Muallif Mavzu: Abituriyentlar uchun yordam: O'zbekiston tarixidan saboqlar  ( 514013 marta o'qilgan)

0 Foydalanuvchilar va 1 Mehmon ushbu mavzuni kuzatishmoqda.

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #60 : 26 May 2008, 15:08:37 »
OTASHKADA — zardushtiylik dini ibodatxonasi. Gushtapning farmoni bilan qurila boshlangan. Otashkadalar turli tabiiy ofatlardan muhofaza qilish maqsadida balandlikka, tepa ustiga yoki xarsang toshlardan yasalgan 3-4 m lik tagkursilar ustiga qurilgan. Dastlab otashkada diniy marosim va ibodatlarni bajarish maskani bo‘lgan. Asta-sekin otashkadaning vazifalari o‘zgara borib, sosoniylar davrida jamoa yig‘inlari va boshqa tadbirlar o‘tkaziladigan joyga aylangan. Barcha harajatlar podsholik tomonidan otashkadaga vaqf qilingan yer, chorva, bog‘-rog‘lardan olinadigan daromadlar hisobiga qoplangan; Otashkadalar bir necha hujra, tolor (zal) lardan iborat bo‘lgan. Bino oldida doim olov yonib turadigan otashkada maydoni bunyod etilgan. Isfaxon, Yazd, Koma (Hindiston) shaharlarida eng qadimgi otashkadalarning xarobalari mavjud. Otashkadalarda 7 xil musiqa asbobi jo‘rligida Gohlarni yodlattiradigan maxsus go‘shalar bo‘lgan. Otashkadalar diniy udum va marosimlarni o‘tkazadigan manzil bo‘lish bilan birga ma’naviy, ma’rifiy ishlar markazi hisoblangan.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #61 : 26 May 2008, 15:09:03 »
OTLIQ ASKARLAR — qo‘shin turi. G‘arbiy Yevropada XI-XII asrlarda armiyaning asosiy zarbdor qismini risarlardan tuzilgan otliq askarlar tashkil qilgan. Suvoriy risar qilich, og‘ir nayza, qalqon, dubulg‘a va zirh bilan qurollangan. XII asrning ikkinchi yarmidan jangovar otlar ham maxsus zirh bilan ta’minlangan. Qadimiy Rus davlati (IX-X asrlar) qo‘shinida knyaz drujinalaridan tashkil qilingan otliq askarlarning soni piyoda askarlarga nisbatan ancha kam bo‘lgan. Turk-mo‘g‘ul davlatlari armiyasining asosini tashkil etuvchi otliq askarlar o‘zining tashkiliy hamda jangovar qobiliyati bilan alohida ajralib turgan. hunlar davrida otliq askarlarning soni 240 mingtaga yetgan. Turkiylar tomonidan jahon harbiy san’ati tarixida birinchi bo‘lib suvoriylar safining joriy qilinishi (har bir otliq askar orasidagimasofa 20 m, jangovar qatorlar soni 10 ta) otliq qo‘shinning dushman ustidan to‘la ustunligini ta’minlagan. Turk xoqonligining (VI-VIII asrlar) sovutli muntazam otliq askarlari nafaqat tekislikda, shuningdek, tog‘lik hududlarda ham muvaffaqiyatli harakat qilish qobiliyatiga ega bo‘lib, ko‘p vaqtlar davomida unga teng keladigan raqib topilmagan. Nayza bilan jang qilish san’atini mohirona egallagan turk otliqlari xitoylik piyoda nayzabozlar va eronlik otliq o‘qchilar (kamonkashlar) bilan bo‘lgan muhorabalarda, aksar hollarda, zafar qozongan. Turk suvoriysi ko‘krak qismida dumaloq qalqoni bo‘lgan zirh bilan ta’minlangan, boshiga temir dubulg‘a kiygan, qilich, shoxsimon yoy, to‘qmoq va nayza bilan qurollangan. Og‘ir qurolli otliq askarlar zodagon hamda tajribali jangchilardan tashkil etilgan jangda hal qiluvchi rol o‘ynagan. Tobe yurtlarning askarlaridan tuzilgan yengil otliq askarlar, asosan, razvedka hamda ayg‘oqchilik vazifalarini bajargan. Zarur paytlardagina jangga kirgan. Chingiziylar armiyasida yengil qurolli otliq askarlarning mavqe baland bo‘lgan. Mo‘g‘ul jangchilari otda yurish, kamon, qilich va arqon bilan muomala qilish san’atini mukammal egallagan. Ular janggohda ustalik bilan manyovr-harakat qilgan, soxta chekinish, pistirma qo‘yish san’ati kabi taktik amaliyotlarni muntazam qo‘llagan. Amir Temur armiyasining zarbdor qismini yengil va og‘ir qurollar bilan qurollangan otliq askarlar tashkil etgan. Dubulg‘a, sovut, qilich, yoy, sadoq, qalqon va nayza bilan ta’minlangan og‘ir qurolli suvoriylar sara jangchilardan tuzilgan, g‘animning asosiy zarbasiga qarshi turgan, jang natijasi shularga bog‘liq bo‘lgan. yoy, sadoq va qilich bilan qurollangan yengil otliq askarlar, asosan, soqchilik va razvedkaga mo‘ljallangan. o‘ta zarur chog‘dagina yov bilan jang qilish huquqiga ega bo‘lgan. Yevropa mamlakatlari armiyasida o‘t sochish qurolining rivojlanishi (XIV asr) hamda piyodalar rolining oshib borishi bois (XV asr) otliq askarlarning mavqe sekin kamaya boradi. XX asrning 50-yillari o‘rtalarida ommaviy qirg‘in qurollarining rivojlanishi va armiyalarning to‘liq motorlashtirilishi tufayli otliq askarlar qo‘shin turi sifatida barham topdi.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #62 : 26 May 2008, 15:09:21 »
OZOD — ilk o‘rta asr mulkdori.

OZODKOR — ilk o‘rta asr hunarmandlari.

PANDUS (fransuzcha pante douce — nishab, qiyalik) — binoning eshigi, darvozasiga kiriladigan nishab maydoncha, maxsus ko‘tarma; ba’zan zinapoya vazifasini o‘taydi. O‘rta Osiyo hududidagi qadimgi shahar qal’a va ko‘shklarga panduslar orqali ko‘tarilgan. Tog‘lar orasida joylashgan turar joylarga maxsus panduslar ishlangan.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #63 : 26 May 2008, 15:09:30 »
QABO — ustki kiyim, uqali uzun va keng guldor yopinchiq.

QAM-SHOMON — Ko‘k Tangriga sig‘inuvchi yakka xudolik dini.

QASR — saroy, oliy va hashamatli bino.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #64 : 26 May 2008, 15:10:02 »
QORA budun — Turk xoqonligida qora xalq.

QUBO — ilk o‘rta asrlarda Farg‘onadagi yirik markaziy shahar. Quboda hunarmandchilikning turli sohalari rivoj topib, uning mahsulotlari ichki va tashqi bozorlarda juda xaridorgir bo‘lgan. Qo‘shni mamlakatlarga arg‘umoqlar, bo‘yoq, rangli shisha buyumlar va dori-darmonlar chiqarilgan.

QUVA BUDDA IBODATXONASI (VII-VIII asrlar) — qadimiy Shahriston yodgorligining shimoliy tomonidagi rabod qismida bunyod etilgan ibodatxona. Arxeologik tekshirishlar natijasida shu aniqlandiki, VII asr oxiri — VIII asr boshlarida Shahristonda uy-joy va aholi ko‘payib, undan tashqaridagi hududni o‘zlashtirishga ehtiyoj tug‘ilgan. Ushbu joyda 80 dan ortiq xona, 5 ta ko‘cha va ular bilan bog‘liq markaziy maydon qazib ochilgan. Uning shim.da esa VII-VIII asrlarda foydalanilgan budda ibodatxonasi qoldiqlari kavlab o‘rganilgan. Ibodatxona 2 ta katta zaldan iborat bo‘lib, biri sig‘inish uchun, ikkinchisi ibodat qilishga mo‘ljallangan. birinchi xonada iloh (xudo)larga qurbonliklar (gul, meva-cheva va boshqa) keltirilib, o‘rtadagi tagkurasiga qo‘yilgan va ibodat qiluvchilar aylanib chiqib ketishgan. Uning yonginasida asosiy ibodat bajariladigan xona bo‘lib, uni yarmi saqlangan xolos. Kuchli yong‘in natijasida binolar va ulardagi buyumlar kuyib yo‘q bo‘lib ketgan. Shunga qaramay, 2 otliq va ular yonidagi jangchilar haykallarining parchalari saqlangan. haykallar, tasvirlar majmuasida yovuzlik ilohi Mara, yaxshilik ilohi va budda himoyachisi Shri-devi, Manjushra siymolari yaxshi saqlanmagan. Quva budda ibodatxonasi o‘zining me’moriy yechimi bilan O‘rta Osiyodagi Budda inshoatlaridan ayrim belgilariga ko‘ra bir oz farq qiladi. Xususan, Budda ibodatxonalariga xos va diniy marosimo‘tkazishda foydalanilgan ayrim me’moriy belgilar bunda uchramaydi. Quva budda ibodatxonasi qurilishida ko‘proq mavjud shart-sharoit va mahalliy qurilish an’anasidan foydalanilgan. Yana bu yerdan topilgan haykallar tasvirlarida, ayniqsa, yuz tuzilishida bir oz bo‘lsa-da, turkiylashgan qiyofa berishga harakat qilingan. Bu ibodatxona va topilmalar mutaxassislar tomonidan ko‘plab tortishuvlarga sabab bo‘ldi. Bu inshoat budda dinidagi mustaqil oqim — vadjrayana yo‘nalishiga taalluqli yagona yodgorlik deb talqin etilmoqda. Bu oqim ko‘proq hinduizm ta’sirida bo‘lib, o‘rta Osiyoda faqat Quva budda ibodatxonasida kuzatilgan. Quva budda ibodatxonasi topilmalari hindiston va Sharqiy Turkistonda aniqlangan materiallarga o‘xshashligi bilan, o‘rta asrlardagi madaniy-iqtisodiy aloqalarni yanada rivojlanganini, madaniyat va san’atni yuksalganini ko‘rsatadi.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #65 : 26 May 2008, 15:10:20 »
QO‘RG‘ON — atrofi baland paxsa devor bilan o‘ralgan darvozali turar joy.

QO‘SHCHI — ziroatchi jamoalarning oddiy mehnatkash a’zolari “kashovarz”, ya’ni yerni haydovchi — yerni omoch bilan ag‘daruvchi.

RABOD (arabcha) — O‘rta Osiyo, Eron va Afg‘onistondagi o‘rta asr shaharlarining savdo va hunarmandchilik do‘konlari, mahallalari joylashgan qismi. Rabodlar VII-VIII asrlarda paydo bo‘lib, shaharlarning arki yoki shahristoni atrofiga qurilgan. XI-XII asrlarda O‘rta Osiyo shaharlarining mustahkam qismiga aylangan. XIII asr boshida mo‘g‘ullar istilosi natijasida ko‘plab qadimgi shaharlarning arki va shahristoni xarobaga aylanib qolgan bo‘lsa-da, rabodlar hayot davom etgan.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #66 : 26 May 2008, 15:10:38 »
RABOT (arabcha) — o‘rta asrlarda arablarning mustahkamlangan qarorgohi. Tarhi to‘rtburchak, devorlarida minoralari bo‘lgan. Dastlab (Islom dini tarqala boshlagan davrda) g‘oziylarga mo‘l qurilgan maxsus bino. Keyinchalik rabot faqat, istehkom ma’nosidagina emas, balki mehmonxona (karvonsaroy) mazmunida ham tushunilgan. Zohidlar ham maxsus rabotlarda yashaganlar. O‘rta Osiyoda VIII-X asrlarda ko‘chmanchi aholi yashaydigan hududlar bilan chegaradosh hududlarda ko‘plab rabotlar qurilgan. Ulardan eng mashhuri Raboti Malikdir.

RUNIK bitigi — qadimda turkiy yozuvlar, ya’ni urxun-yenisey yozuvlari.

SARKOR — ish boshi, ilk o‘rta asrlarda “dehqon’, ya’ni “qishloq hokimi” nomi bilan shuhrat topgan katta yer egasi.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #67 : 26 May 2008, 15:11:00 »
SOVUT — jangda tanani o‘q, nayza va qilich zarbidan saqlash uchun kiyiladigan mustahkam harbiy kiyim. O‘rta Osiyo va Sharq qo‘shinlarida ilk o‘rta asrlardan boshlab qo‘llanishda bo‘lgan. Turkiylar tomonidan temir eritishning yo‘lga qo‘yilishi turli jang qurollari qatori sovutning ham ixtiro qilinishiga zamin bo‘lgan. Sovut dastlab to‘r ko‘ylak shaklida po‘lat simdan to‘qilgan. Keyinchalik uning chidamligini yanada oshirish maqsadida ustiga har xil shakldagi metall tangachalar qoplangan. Sovutning yoqasiz va yengsiz turlari ham bo‘lgan, ular yashirin ravishda oddiy kiyim tagidan kiyilgan. Sovut ostidan maxsus paxtali kiyim — hafton kiyilgan. Turk xoqonligi qo‘shinida sovut yaraq (yaraq), qoraxoniylar qo‘shinida yariq (yariq), kuba yariq, quyag‘ (quyag‘), ko‘krak sovuti esa tura so‘zlari bilan ifodalangan. Amir Temur, Bobur va o‘zbek xonlari qo‘shinida sovutning rang-barang turlari mavjud bo‘lgan. Jumladan, simdan to‘qilgan javshan, temir zanjirlardan yasalgan zirh, metalldan yasalgan jubba, ko‘ktemur, po‘latdan yasalgan oha, ko‘ha kabi sovut turlari tarixiy-badiiy asarlarda o‘z ifodasini topgan. Jangovar otlarga va fillarga mo‘l tayyorlangan sovutlar ham qurollanishda bo‘lgan va ular kejim hamda bargustvon deb yuritilgan. Tunda askar tomonidan to‘shak o‘rnida foydalanilgan va ot sag‘risida olib yurilgan yopinchiq bagtar deb atalgan. Askar tizzasi va butini dushman quroli zarbidan saqlovchi sovut turlari tizlik va butluq deb nomlangan.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #68 : 26 May 2008, 15:11:17 »
SUVORIY — otliq qo‘shin.    

SUG‘D ADABIYOTI — sug‘d tilida yaratilib, bizgacha saqlangan yozma manbalar. Manbalarning asosiy qismi IV-X asrlarga taalluqli bo‘lib, budda, moniylikka tegishli matnlar, kundalik turmushga oid hujjatlar, turli yozishmalar, farmon va yorliqlar, sug‘d astronomik kalendari, O‘rta Osiyo xalqlari eposlarini tashkil etadi. Turli alifboda bitilgan bu yodgorliklar oromiy yozuvlarida yozilgan bo‘lib, Sinszyan hududidan, shuningdek, Mug‘tog‘idan topilgan. Afrosiyob devoriy rasmidagi elchi tasvirida 16 satrdan iborat ishonch yorlig‘i yozilgan. Sug‘d yodgorliklaridan yaxlit bir adabiy-badiiy asar saqlanmagan bo‘lsa-da, turli mazmunlardan tuzilgan qochirim so‘zlar, hikmatli iboralarga to‘la maktub va yorliqlar sug‘dlarda boy adabiyot bo‘lganini ko‘rsatadi. Sug‘d yodgorliklari orasida Rustam haqidagi eposdan parchalar (V-VII asr) katta adabiy qimmatga ega bo‘lib, bularda Rustamning devlar bilan qilgan jangi tasvirlangan. Rustam obrazi avval xalq og‘zaki ijodida, keyinchalik yozma adabiyotda yaratildi. Moniylikka taalluqli sug‘d matnlari orasida “Kalila va Dimna’dagi “Savdogar va marvarid teshuvchi”, “Uch baliq haqida’, “Tulki va maymun” masallariga mazmunan yaqin bo‘lgan hikoya va masallar uchraydi. “Xalqlar ro‘yxati” nomli sug‘d hujjati VIII asrga oid. Bunda o‘sha vaqtda O‘rta Osiyoda yashagan 21 xalq va elatning nomi berilgan.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #69 : 26 May 2008, 15:11:29 »
SUG‘D YOZUVI — mil.avv. I-IX asrlarda mavjud bo‘lgan, oromiy yozuvi asosida shakllangan harf-tovush yozuvi; u bir manba — oromiy yozuvidan tarqalganligiga ko‘ra suryoniy yozuviga yaqin turadi, lekin ular parallel holda mustaqil shalklanlanib, rivojlangalar. Zarafshon daryosining vodiy va yuqori oqim qismlarida joylashgan Sug‘d (Sug‘diyona) viloyatida qo‘llangan. Dastlab unda 22-23 harf mavjud bo‘lib, ularning deyarli barchasi qadimgi oromiy alifbosidagi singari bo‘lgan. Keyinchalik, IV asr boshlarida ba’zi harflarning alifbodan chiqib ketishi, ba’zi harflarning alifbodan shaklan bir-biriga yaqinlashuvi, o‘xshab qolishi natijasida harflar soni 17 dan iborat bo‘lib qolgan. So‘g‘d yozuvining milodiy I asrga oid eng qadimgi namunasi Samarqand yaqinidagi Talli Barzu degan joydan topilgan, eng so‘nggi namunalari esa VIII asr oxiri — IX asr boshlariga mansub. Yodgorliklarning ko‘pi XX asrda Sharqiy Turkistondan topilgan. Shulardan biri 808-821 yillarda hukmronlik qilgan xoqon sharafiga bitilgan, uch tildagi (sug‘d, qadimgi turk va xitoy) qabr toshi yozuvidir. So‘g‘d yozuvi namunalarining aksariyati IV-VIII asrlarga tegishli bo‘lib, ulardan Mug‘ qal’a xarobasidan topilgan hujjatlar (1933) muhim ilmiy ahamiyatga ega. Ushbu hujjatlar va so‘g‘d yozuvining ba’zi boshqa yodgorliklarida sug‘d adabiy tili me’yorlari, uning adabiy-badiiy uslubi yaqqol seziladi. Sug‘d yozuvi, o‘z navbatida, qadimgi turkiy runik yozuvi hamda uyg‘ur yozuvini shakllantirish uchun asos bo‘lgan.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #70 : 26 May 2008, 15:11:39 »
TERMIZSHOHLAR — Termiz va uning viloyatini boshqargan merosiy hukmron sulola (V-VII a. oxirlari). Arablarning Shimoliy Toxaristonga qilgan yurishlari (VII a. oxiri — VIII a. boshi) munosabati bilan arab-fors yozma manbalarida (Tabariy, Balozuriy, Ibn Xurdodbeh) qayd etilgan. Buddaviy rohib Syuan-Szan (taxm. 630-y.)ning ma’lumotiga ko‘ra, Tami (Termiz) mulki hududi g‘arbdan sharqqa tomon 600 li (180-300 km), shimoldan janubga tomon esa, 400 li (120-200 km) masofani tashkil etgan, ya’ni Termizdan tashqari Amudaryoning o‘ng sohilidagi yerlarni ham qamragan. Shaharda buddaviylik hukmron mavqega ega bo‘lib, unda 12 ta monastir va 1000 ga yaqin rohib, shuningdek, stupalar, budda haykallari bo‘lgan. Termizshohlar hokimiyat tepasiga mil. 5-a.da kelganlar, bunga ular zarb etgan mis tangalar guvohlik beradi. Tangalar VII a. oxiriga qadar zarb etilgan. Termizshohlarning etnik kelib chiqishi noaniq, eftaliylar yoxud kidariylar bilan bog‘liq bo‘lishi ehtimol.689-690-yillarda Termizni arablarning qaysiylar qabilasi sardori Muso ibn Abdulloh egallagan va shahardan termizshohni quvib yuborib, xalifalikdan ajrab chiqib, 15 yil mustaqil hokimlik qilgan. Termizshohning turkiylar yordamida taxtni qaytarib olish uchun qilgan harakatlari zoe ketgan. 704-yili Usmon ibn Mas’ud 15 ming kishilik lashkar bilan kelib shaharni Ummaviylar tobeligiga qaytarishga erishgan. Termizshohlar hokimiyati xalifalik tomonidan nomigagina bir muncha muddat tiklangan, Termiz butunlay xalifalik tomonidan idora etiladigan bo‘lgan, shahar arablarning asosiy tayanch punktiga aylangan.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #71 : 26 May 2008, 15:11:57 »
TERRAKOTA (italyancha terra-yer, tuproq, cotta — qizdirilgan) — tor ma’noda — loydan ishlanib xumdonda pishirilgan sirlanmagan va rang berilamgan mayda haykalchalar; keng ma’noda — loydan tayyorlanib, maxsus xumdonlarda qizdirilgan badiiy va amaliy ahamiyatga ega sirlangan sopol buyumlar (idishlar, ko‘za, haykalcha, o‘yinchoq, koshin va boshqalar). Qizdirilgan so‘ng o‘ziga xos tus (sarg‘ish, qizg‘ish-jigarrang, qora) va sirt (faktura)ga ega bo‘ladi. Terrakota neolit davridan ma’lum bo‘lgan. O‘rta Osiyo, jumladan, O‘zbekiston hududidan ko‘plab nodir terrakota namunalari topilgan.

TOXARLAR, TO‘XORLAR — O‘rta Osiyoning qadimiy etnoslaridan biri. Ilk marotaba yunon-rim manbalarida toxar, tagur (mil. av. I — mil. I asrlar), keyinroq esa, ilk o‘rta asrlarda hind manbalarida tukxara, xitoy yilnomalarida tuxolo, qadimiy turk manbalarida toqar, toxri shakllarida qayd etiladi. Ko‘pchilik olimlar toxarlarni hind-evropa tillari oilasining alohida tarmog‘i hisoblaydilar. Ba’zi tadqiqotchilar esa ularni hind-evropa til oilasining eron guruhiga kiritadilar. Yunon manbalaridan ma’lum bo‘lishicha, toxarlar mil. av. II a. o‘rtalarida bir guruh ko‘chmanchi qabilalarning Sharqiy Turkistondan chiqib, janubiy-g‘arbda Yunon-Baqtriya podsholigini bosib olishida ishtirok etadilar va Amudaryoning yuqori havzasida joylashib qoladilar. Ptolemey (mil. I asr) toxarlarni “Baqtriyaning eng katta xalqi” sifatida tilga oladi. Ilk o‘rta asrlarda Baqtriya o‘lkasining Toxariston nomi bilan yuritila boshlanishi ham ularning milodning ilk asrlaridan boshlab Baqtriya aholisining ko‘p sonli va hukmron tabaqasini tashkil etganligini ko‘rsatadi. Baqtriya o‘lkasi qadimiy Xitoy yilnomalarida Dasya shaklida qayd etiladiki, tadqiqotchilar uning toxar so‘zining xitoycha talaffuzidir, deb hisoblaydilar. Toxarlarning ilk vatani masalasi bahsli. Bir qism tadqiqotchilar fikricha, ularning ilk ona yurti Shimoliy Qora dengizbo‘yi yoki Volgabo‘yi dashtlari bo‘lib, mil. avv. 3-ming yillikda Old Osiyo orqali Sharqqa, O‘rta Osiyo orqali Sharqiy Turkistonga borib joylashganlar. Boshqa tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, toxarlarning ilk vatani aynan Sharqiy Turkiston bo‘lib, ular bu yerning tub joy aholisi bo‘lgan va mil. av. so‘nggi asrlarda O‘rta Osiyo va Baqtriyaga ko‘chib o‘tishgan. Bir qancha tadqiqotchilar qadimiy Xitoy yilnomalaridagi yuechji va yunon-rim manbalaridagi toxarlarni bitta xalq deb, hisoblashadi va ular dastlab hozirgi Xitoydagi Gansu (Kengsuv) viloyatida yashaganliklarini ta’kidlaydilar. Aynan Sharqiy Turkiston hududida toxarlarga mansub braxmiy xatida bitilgan ko‘plab qadimiy yozma yodgorliklar topilgan. Ushbu yozma asarlarning asosiy qismi mil. V-X asrlarda yaratilgan bo‘lib, aksariyati buddaviy asarlar va matnlarning toxarcha tarjimalari yoki qayta ishlanmalaridir. Bundan tashqari, Lobnor ko‘li atrofidan topilgan Krorayna davlatining mil. III-IV asrlarga mansub prakrit tilidagi hujjatlarida toxarcha so‘zlarning uchrashi toxar tilining ushbu davrgacha tarqalganligini ko‘rsatadi. Z.Validiy fikricha, ular asli ural-oltoy xalqlariga mansub bo‘lib, keyinchalik toxar etnonimi Sharqiy Turkistonga ko‘chib kelgan hind-evropaliklarning bir guruhi uchun qo‘llanila boshlagan. Xususan, toxar etnonimining yasalishi Ural-Oltoy tillariga xosdir. Ushbu til oilasiga mansub xalqlarda -ar (er) “odam” ot yasovchi qo‘shimchasi asosida ko‘plab etnik nomlar vujudga kelgan. Jumladan, avar, majar (mojor), bulg‘ar (bulg‘or), tatar, xazar, sabar kabi. Toxar etnonimi ham xuddi shu shaklda paydo bo‘lgan, ya’ni toxar=»tox+ar». Shuningdek, Dunxuandan topilgan ilk o‘rta asrlarga taalluqli “Sak-Xo‘tan-Brahma” yozuvli “qavmlar va geografik nomlar ro‘yxati”da sharqiy turklarning besh tardush urug‘idan biri tugara etnonimini toxar bilan tenglashtiradilar. O‘g‘uzlarning bir urug‘i bo‘lgan to‘gar nomini ham toxar etnonimi bilan bog‘laydilar. Bular qatoriga turk-mo‘g‘ul qabilasi bo‘lmish jaloyirlarning bir urug‘i toxraut, Old Osiyoda yashagan oqqo‘yunli turklarning tuxarlu singari etnonimlarini qo‘shish mumkin. Bundan tashqari, fors til guruhiga mansub osetinlarning yana bir nomi digor deb yuritiladiki, tadqiqotchilar uni toxar etnonimining izlaridan biri hisoblashadi.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #72 : 26 May 2008, 15:12:15 »
TUDUN, TUTUN — Turk xononligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. Xoqon xonadoniga mansub va bo‘ysundirilgan viloyatlardagi hokimlar faoliyatini nazorat qilib, o‘lpon va soliqlar yi“gishni tashkil etish maqsadida tayinlangan noib unvoni. Xitoyning Tan-shu yilnomasida VII asrning 40-yillaridan to VIII asrning 40-yillarigacha hukm surgan Choch hukmdorlari tudun unvoni bilan qayd etiladi. Ushbu yilnomada Chochni turli yillarda idora qilgan 4 nafar tudun haqida so‘z boradi.

TUPROQQAL’A DEVORIY RASMLARI VA HAYKALLARI — O‘rta Osiyo hududida saqlangan qadimiy san’at obidalaridan. Tuproqqal’adagi Xorazm shohlari saroyi majmuasi devorlariga ishlangan rasmlar va haykallar mil. I-III asrlarga mansub. Arxeologlar “Shohlar xonasi” (haykallar guruhida ajdodlar ilohiylashtirilgan bo‘lsa kerak), “g‘alaba xonasi” (goreleflarda shoh shon-shavkati ifodalangan), “Askarlar xonasi” (shohlar ulkan, jangchilar kichik hajmda aks ettirilgan) va boshqa ramziy atalgan saroy xonalari haykallar, bo‘rtma tasvirlar hamda rangtasvir bilan bezatilgan; rangtasvir haykaltaroshlik hamda monumental bezaklarda keng qo‘llanilgan. Tasvirlar O‘rta Osiyoda keng tarqalgan usulda — quruq ganch suvoqqa mineral bo‘yoqlarga yelim qo‘shib ishlangan: tasvir oq zaminni butunlay qoplab ishlanib, qora bo‘yoqda tasvirning shakli aniq qilib chizib chiqilgan, so‘ng shakllar ichi kerakli ranglar (qora, ko‘k, zangori, qizil, binafsha, pushti va boshqa) bilan bo‘yalgan. Tuproqqal’a devoriy rasmlari va haykallari, asosan, quyidagicha kompozisiya tuzilishiga ega: kengligi 0,5-0,7 m bo‘lgan bezak hoshiyadan iborat pastki qism (mas., moviy suv to‘lqini uzra suzayotgan qizil baliqlar), asosan, tabiiy kattalikda ishlangan turli jonzotlar, odamlar tasvirlari, ov manzaralaridan iborat asosiy qism hamda devor bezagini yakunlovchi ganch bezakli friz ko‘rinishidagi yuqori qism. Asosiy qismda tasvirlangan ov sahnalari, odamlar tasvirlari diqqatga sazovor, mavzuli lavhalar o‘simliksimon naqshlar bilan uyg‘unlashtirilgan. Yaxshi saqlangan ayrim tasvirlar Xorazm rangtasviri (mas., arfa chalayotgan ayol tasviri)ning ishlanishini kushon-gandxar an’analari bilan bog‘lash imkonini beradi, shuningdek, shunday qiyofalar ham uchraydiki, bu qiyofalar Suriya-Misr yoki Shim. qora dengiz bo‘yi xalqlarining rim davri san’atida uchrashini tadqiqotchilar aniqlagan. Barcha tasvirlar o‘ta erkinlik va haqqoniylik bilan yaratilgan bo‘lib, qadimiy Xorazmning yuksak badiiy madaniyatidan darak beradi.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #73 : 26 May 2008, 15:12:28 »
TURK, turkiylar — jahondagi eng qadimiy va yirik etnoslardan birining nomi. So‘nggi davrda jahon olimlari, jumladan, o‘zbek olimlari tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida va qadimiy xitoy manbalaridagi ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu atama bundan 3,5-4 ming yil muqaddam rasmsimon ierogliflar bilan yozilgan bitiklarda «tiek» va «tiauk» shaklida uchraydi. Turk so‘zi baquvvat, barkamol, odillik kabi ma’nolarni anglatadi, degan fikrlar mavjud. Qadimiy Xitoy manbalarida turklar qiyofasi chuqur ko‘zli, qirra burunli, basavlat va sersoch deb ko‘rsatiladi. Bir necha ming yilliklar davomida turkiy qabilalar ko‘p marta birlashgan va parchalanganligi tufayli ularning qabilaviy tarkibi o‘zgarib turgan. Mil. avv. II asrdan — mil. III asrgacha bo‘lgan davrda turklar hun xoqonligi tarkibida bo‘lganligi sababli Xitoy manbalarida shyunnu, hunnu deb ham atalgan. Mazkur xoqonlik yemirilgandan keyingi 300 yilga yaqin davr davomida xitoylar turklarni tiekle (zamonaviy tilda tele) deb atashgan. VI asrda turklarda bo‘lgan Ashina avlodi kuchayib turk xoqonligini barpo etgan. Xitoy manbalariga ko‘ra, IX asrda tilga olinadigan turk qabilalari 58 ta nom bilan ajratilgan. Shulardan 22 tasi uyg‘ur (ittifoqchilar) deb nomlangan. Uyg‘ur xoqonligi tugatilganidan so‘ng bularning katta bir qismi Turkiston hududida joylashgan. Turkiya olimlari asarlarida turk qabilasi ko‘kturk deb ham ataladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, ko‘kturk so‘zi tangriga, ya’ni osmonga ishongan turklar, balandlik turklari, ko‘k bo‘ri totemi bo‘lgan turklar kabi ma’nolarni anglatgan. O‘rta Osiyoda turk toponim, etnonim, gidronim sifatida ko‘plab uchraydi.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

muxbir

  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 30
  • -oldi: 43
  • Xabarlar: 2127
  • Jins: Erkak
  • Correspondent
tarix
« Javob #74 : 26 May 2008, 15:12:43 »
TURKASHLAR, TURGASH, TURGESH — ilk o‘rta asr turkiy xalqlaridan biri. Turkashlarning qadimiy ajdodlaridan birini yuechji qabilalari tashkil qilgan. Turkashlar to‘g‘risida ilk ma’lumotlar VII asrning ikkinchi choragidan uchraydi. Ular, asosan, Yettisuvda yashagan. Bu davrda turkashlar g‘arbiy Turk xoqonligi hududida yashagan dulu qabilaviy ittifoqiga kirgan. VII asrning oxirida turkashlar o‘z davlati — Turkash xoqonligini barpo etdi. Turkashlar ikki katta guruh — qora va sariqlarga bo‘lingan. Ular o‘rtasida vaqt-vaqti bilan o‘zaro kelishmovchiliklar bo‘lib turgan. Gardiziyning ma’lumotiga qaraganda, turkashlar ikki urug‘: tuxsi va azlarga bo‘lingan. 766-yili qarluqlar kuchayib Turkash xoqonligini tugatdilar va turkashlarning asosiy qismini o‘zlariga bo‘ysundirdilar. Turkashlarning qolgan qismi uyg‘urlarga qaram bo‘ldi. L.N.Gumilyovning fikricha, bu voqeadan so‘ng turkashlar xalq sifatida tugatildi. Ularning bir qismi qarluq nomini qabul qildi, qolgani esa uyg‘urlar tarkibiga singib ketdi. Ammo, shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, turkashlarning nomi IX asrda ham manbalarda uchraydi. Az va tuxsi urug‘larining nomi esa keyingi asrlarda ham manbalarda tilga olingan.
Xabarlar ummonida biz bilan birga...

 

Abituriyentlar uchun yordam: tarixdan tayyorlov kurslari

Muallif RobiyaBo'lim Ma'rifat

Javoblar: 370
Ko'rilgan: 257875
So'nggi javob 30 Iyul 2008, 17:09:04
muallifi Robiya
O'qishga kiruvchilar uchun yordam

Muallif AbdusalomBo'lim Ma'rifat

Javoblar: 40
Ko'rilgan: 34344
So'nggi javob 12 Fevral 2009, 18:02:29
muallifi Abdullоh
O'zbekiston tarixidan nimalarni bilasiz!!!

Muallif asrBo'lim Ma'rifat

Javoblar: 25
Ko'rilgan: 42213
So'nggi javob 16 Iyun 2009, 12:26:52
muallifi Musannif Adham
Yordamingiz kerak! Yordam beramiz!

Muallif Muslima_subhBo'lim Umumiy

Javoblar: 814
Ko'rilgan: 325186
So'nggi javob 03 May 2016, 10:51:47
muallifi Solihatun
Ekran (rabochiy stol) uchun chiroyli rasmlar

Muallif AbdusalomBo'lim Umumiy

Javoblar: 51
Ko'rilgan: 45822
So'nggi javob 04 Dekabr 2009, 05:59:45
muallifi Mahdiyah