Arab tili grammatikasi  ( 57548 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 B


Musannif Adham  24 Iyul 2008, 07:56:23

Lug’at bilan ishlash.

Lug’atlar asosan o’zak asosida tuzilgan bo’ladi. Ularda bir o’zakka oid bo’lgan so'zlar bir joyda beriladi. Bunday luga’at bilan ishlashda so'zning tarjimasini bilish uchun avval uning o’zagini aniqlash kerak. Ammo bu narsa ko’p o’qib, o’rganib erishiladi. Agar o’quvchiga bir o’zakka oid bir necha so'zlar ma’lum bo’lsa, ularning o’zagini topish osonroq bo’ladi.

Masalan, دَرْسٌ ،  مَدْرَسَةٌ ،  تَدْرِيسٌ ،  مُدَرِّسٌ    so'zlari "œ درس " o’zagi asosida va كَلِمَةٌ ،  مُتَكَلِّمٌ ،  كَلاَمٌ ،  تَكَلَّمَ so'zlarining o’zagi esa "œ كلم " o’zagi asosida hosil qilingan.
   
Ushbu so'zlarning ma’nosini topishda ularni shu o’zaklar bo’yicha qidirish lozim. Ya’ni, مَحْمُودٌ ،  أَحْمَدُ ،  حَمِيدٌ ،  حَمِدَ so'zlarining ma’nolarini lug’atlarda alifbo tartibida emas, balki "œ ح " harfidan boshlab, "œ حمد " o’zagidan qidirish kerak bo’ladi.     

Qayd etilgan


Musannif Adham  26 Iyul 2008, 13:53:18

II

ASOSIY QISM

So'z turkumlari.

Arab tilidagi so'zlar tarkibidagi harflar miqdori bir harfdan yetti harfgacha bo’ladi:

لِ ،  مِنْ ،  فَوْقَ ،  قُبَيْلَ ،  مَحْمُودٌ ،  عَنْدَلِيبٌ ،  إِسْتِقْبَالٌ

Ular uchta katta guruhga bo’linadi:
I. Ism ( أَلإِسْمُ ) turkumiga ot, sifat, son, olmosh, ravish, masdar (harakat nomi) va sifatdosh kabi mustaqil ma’noni bildirgan so'zlar kiradi:

مَدْرَسَةٌ ،  إِنْسَانٌ ،  مَدِينَةٌ ،  جَبَلٌ ،  عِلْمٌ ،  دِرَاسَتٌ
   Ismlarda jins, son, kelishik va holat ( jami to’rtta) kategoriyalari mavjud bo’lib, ular shu kategoriyalarda turlanadi — o’zgaradi.

II. Fe’l  ( أَلْفِعْلُ ) — mustaqil mazmunga ega bo’lib, biron-bir ish-harakatning sodir bo’lishiga yoki holatiga ishora qiladigan so'zlarni ifodalovchi turkum. Fe’llarda ish-harakat o’tgan, hozirgi yoki kelasi zamondan birida sodir bo’ladi:

U boradi — سَيَذْهَبُ           U borayapti — يَذْهَبُ              U bordi — ذَهَبَ
Fe’l turkumiga fe’lning barcha shakllari kiradi.

III. Yordamchi so'zlar ( أَلْحَرْفُ ) — mustaqil mazmunga ega bo’lmagan, boshqa so'zlar ta’siriga uchramaydigan so’zlarni umumlashtiruvchi turkum. Ular ism yoki fe’lga ta’sir qilib, ularning gapdagi ma’nosini aniqlashtirib keladi. Yordamchi so’zlarda fe’l va ismlarda bor bo’lgan kategoriyalar mavjud emas. Yordamchi so'zlarga aniqlik artikli, old ko’makchi, yuklama, bog’lovchi va undalma kabilar kiradi.     

Qayd etilgan


Musannif Adham  28 Iyul 2008, 07:08:17

ISMLARNING TURLARI

OT

Odam, jonivor, buyum, ashyo kabi narsalarni bildiradigan so’zlarga ot deyiladi. Otning jinsi o’zgarmas bo’lib, u yo muzakkar yoki muannas jinsda bo’ladi. Otlar ikki xil: turdosh va atoqli bo’ladi.

Turdosh otlar. Bir turdagi shaxs yoki narsaning umumiy nomini bildiradigan otlarga turdosh otlar deyiladi. Masalan,

atirgul — وَرْدَةٌ    shahar — مَدِينَةٌ   hayvon — حَيْوَانٌ   kishi — رَجُلٌ
   
Kishining kasbini anglatgan turdosh otlar esa, ikkala jinsda bo’ladi:

o’qituvchi ayol — مُعَلِّمَةٌ            o’qituvchi — مُعَلِّمٌ

Atoqli otlar. Bir shaxs, jonivor yoki narsaning nomini bildiradigan otlarga atoqli otlar deyiladi. Masalan,

Nil - أَلنِّيلُ   Buxoro — بُخَارَي   Qohira — أَلْقَاهِرَةُ Ya’qub — يَعْقُوبُ   Sodiq — صَادِقٌ Muhammad — مُحَمَّدٌ

Qayd etilgan


Musannif Adham  28 Iyul 2008, 08:04:27

SIFAT

Otning belgisini bildiradigan so'zlarga sifat deyiladi. Belgi deganda, rang, maza-ta’m, hajm, xususiyat kabilar tushuniladi. Ikki xil sifat: tub va yasama sifatlar bor.

Tub sifatlarga:
chiroyli — جَمِيلٌ  keng — وَاسِعٌ  kichkina — صَغِيرٌ  katta — كَبِيرٌ

kabi sifatlar misol bo’ladi.
   
Yasama sifatlarga esa:
   
islom diniga oid (islomiy) -  إِسْلاَمِيٌّ      arabcha — عَرَبِيٌّ

kabi sifatlar misol bo’ladi.

Qayd etilgan


Musannif Adham  31 Iyul 2008, 09:03:51

SON

Sonlar otning sanog’ini yoki tartibini bildiradigan so'zlardir. Ikki xil: sanoq va tartib sonlar bor. 10 gacha bo’lgan sodda sanoq sonlar quyidagilardir:



Ularning muzakkar jinsi ko’rinishining oxiriga "œta marbuta" qo’shib, muannas jinsi hosil qilinadi.
   
Arab tilida "œ0" soni صِفْرٌ so'zi bilan ifodalanadi.


Qayd etilgan


Musannif Adham  31 Iyul 2008, 15:48:48

OLMOSH

Olmoshlarning bir necha turi bor. Ular:

1.   Kishilik olmoshlari — أَنَا ، أَنْتَ ، أَنْتِ ، أَنْتُمَا ، هُوَ ، نَحْنُ

2.   Birikma olmoshlari — يِ ، ـكَ ، ـكِ ، ـهُ ، ـهَا 

3.   Ko’rsatish olmoshlari — هٰذَا ، هٰذِهِ ، هٰؤُلاَءِ ، ذَالِكَ ، تِلْكَ ، أُولئِٰكَ 

4.   So’roq olmoshlari — مَا ؟  مَنْ ؟  أَيْ ؟  كَيْفَ ؟

Qayd etilgan


Musannif Adham  01 Avgust 2008, 08:56:22

I S M L A R N I N G  G R A M M A T I K  K A T E G O R I Y A L A R I

I. HOLAT KATEGORIYASI

Isml aniq yoki noaniq holatda bo’lishi mumkin. So'zlovchiga oldindan noma’lum bo’lgan so'zlar noaniq holatda, avvaldan ma’lum bo’lgan so'zlar aniq holatda ifodalanadi:

Men bir kitob(ni) o’qidim. (noaniq)
Bu kitob juda foydali ekan. (aniq)

Quyidagi so'zlar aniq holatda deb hisoblanadi:

1.  ال  artikli bilan kelgan so'zlar: أَلْمَدْرَسَةُ ، أَلْوَلَدُ ،  أَلْكِتَابُ ،  أَلْبِنْتُ

.2  Bu artikl bo'lmagan quyidagi ismlar:

a) atoqli otlar: مِصْرُ ، مَكَّةُ ، طَشْقَنْدُ ، أَحْمَدُ ، فَاتِمَةُ  kabi;

b) ko’rsatish olmoshlari: هٰذَا ،  هٰذِهِ ،  ذَالِكَ ،  تِلْكَ  kabi;

c) kishilik olmoshlari: أَنَا ،  أَنْتَ ،  أَنْتِ ،  هُوَ ،  هِيَ ،  نَحْنُ ،  أَنْتُمْ  kabi;

d) qaratqich — qaralmish shaklidagi (izofa) birikmaning 1- bo’lagi: كِتَابُ الطَالِبِ ،  طَالِبُ الْجَامِعَةِ kabi;

Tanvin bilan tugagan so'zlar noaniq holatda deb hisoblanadi:
(bir) maktab — مَدْرَسَةٌ    (bir) qiz — بِنْتٌ   (bir) kitob — كِتَابٌ   

Qayd etilgan


Musannif Adham  08 Avgust 2008, 15:38:38

II. JINS  KATEGORIYASI

Arab tilida so'zlar ikki xil: 1) muannas (qiz) va 2) muzakkar (er) jinsida bo’ladi.

So'zning muannas jinsda ekanligini bildiradigan yozilshidagi tashqi (morfologik) belgilari uchta:

1. So'zning "œta marbuta" bilan tugagan bo’lishi. Bunday so'zlar ko’p uchraydi:

hadya; ehson - هَدْيَةٌ         qiz - إِبْنَةٌ             amma - عَمَّةٌ

2. So'zning  ـَاءُ   (alif va hamza) bilan tugashi. Bunday so'zlar kam uchraydi:

davo -  دَوَاءٌ       sinov - بَلاَءٌ           kasallik - دَاءٌ

3. So'zning  َي  (alif maqsura) bilan tugashi. Bunday so'zlar juda kam uchraydi:

xushxabar - بُشْرَي                    kasalxona - مُسْتَشْفَي

Qolgan muannas jinsdagi so'zlar ular anglatgan mazmuniga qarab aniqlanadi:

A) Ayol kishini yoki ularning ismini bildiruvchi so'zlar:

Qiz -   بِنْتٌ      ona - أُمٌّ        Vidad (ism) -  وِدَادٌ

B) Tananing juft a’zolarini bildiruvchi so'zlar:

quloq -  أُذُنٌ            qo’l - يَدٌ

C) Xalqlar, davlatlar, shaharlarning nomlari:

Livan - لُبْنَانٌ                  Liviya - لِيبيَا

D) Yaratilishiga ko’ra yakka bo’lgan narsalarning nomlari:
quyosh -  شَمْسٌ         olov -  نَارٌ

Qolgan so’zlar muzakkar jinsga talluqli so'zlardir. Ba’zi so'zlar esa ikkala jinsga tegishlidir. Ularning ro’yxati lug’at kitoblarining oxirida beriladi.   

Qayd etilgan


Musannif Adham  14 Avgust 2008, 07:12:27

III. SON  KATEGORIYASI

Arab tilida uchta grammatik son bor:

1. Birlik.      2. Ikkilik.      3. Ko’plik.

I K K I L I  K    S O N


Ikkilik son muzakkar yoki muannas jins, birlik sonda bo’lgan ismning oxiridagi tanvinini olib tashlab, o’rniga ـَانِ   (a:ni) qo’shimchasini qo’shib yasaladi. Bunda muannas jinsdagi so'zning ة    ("œta marbuta")si ت  ("œta mamduda")ga almashtiriladi:

   ikkita kitob               كِتَابَانِ                ←     kitob               كِتَابٌ       
           ikkita toliba              طَالِبَتَانِ               ←     toliba              طَالِبَةٌ            ikkita mudarris         مُدَرِّسَانِ              ←     mudarris         مُدَرِّسٌ 
           
   
Ikkilik sondagi so'z oldiga ال artikli qo’yilganida ham,  ـَانِ qo’shimchasi o’zgarmaydi:

أَلطَّالِبَتَانِ        ←  طَالِبَتَانِ                     أَلْكِتَابَانِ  ←  كِتَابَانِ
   
Alif maqsura — ي bilan tugagan ismning ikkiligi hosil qilinganda, u ي ga o’zgaradi:

Ikkita xushxabar                بُشْرَيَانِ        ←          xushxabar      بُشْرَي
   
Hamza (ء) yoki alif ( ا ) bilan tugagan so'zlardan ikkilik son hosil qilinganda, ularning hamza yoki aliflari "œ wa:w" ( و ) ga o’zgarib ketadi:

ikkita go’zal             حَسْنَوَانِ        ←       go’zal      حَسْنَاءُ

Ikkilik sondagi so'zlar bosh va qaratqich-tushum kelishiklarida turlanadi:



Qayd etilgan


Musannif Adham  21 Avgust 2008, 06:03:32

K O’ P  L  I  K    S O N

Arab tilida so'zlarning ko’pligini hosil qilish ancha murakkabdir. U bir necha usulda yasaladi.:

1. Siniq ko’plik yasash usuli;  2. To’g’ri ko’plik yasash usuli.

Siniq ko’plik.  Ismdan siniq ko’plik yasashda so'zning o’zagi go’yoki "œsindiriladi" — ya’ni so’z o’zagini tashkil etuvchi undoshlarning unlilari o’zgaradi, ko’plik shakl yasovchi undoshlar kiritiladi. Natijada uning birlik shakli o’zgaradi. Shuning uchun bunday ko’plik yasash usuli "œsiniq ko’plik" deb ataladi. Siniq ko’plikdagi tanvin z(d)amma bilan tugagan ismlar uch kelishikda, d(z)amma  bilan tugagan ismlar  esa ikki kelishikda turlanadi:

bog’ — bog’lar    حَدِيقَةٌ — حَدَائِقُ           dars — darslar       دَرْسٌ — دُرُوسٌ
             
kitob — kitoblar    كِتَابٌ — كُتُبٌ      xabar — xabarlar    خَبَرٌ — أَخْبَارٌ

Qaysi so'zning ko’pligi to’g’ri ko’plikda va qaysinisiki "œsiniq ko’plik"da hosil bo’lishini aniqlaydigan ma’lum bir "œtemir" qoida yo’q. Buni aniqlash uchun bizga lug’at kitoblari va o’zimiz yod olgan so'z boyligimiz qo’l keladi.

To’g’ri ko’plik. Ismdan to’g’ri ko’plik yasashda uning oxiriga ko’plik qo’shimchasi qo’shiladi. Bunda birlik shakli o’zgarmay turadi. Muzakkar jinsidagi to’g’ri ko’plik shaxsni bildiradigan atoqli otlardan, ularning kasblarini bildiradigan so’zlardan, "œة  "œ ("œta marbuta") bilan tugamagan, ikkilik va to’g’ri ko’plik qo’shimchalaridan xoli bo’lgan so'zlardan hosil qilinadi.

Muzakkar jinsdagi, odamni va uning kasb-korini bildiradigan so'zlarning ko’oligi uning oxiriga "œ وُنَ -" va muannas jinsdagi so'zning ko’pligi uning oxiriga "œ  َـاتٌ "  qo’shimchasini qo’shib hosil qilinadi. Bu yerda ham  ة  harfi ت ga aylanadi. Muzakkar jins ko’plikdagi so'zlar ال  artikli olganda qo’shimchasi o’zgarmaydi:

mudarrislar         مُدَرِّسُونَ        ←      mudarris       مُدَرِّسٌ + ُونَ
                       
mudarrisalar    مُدَرِّسَاتٌ     ←      mudarrisa   مُدَرِّسَةٌ + َـاتٌ

To’g’ri ko’plik, muannas jinsdagi ism  ال artikli olganda tanvini tushib qoladi:

olimalar       أَلْعَلِمَاتُ    ←  عَالِمَاتٌ       +       عَالِمـ + َـاتٌ  ←  عَالِمَةٌ
   tikuvchilar     أَلْخَيَّاطَاتُ  ←  خَيَّاطَاتٌ    +        خَيَّاط + َـاتٌ  ←    خَيَّاطَةٌ

To’g’ri  ko’plikdagi ismlar ikkita kelishikda turlanadi:


Odamni bildirmaydigan, muzakkar va muannas jinsdagi aksariyat so'zlarning ko’pligi ham muannas jinsdagi to’g’ri ko’plik shaklida hosil qilinadi:

hayvon — hayvonlar                          حَيْوَانَاتٌ      ←  حَيْوَانٌ
  imtihon — imtihonlar                       إِمْتِحَانَاتٌ     ←    إِمْتِحَانٌ 

Ko’pincha odamni anglatgan bir so'zning muzakkar jinsi to’g’ri ko’plikda va muannas jinsi siniq ko’plikda hosil qilinishi mumkin.


Qayd etilgan