Yurtdosh > Qoraqalpog'iston Respublikasi

Taxtako'pir tumani haqida ensiklopediyalarda

(1/1)

muxbir:
ТАХТАКЎЛИА  ТУМААИ - Қорақал поғистон А еспубликасидаги туман. 1928 й. май ойида ташкил қилинган. 1963 й. Т.т. тугатилиб, Чимбой туманига бирлаштирилган. 1965 й. сз номи билан Чимбой туманидан ажралиб чиққан.
Т .т. жанубдан Беруний, жан,шарқяан А­лликқалъа, ғарбдан Қорасзак, шим.ғарбдан Мсйноқ тумани, шим.шарқдан Қозоғистон А еспубликаси ва шарқяан Аавоий вилости билан чегарадош. Майд. 21,1 минг км2. Аҳолиси 42,6 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳарча (Тахтакспир), 8 овул фуқаролар йиғини (Белтов, Жанадарё, Мулик, Отаксл, Тахтакспир, Қораой, Қоратеран, Қснғиротксл) бор. Маркази — Тахтакспир шаҳарчаси.

Табиати. Туман ҳудуди Амударё қуйи оқими чап соҳилида жойлашган. А ельефи, асосан, текислик ва Белтов қирларидан иборат. Шим.шарқи Қизилқум чсли билан туташади. Туманда Боршининг тоғи (баландлиги Қоратеран кслининг юзасидан 35—37 м, Қизилқум билан туташган жойда), Мискин, Жаланаш қуми, Аманда, Оққум тепаликлари, Қоратақир, Шертактақир текисликлари мавжуд.
Қизилқум чсли қсйлар учун асосий сйлов ҳисобланади. Белтовда қурилиш материалларидан гипс, шағал ва б. бор. Иқлими кескин континентал. Ази иссиқ, қиши совуқ. Йиллик сртача тра 11°. Янв.нинг сртача траси —6°, снг паст тра —35°. Июлнинг сртача траси 27°, снг юқори тра 43°. Йиллик ёғин микдори 100 мм, асосан, қиш ва баҳорда ёғади. Туман скинзорлари Қизкетган каналидан ажралиб чиққан Қувончёрма канали ва унинг тармоклари  (Тимпий, Бсзёп, Жилвонёп, Бадракёп)дан суғорилади. А­нг йирик Қоратеран кслида (майд. 126 км2) балиқ урчитилади. Тоғ стагидаги бу ксл соҳиллари дам олиш жойи ҳисобланади. Ундан ташқари Отаксл,
Мавдак, А­чкислган, Қораксл, Ақбас ва б. ксллар бор. Тупроқпари ботқоқ, стлоқи ботқоқ, шср, бсз, тақир, сур, қснғир ва қумли тупроклардан иборат. Қумликларда саксовул, селин, қуёнсуск, қизилча, снтоқ, оқбош, ажриқ, қораборак, туранғил, жийда, юлғун, тол, Белтов қирларида оқшувоқ ва шсралар ссади. Аввойи ҳайвонлардан қобон, қуён, жайран, бсри, тулки, чисбсри, бсрсиқ, қсшоёқ, ксрсичқон; судралувчилардан илонлар, ҳар хил калтакесаклар, тошбақа; қушлардан тувалоқ, тсрғай, чумчуқ, қарға, бургут, бойсғли, тсқайларда қирювул, қарчиғай, қирғий, кслларда ғоз, срдак ва б. учрайди. Балиқлардан сазан, лаққа, оқ амур, оқ қайроқ (жерех) ва б. ксп, ондатра ҳам бор.

Аҳолисининг асосий қисмини қорақалпоқ ва қозоқлар ташкил стади, шунингдек, сзбек, қирғиз, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам сшайди. Аҳолининг сртача зичлиги 1 км2га 2 киши. Шаҳарликлар 17,1 минг киши, қишлоқ аҳолиси 25,5 минг киши.

Хсжалиги. Туман иқтисодий негизини пахтачилик ва чорвачилик ташкил стади. Т.т.да «Тахтакспирдон» саноат корхонаси, 123 та кичик ва срта хусусий корхоналар, 7 акяисдорлик жамисти, Қорақалпоғистон — Қозоғистон «Тахтақишлоқмаш» қсшма корхонаси, қурилиш ташкилотлари, автокорхона, савдо, маданий, маиший хизмат ксрсатиш шохобчалари бор. А­лектр снергис Тахиатош иссиклик слектр стссидан олинади.
Туман қишлоқ хсжалиги. асосан, пахтачилик, галлачилик ва чорвачиликка ихтисослашган. Шоликорликка ва қоракслчиликка ҳам жиддий сътибор берилмоқда, шунингдек, боғдорчилик, сабзавот ва полизчилик ҳам ривожланган.
Т.т.да 32,7 минг га майдонда деҳқончилик қилинади. Лахта, дон, шоли, картошка, сабзавот ва полиз, емхашак скинлари скилади. Туманда 10 ширкат, 264 фермер хсжалиги, 1 фермер хсжаликлар уюшмаси мавжуд. Шундан 4 ширкат хсжалиги қоракслчиликка ихтисослашган, қолганларида, пахта, шоли буғдой етиштирилади. 264 фермер хсжалигидан 254 таси деҳқончилик, 3 таси боғдорчилик, 7 таси чорвачилик билан шуғулланади. Туман хсжаликларига 5 муқобил МТЛ хизмат ксрсатади.
Туман ва жамоа шахсий хсжаликларида 3997 қорамол (шундан 1316 сигир), 40255 қсй боқилади (2004), шунингдек, тус, йилқи, счкилар ҳам бор. 2003/2004 сқув йилида 23 умумий таълим мактабида 10446 сқувчи таълим олди. Мусика мактаби, 2 касбҳунар коллежи, чспон болалар мактабинтернати, тест маркази мавжуд. Маданист уйи, 25 кутубхона, 10 клуб муассасаси фаолист ксрсатади.
Туман марказий касалхонаси (235 срин), болалар касалхонаси, қишлоқ касалхонаси, стоматологис поликлиникаси, 13 фельдшеракушерлик пункти, 6 қишлоқ врачлик пункти ишлаб турибди (2004). Т.т.да «Айдос қала» санаторийси бор. «Тахтакспир тонги» туман газ. (қорақалпоқ тилида) чиқади.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

muxbir:
ТАХТАКЎЛИА  — Қорақалпоғистон А еспубликаси Тахтакспир туманидаги шахарча (1984 й.дан). Туман маркази, Аукус ш.дан 107 км. нарида. Яқин т.й. станяисси Чимбой (55 км). Аҳолиси 17,1 минг киши (2004). Хсжаликлари Қувончёрма каналидан сув олади. «Тахтакспир» атамасининг келиб чиқишини 20-а.нинг бошларида Қувончёрма каналининг давоми бслган Босай канали устида хашар йсли билан тахта (ёғоч)дан қурилган ксприк (шевада «кспир») билан боғлайдилар.
Т.да туман ҳокимисти биноси, маъмурий, давлат ва қурилиш ташкилотлари, «Тахтакспирдон» акяисдорлик жамисти, автокорхона, таъмирлаш устахонаси, МТЛ, «Тахтақишлоқмаш» (Қозоғистон билан) қсшма корхонаси, супермаркет, автовокзал мавжуд. 6 умумий таълим мактаби, мусиқа мактаби, 2 касбҳунар коллежи, кутубхона, маданист саройи, «Оталар чойхонаси», савдо маркази, маданий ва маиший хизмат ксрсатиш шохобчалари ишлаб турибди. Теннис корти, стадион, спорт клуби бор. «Доридармон» акяисдорлик жамисти, туман марказий касалхонаси, шошилинч тиббий ёрдам маркази, юқумли касалликлар касалхонаси, 3 поликлиника, аёллар консультаяисси, 7 дорихона, ва б. тиббий муассасалар аҳолига хизмат ксрсатади. Т. — Аукус йсналишида автобуслар қатнови йслга қсйилган.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Navigation

[0] Message Index

Go to full version