҳлайди ва китоб муаллифи шундай ёзади: «ÐœÑƒÑ€ғ – об» ни «Қўш – сув» деб изоҳлаш мумкин. Аслида ундай эмас. Мурғоб, Мари, шунингдек Марғилон номларининг асоси қадимий «Ð¼Ð°Ñ€ғ» сўзидан ясалган.
   Ð¢Ð°Ñ€Ð¸Ñ…да марғи қабиласи ҳам бўлган. Улар ўтлоқ, сувлик ерларда яшаганлар, Марғзор деганда ўрмонча, яшил ер, ўтлоқ жой тушунилади». Марғилон номи тарихда кўп шаклларга эга бўлган. Масалан: Марғинон, Марғилон, Мурғинон кабилар шулар жумласидандир. З. Ðœ. Бобур ўзининг «Ð‘обурнома» асарида Марғилон шаҳри ҳақида шундай ёзади: «Ð¯Ð½Ð° бири Марғинондур, Андижоннинг ғарбидадур, Андижондин етти йиғоч йўлдур… Эли сорттур ва муштазан ва пуршару шўр элдур. Жангарилик расми Моварауннаҳрда шойидур, Самарқанд ва Бухорода номдор жангарилар аксар Марғинонийдур. Соҳиби «Ҳидоя» Марғиноннинг Рушдон отлиқ кентидундур». Демак, «Ð‘обурнома»Ð´Ð° Марғилон шаҳри номи кўп марта тилга олинган ва бу Марғинон кўринишида бўлган.
   XVI асрда ёзилган Муҳаммад Солиҳнинг «Ð¨Ð°Ð¹Ð±Ð¾Ð½Ð¸Ð¹Ð½Ð¾Ð¼Ð°» асарида  Марғилон номи Мурғинон ва Мўрғинон кўринишларига эга.
   Ð§ÑƒÐ½Ð¾Ð½Ñ‡Ð¸:
         ÐœÑƒÑ€ғинон ҳаддиға етғоч элчи,
         Қиссанинг шарҳини қилғоч элчи.
         
         Ð¯Ð½Ð°:     
                              Мўрғинон шаҳрига етди андин,
                              Хасм кўнглини эритти андин.
                              Мўрғинон, Ўшға эрди сони
                              Маҳкам айлаб эди Танбал они.

          Яна:       
                           Ð¥Ð¾Ð½ бу сўз бирла таваккуф қилди,
                           ÐœÑžÑ€ғинонда черикини билди
     
   Ð¢Ð¾Ð¿Ð¾Ð½Ð¸Ð¼Ð¸ÑÑ‚ Э.Ðœ.Мурзаевнинг маoлумотига қараганда, Марғилон «ÐœÐ°Ñ€ғиноб» шаклига ҳам эга бўлган. Э.Ðœ.Мурзаев Марғилон номини тожикча «Ð¼Ð°Ñ€ғ» яoни «ÑžÑ‚лоқ» сўзидан олинган деган фикрни билдиради ва уни Марғ, Мурғоб,Марғон, Марғитта, Марғуб сингари топонимлар билан ўзакдош деб ҳисоблаган.
Суюн Қораевнинг фикрича, Марғинон номининг Марғилон шакли ўзбеклар талаффўзи натижасида кейинчалик вужудга келган. Самарқанд яқинида ҳам Марғилонтепа деб юритувчи топоним бўлган. Марғ сўзи қадимги сўғд тилида «Ð±ÑƒÐ»Ð¾қ» маъносини ҳам англатади. Тожик мумтоз адабиёти тилида қадимдан мавжуд бўлган мурғ сўзи: ўт, майса, алаф, майсазор, яoни марғзор, чаманзор маъноларини англатган. Шунингдек, мурғ ўша шаклда Мурғоб шаҳрининг номини ҳам ифодалаган. Марғ, марғзор сўзи эски ўзбек тилида, жумладан Алишер  Навоий асарларида ҳам учрайди: марғ – ўт, ҳайвонлар ейдиган ўсимлик, марғзор – ўтлоқ, ҳайвонлар ўтлайдиган жой. «ÐÐ°Ð²Ð¾Ð¸Ð¹ асарлари луғати»Ð´Ð° марғ, марғзор сўзларининг арабча деб белгиланишига қўшилиб бўлмайди.
   ÐœÐ°Ñ€ғилон, Марғинон топонимларини марғ – ўтлоқ сўзига боғлаш баoзи шубҳали томонларга ҳам эга. Нега ўша жой Марғ – ўтлоқ деб номланган бўлса, унинг атрофларида бошқа марғ – ўтлоқлар бўлмаганми? Шунингдек Марғ – ўт, ўтлоқ бўлса, Марғинондаги Марғ-и-нон, Марғи-нон, Марғ-инон – нон компонентлари нимани англатади?
   Ð‘орди-ÑŽ, Марғилон, Марғинон, марғ номли қабила номи билан алоқадор бўлса, унда топонимнинг иккинчи компоненти форс – тожикча –он (ён) кўплик қўшимчасига алоқадор деб тахмин қилиниши мумкин. Бу ҳолда Марғинон – Марғиён – Марғон – Марғион – Марғинон – Марғилон , яoни марғлар яшовчи жой , марғлар шаҳри маъносини англатган бўлиши эҳтимол.
   Ð‘аoзи ривоятларга кўра, Марғилонда гўё Искандар Зулқарнайн қабри бўлиб, унинг байроғи масжидда сақланган эмиш. Шу пайтгача бир кўчанинг подшои Искандар деган номи сақланиб қолган. Айрим кишилар «ÐœÐ°Ñ€ғилон» сўзи Македонский (Македониялик Искандар) номидан келиб чиққан деб тахмин қилишади: Македон – Макенон – Маргинон – Марғилон.
   Ð¥ÑƒÐ»Ð¾ÑÐ° қилиб шуни айтиш мумкинки, Марғилон топонимининг этимологияси ҳозирча номаoлум ва яна қўшимча илмий текширишларни талаб қилади.   
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
МАРҒИЛОН ШАҲРИДА ИСЛОМГАЧА БЎЛГАН ДИНИЙ
ҚАРАШЛАРГА ДОИР

А. Алимуҳаммедов,  Ф.Эргашев, Л.Юсупов - Фар ДУ

Ватанимиз дунё цивилизациясининг ўчоғларидан биридир. У жаҳон маданияти ва маънавияти ривожига улкан ҳисса қўшиб келмоқда. Ўзбек моддий ва маънавий маданиятининг равнақи ва бойишида Марғилон шаҳрининг ўзига хос ўрни ва аҳамияти бор. Чунки бу кўхна замин жуда кўп шоира, аллома, мутафаккир, жамоат, санҳат, давлат арбобларини етказиб берган. Улар табиийки, ижтимоий равнаққа ўз фаолиятлари билан баракали таҳсир этганлар. Шунинг учун ҳам ЮНЕСКО қарори билан Марғилоннинг икки минг йиллигини халқаро миқёсида тантанали  равишда нишонланмоқда. Бу Ўзбекистонимиз учун жаҳон ҳамжамиятида катта фахр ва обрўдир.
Истиқлол туфайли миллий мерос ва миллий маданиятга нисбатан бўлган муносабатлар тубдан ўзгарди, уларнинг миллий истиқлол мафкураси нуқтаи назаридан қайтадан ўрганилмоқда, илмий таҳлил қилинмоқда, уларни мустақиллик маънавиятининг асосларини яратишда ва мустаҳкамлашда ижобийларидан ўринли фойдаланилмоқда. Шуниси қувончлики, маданият ва маънавиятга бўлган сиёсат давлат ички сиёсатиниг устивор йўналишларидан бирига айланди. Асрлар мобайнида яратилган миллий қадриятларимиз қайтадан тикланмоқда, ҳозирги турмуш тарзимизда ўзининг муносиб ўрнини эгалламоқда, ўзлигимизни англашга катта хизмат қилмоқда.
Юртбошимиз И. А. Каримов таҳкидлаганидек, “Ўзликни англаш тарихни билишдан бошланади”. Шунинг учун ҳам ўз жонажон тарихимизни яхши билиши ва уни пухта ўрганишимиз керак. Бу мустақиллик ва давр талабидир. Зеро, дин тарихи – жаҳон тарихининг ажралмас қисмидир.
Улар бир-бирини тўлдиради ва диалектик алоқада. Маълумки, дин-ижтимоий, тарихий ҳодиса бўлиб, у маданиятнинг ўзига хос бир тури. Ўз функциясига кўра халқимиз маданияти маънавияти, тарихида муҳим ролғ ўйнаб келмоқда. Шу сабабли динлар тарихи ва моҳиятини ўрганиш ва билиш ҳамма учун зарурдир.
Жаҳон халқлари ва элатлари сингари Марғилон аҳолиси ҳам узоқ давом этган тарихий тараққиёт йўлини ўз бошидан кечирган. Қадимда барча халқларда ва турк халқларида бўлганидек, бу минтақада ҳам динларнинг дастлабки шакллари - ота-оналар руҳига сиғиниш, фетишизм, анимизм сеҳргарлик (магия), шомонийлик ҳамда зардуштийлик қолдиқлари, аҳоли ўртасида ҳамон сақланиб қолмоқда ва уларга миллий анъаналар деб қаралмоқда. Қуйида ÑŽқоридаги динларнинг айримлари Ñ‚Ñžғрисида қисқача тўхталамиз.
Ота-оналар руҳига сиғиниш, улардан мадад кутиш ҳозир ҳам давом этмоқда. Масалан, марҳумларнинг вафот этганлигини 3, 7, 20, 40 кунлиги, йили каби маросимлар ҳамма жойда диний урф-одат сифатида, бажарилиб келинмоқда. Аслида эса буларнинг исломга сира алоқаси йўқ, аммо бу маросимларга ислом руҳи сингдирилган, холос. Тотемизм – унинг уруғи деган маҳнони англатади. Ҳайвонларни илоҳийлаштириш ва уларни муайян уруғ, қабилаларнинг асосчиси деб тушуниш барча халқлар каби турк қабилаларида ҳам бўлган. Табиийки, бундан Марғилон аҳолиси мустасно эмас. Масалан, бўри, кийик, буғи, сигир, ҳўкиз, эчки, от, ит туркий халқларнинг асосий тотемлари – худолари бўлган, ҳомийлари ҳисобланган.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
(давоми)
Шуни таҳкидлаш жоизки, ҳозирги даврда халқ орасида қурбонлик қилиш, ҳайвон шохларини уйда, “муқаддас” жойларда ва қабристонда, қабр устига осиб қўйиш кабилар, ёки туркий халқлардаги мучал хайвонлар муқаддаслаштирилиши билан бевосита боғлиқ. Улар айни пайтда сақланиб қолмоқда. Диннинг кейинги шакли фетишизм бўлиб, унинг моҳияти шундаки, жонсиз нарсаларни қандайдир мўҳжизавий, ғайритабиий ҳусусиятга эга деб тушинилади ва сиғинилади. Масалан, тош, дарахт, турли хил нарсаларга сиғиниш, авлиё-анбиёлар, “муқаддас” жойлардан мадад сўраш ва кутиш. Ундан ташқари, тумор,  кўзмунчоқ,  дўлана, кўзтикан, бургут тирноғи, айиқ жуни ва бошқалар. Юқоридагиларни аҳоли орасида истаганча учратиш ва топиш мумкин. Шомонизм – тунгусча сўз бўлиб, “жазавали”, “ўта хаяжонланадиган” маҳноларни билдиради. Унинг моҳияти шундаки, айрим одамлар гўё турли руҳлар билан муносабатда бўладилар, таҳсир эта оладилар деб тушинилади. Одамлар шомонларни беморни даволаш, табиатга таҳсир этиш ҳамма нарсани олдиндан кўра билиш қобилятига эга деб ўйлаганлар.
Шомонизмда одам-одамга сиғинади. Биздаги бахшиларни кучига сиғиниш, фолбинларга ишониш тарзида ҳозирда ҳам сақланиб турибди. Сеҳргарлик (магия) – диннинг бир тури бўлиб, одамлар инсон ва руҳ ўртасидаги муносабатларда воситачилик қила олиш кучига эга, деб ишонишдир. Бунга арвоҳлар,дев, пари, алвасти(ажина), каромат қилиш, ис чиқариш, қурбонлик қилиш, “муқаддас” сувлар, кинна йўйиш (солдириш), иссиқ-совуқ ва бошқалар киради. Юқоридагилар шаҳар аҳолисининг муайян қисми ўртасида ҳозир ҳам сақланиб қолаётганлиги ҳеч кимга сир эмас.
Диннинг анча мураккаб тури бу – анимизмдир. Унинг моҳияти шундаки, жон ва тана мустақил, жон ўлмайди. У мустақил равишда мавжуд бўла олади. Руҳлар икки турга- яхши ва ёмонга бўлинади деб тушинилади. Гўёки улар одамга ижобий ва салбий таҳсир кўрсатар эмиш. Бунга мисол, турмушда сақланиб келаётган турли ирим-сиримлар, хурофий расм-русмлар  руҳларга сиғиниш кабилар. Ўлкамизда, хусусан Марғилонда исломгача бўлган динлардан бири зардуштийликдир. Бу дин Хоразмда пайдо бўлган. Шуниси аҳамиятлики, мазкур дин инсоният тарихида биринчи бўлиб якка   Ñ…удоликни тарғиб қилди. Унинг моҳияти яхшилик ёмонлик устидан ғалаба қилади.
Зардуштийлик дини фалсафасининг мазмуни қуйидаги тамойил “эзгусўз, эзгу фикр, эзгу амал” да ифодаланган. Ундан ташқари олов, сув, ер, хаво муқаддас ҳисобланган. Ҳозирги пайтда олов ва сувга сиғинишни аҳоли ўртасида сақланиб қолиши ёки вафот этган уйда хар пайшанба куни чироқ қўйиш, қабристонда шам Ñ‘қиш, келинни куёвникига олиб кираётганда олов атрофида айлантириш, эрталаб ювинмасдан бировга кўринмаслик, мангу олов кабилар. Зардуштийлик мавжуд динлар ичида дунёвийлик жиҳатларининг кўплиги ва турмушга, оддий инсон ҳаётига ниҳоятда яқинлиги билан ажралиб туради. Шуни таҳкидлаш жоизки, зардуштийлик, буддавийлик, христианлик, ислом динларининг асосий таҳлимотларини шаклланишига катта таҳсир кўрсатган диндир. Бу мутахассислар томонидан эҳтироф этилган. Кейинги тадқиқотларга суяниб, Марғилонда ҳам буддавийлик тарқалган деб айтиш мумкин. Чунки шаҳар ҳудуди ва будда динига оид асору-атиқалар мутахассислар томонидан топилди. Бунга яна бошқа бир далил бор.  Қува марказида топилган будда ҳайкалидир. Агар ён қўшни қуваликлар буддавийликка сиғинган бўлса, нега марғилонликлар унга эҳтиқод қилмаган бўлсин. Шуларга асосланиб туриб, Марғилон шаҳрида ҳам исломгача буддавийлик тарқалган деб айтиш мумкин. Шуни таҳкидлаш жоизки, ÑŽқоридаги барча динларнинг қолдиқлари миллий анҳанлар қаторига аҳоли томонидан асрлар мобайнида киритилиб, қўшиб юборилган, уларнинг кўпчилик қисми ислом руҳи билан суғортирилган, давр ва дунёқарашлар мазмуни сингдирилган. Шу сабабли жуда кўп ҳолларда уларни бир-биридан фарқлаш ва ажиратишда анча қийинчиликларга дуч келинмоқда. Уни мутахассисларгина фарқлай олиши мумкин. Ҳуллас, Марғилон ҳудудида бутун Ўзбекистон, Марказий Осиёда  бўлганидек, ота-оналар руҳига сиғиниш, тотемизм, фетишизм, анимизм, сеҳргарлик (магия), шомонийлик, буддавийлик, зардуштийлик динлари тарқалган, буни эса уларнинг ҳозирги қолдиқлари исботлаб турибди.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
“БУЮК  ИПАК  ЙЎЛИ”  АТРОФИДА  ЯШАГАН  ХАЛҚЛАР  БИЛАН  ФАРҒОНА ЎРТАСИДАГИ  ИҚТИСОДИЙ,  МАДАНИЙ  АЛОҚАЛАР

Қ.Тўйчиев, Т.Қўчқоров,О.Ғофуров - ФарДУ

Кишилик жамияти вужудга келганидан бошлаб турли ўлкаларда яшаган халқлар ўртасида иқтисодий ва маданий алоқалар ўрнатилиб борилган. Одамлар, уруғ-жамоалари қабилалар, элатлар, халқлар ва ниҳояси ҳудудий, иқтисодий ва сиёсий бирлаштирилган мамлакатлараро доимо алоқалар бўлган. Бу эса улар ўртасида алоқа йўлларини вужудга келишига асос бўлади.
Милоддан аввалги бир мингинчи йилларни бошларида яқин ва Ўрта шарқ оралиғида “Шоҳ йўли” таркиб топган бўлса, Ўрта Осиё ва яқин Шарқда Бадахшон лазуритига (Лаҳли Бадахшон) га бўлга эҳтиёж “Лазурит йўли”нинг пайдо бўлишига олиб келган. Бу Лазуритдан Мессопотамия ва Миср хукумдорларнинг саройларни, ибодатхоналарни безашда ҳамда, аёлларга зебу-зийнат тайёрлашда фойдаланилган.
Ана шу йўллар тарихида “ипак йўли” деб ном олган алоқа йўли кунчиқар халқларни ғарб билан боғлаб турган. XIX асрнинг 70-йилларигача “Ғарбий Меридионал йўл” деб аталган бўлса немис олими К.Рихгофен томонидан “ипак йўли” деб аталган.
Фанда ипакнинг ватани Хитой деб тан олиниб уни пайдо бўлиши милоддан аввалги III –мингинчи йилликларга боради деб кўрсатилади. Буни тасдиқловчи материаллар археологик тадқиқотлар даврида топилган “ипак”, “тут дарахти” Хитой ёзувларида учрайди.
Аммо кейинчалик Ўзбекистоннинг Жанубидаги Сурхандарёнинг Сополли тепа ёдгорлигида олиб борилган археологик тадқиқотларида топилган  тут дархтидан ясалган буюмлар бу жойларда ҳам пилла етиштириш милоддан аввалги III-II минг йилликларда бўлганлигига хеч шубҳа туғдирмайди.
Фарғона водийсидаги аҳоли Хитой билан олиб борилган алоқаси милоддан аввалги III-асрлардан бошланиб водийга 3 та йўл орқали яъни ҳозирги Қирғизистоннинг Ўзган шаҳри тепасидаги Советский қишлоғига, Янги Новқат қишлоғига, ҳамда Ўзбекистоннинг Фарғона туманига қарашли Ёрдон қишлоғига кириб келган. Бунга сабаб Марказий Осиёдан ўтган ипак йўллари устидан Сўғдилар тўлиқ назорат олиб борганлар. Ҳар қандай карвонлардан белгиланган миқдорда бож олиниши катта чиқимга олиб келганлигидир.
“Ипак йўли”нинг пайдо бўлишдан бошлаб Фарғона водийси шаҳарлари, шу жумладан Маарғилон иқтисодий-маданий алоқаларининг ўзига хос марказига айланиб, бу шаҳарларда, бозорлар, карвонсаройлар кўплаб қурилган. Бу Ñ‚Ñžғрисида келган Хитой сайёҳлари ўз эсдаликларида ёзиб қолдирганлар. Эрамиздан аввалги I-асрнинг 50-40 йилларида Шарқий Туркистон ҳудудлари Хитойликлар томонидан босиб олингач, Фарғона водийси билан иқтисодий ва савдо алоқалари янги босқичга кўтарилди. Фарғонадан машҳур самовий отлар, беда уруғи, пахта, Қубодан анор, узум олиб кетилган. Водийга эса фарфор идишлар, шойи газламалар, ипак, ойна ва тиббий дори-дармонлар келтирилган.
“Ипак йўли” Шарқий Туркистон ва Фарғона водийси халқларининг сиёсий, иқтисодий, маданий ҳаётида муҳим ролғ ўйнаш билан этник жиҳатдан яқинлашувига ҳам сабаб бўлган. Бизга маълумки милоддан аввалги III асрда Марказий Осиёдан ғарбга қараб силжиган ЮЕИЧЖИ қабилалари гарчи Водийга кириб келмаган бўлсада аммо уларни урф-одатлари ва турмуш тарзи маълум даражада бу жойга тарқалган деб фикр билдириш мумкин. Чунки кейинчалик ЮЕИЧЖИларнинг ўлкан давлати бўлиши Қушон давлатига қарашли халқлар билан Водий халқлари кенг доирада алоқалар олиб борган.
Алоқа йўли атрофида бўлган алоқаларни тасдиқловчи Фарғонадаги 900 дан ортиқ мозор қўрғонлардан топилган ашёвий топилмалардир.Қизлартепа, Машад, Шаҳартепа Фарғонанинг ғарбидаги Қорабулоқ мозоридан топилган ашёлар ичида жангчи қуруғллари, безак буюмлар, мато қолдиқлар, меҳнат қуроллари бўлиб милоднинг II-III асрларга Ñ‚Ñžғри келади. Топилган матолар ва уларнинг безаклари Осиёнинг ғарби, Ўрта Ер денгизи бўйидаги халқларга тааллуқли бўлиб, Хитой Ñ‚Ñžқимачилари томонидан ташкиллаштирилган ҳолда яратилганлиги маълум бўлди. Қорабулоқ топилмалари Хитой, Шарқий Туркамнистон, Сўғд, Эрон билан ҳар томонлама алоқалар ривожланганлигини тасдиқлайди.
Ўрта Осиёдаги халқлар қатори Фарғона водийси халқларининг маданий ҳаётига милоддан аввалги II асрлардан бошлаб Ҳиндистонда буддавийликни кириб келиши билан бирга уларга таҳлуқли шаҳар қурилиши, тасвирий санҳат, урф-одатларни кириб келишига оид қатор ёдгорликлар аниқланиб археологик жиҳатдан ўрганилган.
Буларга Сурхандарёда Халчаён, Фаёзтепа, Қизлартепа, Болаликтепа, Фарғонада Қува будда ибодатхоналари Варахша, Панжакент ва бошқа ёдгорликлар шулар жумласидандир.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
(давоми)
Милоднинг III-VI асрларда бўлиб ўтган сиёсий воқиеалар иқтисодий-маданий алоқаларга нисбатан ўз таҳсирини кўрсатган. Бу воқиеада шаклланган Эрон сосонийлар давлати ўзининг шарқий чегарасини то Хитойгача кенгайтирган. Кейинчалик Эфталитлар хукумронлиги вужудга келиши ва Ўрта Осиёга ҳарбий юриши натижасида бу жойларда сосонийлар ҳукмронлигига барҳам берилди. Бу эса маҳаллий аҳоли билан Ҳиндистон ва Эрон билан алоқалари янада кучайган. Буни тасдиқловчи ашёвий манбалар Шарқий Туркистондан Канха, Чач ва Қува харобаларидан топилган. Фарғона халқларининг қадимги турклар билан алоқаси Ñ‚Ñžғрисидаги маълумотлар муҳимдир.
627 йилда турк ҳукмдори Ашин Фарғона хукумдорини мағлубиятга учратиб бу жойларни ўз тасарруфига олади. Арабларга қарши курашда қўшни халқларга қўшилишади. VII-VIII асрларнинг биринчи ярмида Фарғона турк ҳукмдорлари ўзининг танга-пулларини зарб этадилар. Қува харобасини қазиш даврида “номсиз ҳукмдор”лар томонидан зарб этилган турк танга-пуллар топилган.
Фарғонанинг қадимги туркалар билан алоқасини тасдиқловчи Арсиф ва Далварзиндаги от билан дафн этилган жасадлар, Мунчоқтепа Суфон қабристонлари, Шимолий Фарғона ва Олойда мозор ва тош қўрғонлар аниқланган.
“Буюк ипак йўли” тараққиётида уйғур халқи катта ролғ ўйнаган. IV асрдан бошлаб Шарқий Туркистондан Карвон савдо йўлларининг бутун бир тизими юзага келади. Ёркент, Хўжанд, Қошғар каби уйғур шаҳарларида Фарғона водийсидан борган савдогарларнинг карвонсаройлари ҳунармандларининг махсус маҳаллалари пайдо бўлган. Барча ўзбеклар Шарқий Туркистонда фақат бир ном яъни “анжанлиқ” деб аталган. Кўриниб турибдики, водий шаҳарлари уйғурлар юртида жуда машҳур бўлган.
Ўрта Осиё билан Хитойнинг иқтисодий савдо алоқаларининг энг кучайган даври IX-XII асрлардир. Бу вақтда Фарғонада-70, Чочда-50, Қозоғистонда 70 дан ортиқ шаҳарлар бўлиб, улар савдо йўли трассаси ёнида жойлашган эди. Уларнинг тараққиётида савдо-сотиқ асосий ролғ ўйнаган. Шаҳарларда ҳунармандчиликнинг барча соҳалари мавжуд бўлиб ўз маҳсулотларини четга чиқарган.
Буюк ипак йўлининг халқлар ҳаётига кўрсатган ижобий таҳсири Ñ‚Ñžғрисида хулоса.
1.   Ð˜Ð¿Ð°Ðº йўли Ўрта Осиё халқларининг шу жумладан Марғилонда сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаётида жуда катта ролғ ўйнайди. Шу билан бирга Ўрта Осиё халқлари Ғарб ва Шарқ дунёси ва уларнинг хўжалик ихтироларидан бахраманд бўлди.
2.   Ð˜Ð¿Ð°Ðº йўли Ғарб билан Шарқ ўртасида воситачилик ролини ўйнайди. Натижада, Ўрта Осиёда миграция жараёни кучаяди. Бу эса туркийзабон халқларнинг кенг тарқалишига олиб келди.
3.   Ð˜Ð¿Ð°ÐºÑ‡Ð¸Ð»Ð¸Ðº маркази Хитойдаги Шандун вилоятида таркиб топиб кейинчалик бутун Марказий Осиё, Марғилонга Яқин ва Ўрта Шарққа тарқади.
4.   VI асрнинг иккинчи ярмидан турк салтанати VIII асрдан араблар, IX-X асрларда сомонийлар, XI-XII асрларда қорахонийлар, салжуқийлар, XIII асрдан мўғуллар, XIV аср 70 йилларидан Темурийлар ипак йўли устидан назорат олиб борганлар.
5.   Ð¡Ð°Ð²Ð´Ð¾ йўллари турли халқлар ўртасидаги муносабатларни янада ривожлантирган.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
МАРҒИЛОН  УЛАМОЛАР  ШАҲРИ

Ў.Эшонбобоев, Т.Усмонов, .О.Эргашев, Ф.Юлдашев - ФарДУ

Тарихнинг гувоҳлик беришича, қадим-қадимдан Марғилон ўзининг юксак илмий ва маданий салоҳияти билан шуҳрат топган шаҳар бўлган. Ислом динининг бу ўлкага кириб келиши билан бу ердан исломий билимлар ва маданиятнинг ривожланишига катта ҳисса қўшган кўплаб забардаст олимлар етишиб чиқди. Бу ҳеч мавжуд ўз навбатида жаҳон маданиятининг ривожланишига ўзининг салмоқли таҳсирини кўрсатди.
Маҳмуд ибн Тож ад-Дин Аҳмаднинг “Ал-Муҳийт ал- Бурхоний фи фиқҳи ан-Нўҳмоний” номли асарида: “ ... бу шаҳарда жуда кўп фозил одамлар таваллуд топганлар” дейилган. Абу Райхон беруний номидаги шарқшунослик қўлёзмалар институтида сақланаётган биографик асарлар ичида ўттиздан ошиқ ал-Марғиноний нгми остидаги алломаларнинг номлари келтирилган.
Хабарларда нақл қилинишича бу шаҳарда бир даврнинг ўзида етмишдан ортиқ “Мавлоно” рутбасини олган алломалар яшаб ўтганлар. Шунинг учун ҳам Марғилонни ”Сундуқулорифийн” – Аллоҳ таолони дили билан таниган – орифзотлар макони деб таҳрифлаганлар.
Тарихий манбаларда кўрсатилишича, Ð¥ асрдаёқ Марғилон Фарғона водийсининг савдо ва маданият марказларидан бири бўлган. Марғилонийлар номи билан танилган олимлар, фақиҳлар сулоласи нафақат Мовароуннаҳрда, балки бутун ислом оламида илм тараққиётига ўлкан ҳисса қўшганлар. Шаҳримиздан етишиб чиққан фиқÑ… олимлар сулоласи намоёндаларидан Абдул-азиз ибн Абдураззоқ ибн Абу Наср ибн Жаҳфар ибн Сулаймон Марғиноний (вафоти 1084 йил), Али ибн Абу Бакр Марғиноний (вафоти 1197 йил), Абу Ҳафс Низомиддин Умар Марғиноний (вафоти 12033 йил), Абул Маҳосан Заҳриддин ал-Хасан ибн Али ибн Абдулазиз Марғиноний (вафоти 1203 йил) номларини эслаб ўтиш мумкин. Улар ичида Абдулазиз Марғинонийнинг муфтий бўлиб танилган олтита Ñžғиллари манбаларда Абул Хасан Заҳириддин Али ибн Абдул–азиз ва Шамсул аимма Маҳмуд Абу Шандий (вафоти 1112 йил) номлари зикр этилган. Унинг Ñžғли ва шогирди Хасан ибн Али Заҳириддин ал-Кабир лақаби Абул Махосиндир. У зотнинг асари Машҳурдир. Улар: “Ақзия” (“Масалалар”), “Фатво”, “Фавоит” (“Фойдалар”) ва “Шурут” (“Шартлар”), охиргисининг қўлёзма нусхалари сақланган. Шуниси диққатга сазоворки, Абдул-азиз Марғиноний “Ҳидоя” муаллифи – Бурҳониддин ал-Марғинонийнинг устозларидан бири бўлганлар.
Ана шундай фиқҳ-аллома юртдошларимиздан яна бири Бурҳониддин Маҳмуд ибн ас-Садр ас-Саҳид Тож ад-Дин Аҳмад ибн ас-Садр ал- Кабир Абдал-азиз ибн Умар ибн Муаз ал-Бухори ал-Марғинонийдир. У Ҳанафия мазхабига доир фиқхий асарларда. “Бурҳон ад-Дин”, “Бурҳон ал-Ислом”, “Садр ал-Ислом”, “Садр ад-Дин”, “Абуал-Маҳолий” номлари остида зикр қилинади. Туғилган санаси 1156 йил. Унинг “Ал-Муҳийт ал-Бурҳоний”, (“Далиллар қўрғони”) номли 11 жилдли асарлари мавжуд. Бу асар ҳозирги кунимизга қадар Ҳиндистондаги Девбону мадрасасида, Мисрдаги мадрасада, Мисрдаги “ал-Азчор” университетида, Истанбулдаги ҳуқуқшунослик, фиқхшунослик олий Ñžқув муассасаларида дарслик сифатида фойдаланилади.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/

Y_U_R_I_S_T

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1285
  • -oldi: 1505
  • Xabarlar: 3161
  • Jins: Erkak
  • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
    • ZAKOVAT INTELLEKTUAL KLUBI
(давоми)
Бурҳониддин Маҳмуд ибн ал-Садр ас-Саҳид оиласи “Бани Маоз”, “Бани Умар ибн Марвон” номлари билан танилган. Яъни бу силсила V халифа деб эҳтироф этилган. Умавий халифаларидан энг адолатлиси бўлган Умар ибн Абу ал-Азиз ибн Марвондир. У машҳур “ал-Ҳидоя” асарининг муаллифи – Бурҳониддин ал-Марғинонийга устозлик қилган.
Бурҳон ад-Дин Маҳмуд ибн Садр ибн ал- Саҳиднинг оиласи иккинчи томондан машҳур Солжун султонларидан бири саналган, Хуросон ҳокими бўлган Султон Санжарга яқин бўлган. Бу оила “Садр“ унвонига эга бўлиб, Бухорода ҳокимлик даражасигача етган. Машҳур олимлардан яна бири Абу ар-Раҳим ибн Имомиддин ал-Марғиноний бўлиб “Китоб усул ал-ислом фи ал-аҳком” номли асар муаллифи сифатида кўрсатилади. Олимга замондош бўлган Ҳожа Исомиддин ал-Марғиноний ас-Самарқандий ҳам ўзининг ахлоқ-одобга доир асарлари билан шуҳрат қозонган.
Кейинги икки аср (XIX – XX асрлар) мобайнида Марғилонда яшаб ўтган, ислом дини тараққиёти учун ўлкан ҳисса қўшган олимлар сафига қуйидаги муборак номларни қўшиш мумкин:
Муҳаммад Юсуфхон Марғиноний – “Хонимойи Ҳазрат домла” (1836-1914). Улуғ мутасаввуф, шариат ва тариқат илмларининг билимдони сифатида танилган. Баҳзи қўлёзмаларда “Мавлоно”, “Ориф Раббоний”, Устди Кулл”, “Қутб”, “Соҳиби илми Ларун” дея таҳрифланган. У киши Марғилондаги “Хонамон” мадрасасида мударрислик қилиб, кўплаб шогирдлар ва муридларни тарбиялаб чиқарганлар. Бу зот ўз навбатида шаҳардаги мусаффодиний муҳитни тадрижий суҳратда ўз маромида давом этиши учун беқиёс хизмат қилганлар.
Мирҳайчир  Домла Марғиноний. Тасаввуф тариқатининг кўзга кўринган йирик фазилатли Шайхи. “Хожа Фарсо” мадрасасининг мударриси, бўлиб муридлар тарбиялаганлар. Уларни маънавий камолот сари етаклаганлар. “Томей” тахаллуси билан бир қанча аҳлоқий, ирфоний мазмундаги ғазаллар ёзганлар. 1911 йилда “Хожа Фарсо” қабристонида вафот этган.
Мирхалил Марғиноний. – “Хазрат Бурхоний Домла”, “Бузо Домла” номлари билан машҳур бўлган бу зот марғилондаги “Чуқур мадраса”да мударрислик қилганлар. Манбаларда кўрсатилишича, бу мадрасада юзта хужра бўлган. Шариҳат илмининг беназир олими бўлган бу аллома узоқ вақÑ‚ Бухоройи шарифда таҳлим олганлар. Хабарларда айтилишича, мадрасадаги таҳсилларини тамомлаб Марғилонга қайтаётганларида, Бухоро мударрислари “Бу йигит бухоронинг ярим илмини ўзи билан Марғилонга олиб кетди”, –– деб баҳо беришган. Сўнгги даврда шаҳримизда муқтадолик қилган кўплаб уламоларнинг устози ҳисобланадилар (вафотлари 1921 йил).
Хўжажон қози Домла – Рожий Марғиноний. (1834-1918). Марғилоннинг қози калони, Фарғона водийси Бош қозиси – Қозиюл Қузот. Қирқ йил қозилик мансабида турганлар. Тасаввуфнинг маломатия мазҳабига мансуб бўлганлар. Ўн минг мисрадан ортиқ назмий асарлари мавжуд. Ҳаёт ва фаолиятларига доир бир қанча илмий ишлар ва тадбирлар қилинган.
Абдулҳамид Махдум Марғиноний. (1887-1950) Буюк олим, муфассир шариатининг толмас ходими. Дин равнақи учун беқиёс хизматлар қилганлар. Қатағон йилларида ёпилиб қолган “Ҳанақох”  масжидининг 1943 йили қайта очилишида шижоат кўрсатганлар. Ўшандай қийин, нозик даврда “Ҳонақох” масжидида Имом Хотиб вазифасида туриб, дин учун кўп хизмат қилган зотлардан ҳисобланадилар. Шоҳимардон қишлоғида “Хазрат Али”масжиди ва мозорини қайта тиклашга катта ҳисса қўшганлар. Устозлари Хонақойи Хазрат Домланинг қабрлари Оқмасжид қабристонида.
Фозилжон Махдум Марғиноний Сулаймонхўжа Эшон Ñžғиллари. 1878 йилда туғилганлар. Беназир фиқҳ, маҳаддис. Баён илмида ўз даврида тенги йўқ бўлган бу олим бухоро Амири томонидан таҳсис этилган. “Дахан” (Ўндан бир) мукофотини олишга мувоффиқ бўлган. Пайғамбаримиз Муҳаммад С.А.Ð’. туғилишларига бағишлаб ёзилган Имом жаҳфар ал-Бадзангиийнинг “мавлудин наби” китобини ўзбек тилида шарҳлаб “Фатҳул видуд ала шарҳал Мавлуд” деган китоб ёзганлар. Шунингдек “Қурҳон     Ð±Ð¸Ñ€ шинегил “ деган рисола тасниф қилинган.
Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний назоратида маслаҳатчи бўлиб ишлаганлар.
Xushnudbek taqdim etadi:
Hamma mavzu haqida blog - asosan huquqshunoslik haqida
http://xushnudbek.blogspot.com/