Muallif Mavzu: Дардман тўкилмаган, бахтман кулмаган  ( 1814 marta o'qilgan)

0 Foydalanuvchilar va 1 Mehmon ushbu mavzuni kuzatishmoqda.

Malikahon

  • Newbie
  • *
  • Rahmat
  • -aytdi: 0
  • -oldi: 4
  • Xabarlar: 11
Дардман тўкилмаган, бахтман кулмаган

Дилрабо КАМОЛОВА

(хикоя)

Узоқ сафарга кетаётганимда ўн сакизларга кирган бир Ñ‘қимтой қиз билан танишиб қолдим. Кийиниши одми, хушмуомала, меҳри ила ҳар қандай инсонни ўзига жалб қила оладиган Умринисонинг кўзларида соғинч, нафрат, мухаббат, ўкинч, рахм ва яна алланималар қоришиб кетганди.

Орадаги оғир сукунатни ҳайдаш учун уни суҳбатга тортдим.

— Синглим, йўл бўлсин?

Умриниса олисларга тикилган нигоҳини деразадан узиб, чуқур уҳ тортди, киприкларига илашиб қолган ёш томчисини артди. Ўта сокинлик билан «Қамоқхонага» деди. Менинг бир сапчиб тушганимни кўриб:

— Кўрдингизми, опа, сиз бу хунук номни эшитиб, этингиз жимирлади. Менинг жондан азиз жигарим, соддадан содда опагинам икки йилдан бери ўша жойда емаган сомсаси учун пул эмас, умрини, соғлигини, бахтини тавон қилиб тўлаяпти. — Умриниса ҳўнграб юборди ва анчагача ўзини тўхтатолмади.

Юрагини бўшатиб олсин деган мақсадда купени тарк этдим. Қайтиб кирганимда Умриниса ҳадис китобини Ñžқиб ўтирар, анча енгил тортгани билиб турарди.

— Узр синглим, ярангизни тирнаб қўйишимни билганимда ҳеч қачон савол бермасдим, — дедим хижолат бўлиб.

— Хижолат чекманг, шунча олис йўлга соқов бўлиб кетиб бўлмайди. Шу чоққача юрагимни эзиб ётган дардларимни кимгадир тўкиб солгим келиб юргандим. Бахтимга сиз учрадингиз. Айтганларимни газетага ёзсангиз, зора опамнинг умри хазон бўлишига сабабчи бўлган номардларга инсоф кирса-ÑŽ, айбини тан олиб, бир бегуноҳнинг айбсизлигига гувоҳлик беришса. Айбсиз айбдор жигарим озодликка чиқса. Эҳ, кошки эди ана шундай мўъжиза рўй берса. Бу дардларимга вақтдан ўзга даво бўлмаслигини билсам-да, мўъжизаларга ишонгим келаяпти. Айтганларим ҳеч бўлмаса опамга ўхшаган кўнгил кўчасига кириб ўзини-да, дилбандини-да абгор қилган аёлларни чоҳ лабидан қайтишига сабаб бўлар-ку!? Бағритош оталарга меҳÑ€, дили қора, инсофсиз, ўгай онамизга ўхшаган, Худодан қўрқмайдиган ёвузларга инсоф киргизар», деган умиддаман.

— Ҳаммаси отамнинг ишламаслигидан, пул топиб келмаслигидан бошланди. Уйимизда ҳар куни жанжал. Жабрини опам иккаламиз тортардик. Дугоналарига қўшилиб бозорга чиқиб, қўли уч-тўрт сўм пул кўрган онам отамни умуман менсимай қўйди. Дўстларининг маслаҳати билан опам ва мени отамга ташлаб, уйдан чиқиб кетиб, бадавлат одамга турмушга чиқди. Унинг болалари, аёли борлигини била туриб, шу ишни ўзига эп кўрди. Отам ёш эди, қайта уйланди. Ўгай онам олдинги эри касалликдан вафот этган ўттиз ёшлардаги жувон, мен тенги қизиниям эргаштириб уйимизга келди. Ҳаётимизнинг буёғи «Ð—умрад ва Қиммат» эртагидаги воқеалардан ҳам баттар азобли ва аламли кечди. Отам биз, фарзандларини эмас, отаси ўлган бечоранинг кўнглига қарар, хотинининг талаблари билан энг яхши егуликни, энг чиройли кийимларни унга тутқазар, бизга эса «ÑƒÐ½Ð¸Ð½Ð³ кўнгли ярим, сизларнинг бошингизда мен борман-ку» деб юпатарди.

Турткилашлар, калтаклар, йиртиқ-ямоқ кийим, очлик, хўрликлар остида улғайдик. Ўгай онамиз қўй оғзидан чўп ололмайдиган отамизниям ваҳший бўрига айлантирди. Энди у бизга ўз болалари сифатида эмас, текинхўр, бузуқининг давомчилари деб қарарди. Ўгай онам ва қизи эса очиқчасига «Ñ„оҳишанинг сиғиндилари, бўлажак фоҳишалар» деб ҳақоратлаб, устимиздан мағзава ағдаришдан чарчамасди. Болалигимизда «Ð¾Ð¿Ð¿Ð¾қ қизим, дўмбоғ қизим, онажоним» деб эркалатган отамизнинг меҳрини қўмсар, аммо ўгай онамизнинг ёлғон гаплари, туҳматлари сабаб, унинг ғазабига учраб тепкилари остида беҳуш йиқилардик. Падаримизнинг «Ð°Ð»Ð¼Ð°ÑˆÐ¸Ð±» қолганига ишонгимиз келмас, барибир ундан меҳÑ€ кутаверардик. Ниҳоят опам мактабни тамомлади, менга эса ҳали бир йил бор эди. Отам хотинининг гапига кириб, «Ð¸ÐºÐºÐ°Ð»Ð°Ð½Ð³ ҳам сочиқ ишлаб чиқарадиган фабрикага ишга кирасан» деб туриб олди. Опам табиатан жуда ювош бўлгани учун индамай бош эгди. Мен эса яна бир йил Ñžқиб, кейин ишлайман, дедим. Отам аранг рози бўлди. Мен дугоналаримдан ахборотномалар олиб келиб, институтга кириш учун яширинча тайёрлана бошладим. Опамниям шунга ундадим. Мактабни тугатдим-у, институтга ҳужжатларимни топширдим. Опам ҳам қўрқа-қўрқа мен танлаган факультетга ҳужжат тайёрлади. Бахтим чопиб, талаба бўлдим. Иш билан бўлиб етарлича тайёрлана олмаган опам Ñžқишга киролмади.

Менинг ўз кучим билан талаба бўлганимдан қувонган отам ўгай опамнинг шанғаллаши сабаб тўнини тескари кийиб олди.

— Онанг рост айтаяпти, Ñžқишнинг ўзи бўлмайди. Кирсанг кирибсан-да. Мен сени тўрт йил Ñžқитолмайман. Ундан кўра ишлаб пул топ, ўзингга кийим-кечак қиласан. Бўйларинг ҳам чўзилиб қолди. ÐŽқиганингнинг бизга бир тийинлик фойдаси йўқ, — деди.

Ҳар қанча ялиниб-ёлвормайин отам юмшамади. Ўгай онам аллақачонлар унинг юрагини музлатиб улгурганди. Паноҳ истаб бувимларникига кетиб қолдим. «ÐžÐ½Ð°Ð¼Ð½Ð¸Ð½Ð³ қилмишлари сабаб, бизниям ёмон кўради» деб ўйлаганим бувим ва бобом бағирларини очиб, кутиб олишди.

— ÐŽқишингнинг барча харажатлари, кийим-кечагинг, еган-ичганинг, барча ташвишларинг менинг бўйнимда. Етса молим, етмаса жоним, — деди тоғам.

Бояқиш тоғам икки марта уйланган бўлса-да, фарзандсизлиги боис ёлғиз яшаётган экан. Болалигмизда халта-халта нарса олиб келиб, бизнинг суюнишимизни томоша қилиб яйрайдиган тоғам, онам юзини ерга қаратгач, уйимизга қадам босмай қўйганди, аммо қўни-қўшнимиздан пул, у-бу нарсаларни юбориб турарди. Биз дадамдан қўрққанимиз учун уларни яширинча ишлатиб, мактабга керакли нарсаларни сотиб олардик. Тоғам дардларимни эшитиб, унсиз йиғлади.

— Опангниям олиб кел, — деди.

Бироқ текин хизматчидан айрилишни истамаган ўгай онам ва отам бизни қувиб солишди. Опамни кўчага чиқармай қўйишди. ÐŽқишларим жойида, қорним Ñ‚Ñžқ, устим бут, кўнглим ярим, яра! Ёлғиз жигаримни соғиниб эзиламан. Болалигим ўтган қишлоқ кўчаларида тентираб чарчайман, опамни кўролмайман. Дугонам ёрдамида у билан хат ёзишиб боғланамиз. Йиғлашдан бошқасига кучимиз етмайди. Золим ўгай онамиз тантиқ қизига дам солдириш-у, очириқ қилдириш билан овора эканлигини эшитиб, бир куни бор журъатимни тўплаб уйимизга бордим. Дугонам айтганидай, у арзандасини олиб фолбинга кетган экан. Опа-сингил тўйиб-тўйиб дардлашдик. Кетар чоғим опам:

— Келганинг яхши бўлди, сени бошқа кўролмайманми деб қўрқувдим, — деб йиғлаб юборди.

— Нега? — дедим ҳайратланиб.

— Эртага Россияга кетаяпман, — деди у ҳиққиллаб.

— Нима?! — дедим баттар ҳайратланиб.

— Ойимнинг дугоналари олиб кетаяпти, ўйинчоқ заводда ишларканмиз. У ерда ўзбек аёллари кўп экан. Ойига уч юз, тўрт юз доллардан тўлашаркан. Ойим менинг номимдан икки йиллик шартномага қўл қўйиб келибди.

Унинг гапларидан жинни бўлаёздим.

— Ҳеч қаёққа бормайсиз, қани мен билан юринг, унга қолса кўп иш қилади. Ўша ерга ўзининг Қимматини юбора қолсин, — дедим. — Ким билади, қанақа иш, дугоналари кимлар?

— Нима дединг сиғинди, тилинг чиқиб қолибдими? Яхшиликча қорангни ўчир, ҳозир оёғингни уриб синдираман, — деб менга ташланди фолбинникидан келиб қолган онам.

Опам бизни аранг ажратиб олиб, менга ялина бошлади:

— Кетақол, жон синглим, нима бўлса пешонамдан кўраман. Яхшилар ҳам кўп-ку! Сен хавотир олма, етиб боргач дарҳол тоғамникига хабар қиламан.

Ўша дамда кетгим келмаса-да, опамга зиёним тегишини билиб, чиқиб кетдим. Лекин ичимга чироқ Ñ‘қса ёришмасди. Тоғам, бувим ва бобомни олиб, изимга қайтдим. Аммо ўгай онам аллақачон опамни олиб, қаёққадир кетишга улгурган экан. Уларни тополмадик.

Ортимизга шалвираб қайтдик. Дардимиз ичимизда, кимдан, нимадан нажот топишни билмасдик. Ёлғиз умид — Яратгандан. Энди сабрсизлик билан опамнинг қўнғироғини кута бошладик. Ҳафта, ўн кун ўтса-да, ундан дарак йўқ эди. Қишлоғимизга зир қатнаб ҳам бирор натижа чиқаролмадим. Устаси фаранг ўгай онам отамнинг бўшлигидан фойдаланиб, уйимизни ўзининг номига ўтказиб олган экан. Опамни жўнатгач, ҳовлини сотиб, ўзиям ўгай қизи билан гумдон бўлибди. Унинг қаерга кетганини ҳеч ким аниқ айтолмади. Ичкиликка муккасидан кетган отамнинг ҳеч нима билан иши йўқ, чойхонадан макон топган. Фиғоним фалакка чиқиб, опамнинг дарагини суриштираман, аммо у ерда ҳам, кўкда ҳам йўқ эди.

Ўз Ñ‘ғимга ўзим қовурилиб юрган кунларимнинг бирида суддан чақирув қоғози келди. Ҳушим бошимдан учди. Айтилган манзилга етиб бордим.

Ҳатто чумолига ҳам озор беролмайдиган опагинам қора курсида ерга киргудек бўлиб ўтирарди. Унинг бизга қарашга-да мажоли йўқ, борган сари кичрайиб бораётгандек туюлди.

Маълум бўлишича, опамни «ÐŽÐ¹Ð¸Ð½Ñ‡Ð¾қ заводида ишлайсан» деб олиб кетган ўгай опамнинг ҳамтовоқлари вокзалда опамга бир сумкача беришади ва эҳтиёт бўлишни қайта-қайта тайинлаб, ўзлари бошқа вагонга ўтиб кетишади. «Ð¨Ñƒ ердан қимирлама, манзилга етгач, ўзимиз олдингга келамиз. Мана бунга бирор нарса олиб егин» деб озроқ пул ташлаб, ғойиб бўлишади.

Кўча кўрмаган опам сумкачани бағрига босганча ўтираверади. Ярим йўлда опамни қўлга олишади ва у гиёҳванд модда савдоси билан шуғулланади деган айб билан бошқармага олиб кетилади. Унинг гапларига ҳеч ким қулоқ солмайди. Ҳақиқий жиноятчилар сувдан қуруқ чиқиб, изсиз йўқолади. Шўрлик опам уларнинг на исмини билади, на юз тузилишини эслай олади.

Айбсиз айбдор қамалди. Ўгай онамни ҳеч қаердан тополмадик. У уйнинг пули билан қайсидир чет мамлакатга чиқиб кетганмиш. Опамнинг тақдиридан хабар топган ўз онам мени излаб келди, аммо ҳаммасининг бош сабабчиси, ўз нафсини, ҳузур-ҳаловотини ўйлаб, фарзандларини сарсон-саргардон, ўгай она қўлида хор қилган аёлни эшитишни ҳам истамадим. Мен учун у аллақачон ўлганди. Вақтида у борига сабр қилиб, отамни эр ўрнида кўриб, хиёнат ботқоғига ботмасдан уйда аёллигини, оналигини эплаб ўтирганида ҳозир биз бу аҳволга тушмасдик. Мен-ку ҳаётимдан нолимайман. Тоғам ҳам ота, ҳам она бўлиб ўстиряптилар, аммо опам…

Умриниса яна ўпкаси тўлиб йиғлай бошлади. Анча фурсат ўтгач, яна тилга кирди.

— Ҳар куни совчилар келавериб, эшигимизнинг турумини бузаяпти, аммо мен кутган инсоннинг уйидагилари менга уйланишга қарши. Сабаби, мен бузуқнинг қизи, жиноятчининг синглиси эканман.

Мен учун ҳаммасидан муҳими опамнинг тезроқ озодликка чиқиши, юзи ёруғ бўлиши. Мен ният қилганман, олдин опам оқ кўйлак кияди сўнгра менга навбат.

— Опангиз…

— Қамалган-ку, демоқчисиз-да. Тўғри, бироқ у ўгай опамнинг кирдикорлари қурбони бўлганини қишлоқдошларимиз яхши билишади.

Опамни болалигидан бир синфдоши Ñ‘қтириб, хат ёзиб юрарди. Совчиям юборганди, аммо ўгай онамиз унинг одамларига опамнинг тутқаноҚи борлигини айтиб, уларнинг оёғини узганди. Кеч бўлса-да, ҳақиқатни англаган Асқар ака опамнинг чиқишини интизорлик билан кутаяпти. Гоҳ ошкора, гоҳ уйидагилардан пинҳона опамнинг ҳолидан хабар олиб турибди.

— Уйидагиларнинг фикри қандай экан?

— Уни билмадим-у, аммо Асқар ака шаҳардан уй сотиб олибди. Тўйни ўтказгач, кўчиб кетишади.

Кўзларимга ёш қуйилди, бошқа савол бера олмадим.

— Яқинда опамдан хат олгандим. Ўзини яхши тутгани, намунали хулқи сабаб муддатидан олдин жавоб беришаркан. Опам ўша кунга оз қолганини ёзган бўлса-да, кутишга сабрим етмади, уни соғинганим учун йўлга чиқдим. Зора уни олиб, бирданига уйга қайтсам.

Умриниса яна хаёлга чўмди. Анча вақÑ‚ ўтгач, умид билан сўради:

— Опа, мўъжизаларга ишонасизми?

Унинг кўзларидаги ифодани сўндиргим келмади.

— Албатта ишонаман! Ҳар бир иш Аллоҳнинг хоҳиш-иродаси билан бўлади. Насиб қилса, опангиз билан бирга қайтасиз. Тўйларингизга айтиш эсингиздан чиқмасин-а!

— Худо шу кунларга етказармикан?

Манзилга етгач, Умриниса оғир сумкасини кўтариб тушиб кетди. Қадрдонлардай хайрлашиб, уйига қайта-қайта таклиф қилди. Юрагимда илиқ таассурот қолдирган қизни анча пайтгача эслаб юрдим. Аммо турмуш ташвишлари билан бўлиб, уни унутиб ҳам юборибман.

Яқинда почтачи қўлимга бир хат тутқазди. Очдим. Унда Сабринисо ва Асқаржонларнинг тўйига таклифнома бор экан.

Сабр учун яралиб, сариқ олтинга етган қизгинага бахт тиладим. Масофа олислиги сабаб тўйига боролмасам-да, қачондир сабр маликаси, беғубор фаришта билан учрашишни дилимга тугиб қўйдим...