Buyuk Xorazmiylar  ( 6570 marta o'qilgan) Chop etish

1 B


muxbir  23 Yanvar 2010, 10:52:58

ХОА АЗМИЙ, Абу Жаъфар (Абу Абдуллоҳ) Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий (783, Хива — 850, Бағдод) — сртаосиёлик буюк математик, астроном, географ, фан тарихидаги илк крмусий олимлардан. Дастлабки маълумотни Хива ш.да олган ва етук олим бслиб шаклланган. Бунда араб истилосидан сснг муайсн даражада сақланиб қолган қадимги Хоразм фани анъаналари асосий роль сйнаган. Халифа Ҳорун арА ашиднинг сғли ва унинг Хуросондаги волийси алМаъмун ҳузурига — Марвга таклиф стилган. 819 й.да Бағдодни сгаллаган алМаъмун туркистонлик олимлардан X., Аҳмад алФарғоний, Ҳабаш алҲосиб Марвазий, Абул Аббос Жавҳарий ва б.ни сзи билан олиб кетиб, сзига хос илмий жамоа ташкил стган. Бу жамоа фан тарихидаги дастлабки росмана академис деб қараладиган илмий муассаса — «Байт улҳикмат» («Донишмандлик уйи») нинг сзагини ташкил стган. Бу академисда X. етакчи олим ва илмий раҳбар бслган. У шу даврдан бошлаб Бағдодда алМаъмун (813 — 833), сснг алМсътасим (833 842), алВосиқ (842 —847) халифалиги даврларида сшаб ижод стган.
Х.нинг бизгача снтача асари тслиқ, қисман ёки айрим парчалар тарзида етиб келган. Шу асарларнинг сзиёқ ксрсатадики, X. инсонист яивилизаяиссига буюк ҳисса қсшган олимдир. Америкалик фан тарихчиси Жорж Сартон Х.ни «Ўз замонасининг снг буюк математиги, агар барча ҳолатлар сътиборга олинса, барча замонларнинг снг буюк математикларидан бири», деб баҳолаган. Бундай баҳо Хнинг математика тарихида тутган бекиёс срни туфайлидир.
Мил. ав. 6-а.дан милодий 5-а.гача равнақ топган юнон маданисти 4-а.га келиб инқирозга юз тутди. 415 й.да юнон фанининг хазинаси бслган Искандарис кутубхонаси вайрон қилиниб, минглаб китоблар ёқиб юборилди. Аатижада фан тараққиётдан тсхтаб, хатто қслга киритилган ютуқлар ҳам унутила бошлади. 4 —8-а.ларда олис Хитой ва Ҳиндистондаги айрим олимлар фаолистини ҳисобга олмаганда Константинополь (Византис) ва Гандишапурда (А­роннинг ҳозирги Ҳузистон вилостида) жон сақлаган юнон олимлари, айрим сурёний, сҳудий ва насроний руҳонийлари омон қолган юнонча китобларни сақлаш, таржима килиш, шархлар битиш билангина шуғулланган, диний сҳтиёжлар туфайли айрим астрономик кузатувларгина олиб борилган.
9-а.да Араб халифалиги кучайиб, унинг пойтахти Бағдод улкан иктисодийижтимоий марказга айланди ва бу ерга илм аҳли оқиб кела бошлади. АлҲажжож ибн Матар алКуфий, Абу Закарийс Яҳё ибн алБитрик, Ҳунайн ибн Исҳоқ, Қуста ибн Луқо алБаалбакий ва б. юнон олимларининг асарларини, Муҳаммад алФазарий, Яъкуб ибн Тарик ва б. олимлар ҳинд тилидаги китобларни араб тилига таржима қила бошладилар, араб тилида дастлабки шархлар битилди. Лекин фан снги марраларни сгаллаши учун уни снги ривожланиш босқичига кстариш лозим сди. Фан тарихчиси Адам Мея ибораси билан «Мусулмон ренессанси» деб аталган фан тарихидаги бу ҳодиса биринчи навбатда X. номи ва илмий жасорати билан боғлиқ.
X. Бағдодда юнон фанининг ютуқларини срганади, ҳинд ва срон манбалари, ҳатто бевосита Бобилдан крлган айрим фактлар ҳамда хитой манбалари билан ҳам танишади, уларни сзининг муҳим кашфиётлари билан бойитади ва фан тарихида абадий из қолдирган фундаментал асарлар сратади. Шунинг учун X. сзигача мавжуд бслган яивилизаяис меросини синтез қилиб, бойитиб жаҳонга ёйган фан даҳоси ҳисобланади.
X. алгебра фанига асос солгани, бу фан атамаси унинг «Китоб мухтасар мин ҳисоб алжабр валмуқобала» («Алжабр валмуқобала ҳисоби ҳақида қисқача китоб») асари номидан келиб чиққани схши маълум. Лекин баъзан X. фақат сзиДан аввал маълум бслган чизиқли ва квадрат тенгламалар ечиш усулини тизимга солган, деган нуқтаи назар учрайди. Бу фикр X. асари шу мавзудан бошланганлиги туфайли пайдо бслган. Ҳолбуки, Х.нинг китоби, биринчи навбатда, алгебраик ҳисобга бағишланган. Бу шундан ҳам ксринадики, китоб номи икки муҳим алгебраик амал — алжабр ва алмуқобала билан аталган. X. алгебраик амалларни, аввал тенгламаларни ечишда қандай қслланишини баён стиб, сснг алгебраик шакл алмаштиришларига стган. Акс ҳолда китобнинг мақсадини тушуниш қийин бслар сди. X. асари 12-а.нинг бошларида кремоналик
Герардо, честерлик А оберт томонидан лотинчага таржима қилинган, номи қисқариб «алжебра» (франяуз, инглиз тилларида), «алгебра» (немис, рус тилларида) деб атала бошлаган ва фан номига айланиб кетган.
Унинг муқаддимасида китоб нима мақсадда ёзилгани баён қилинади: «Мен арифметиканинг оддий ва мураккаб масалаларини сз ичига олувчи «Алжабр валмуқобала ҳисоби ҳақида қисқача китоб»ни таълик қилдим, чунки мерос тақсимлашда, васистнома тузишда, мол тақсимлашда, адлис ишларида, савдода ва ҳар қандай битимларда, шунингдек, ер слчашда, каналлар стказишда, геометрисда ва б. шунга схшаш турли ишларда кишилар учун бу зарурдир».
Китоб уч қисм (китоб)дан иборат. Унинг 15 бобли биринчи қисми «Китоб алмухтасар филжабр валмуқобала» деб номланган ва соф математик фактлар баёнига бағишланган. Хусусан, унда Қад. Бобилдан маълум бслган биринчи ва иккинчи даражали тенгламаларни ечиш усуллари баён қилинган. X. манфий сонлардан фойдаланмагани учун тенгламаларни қуйидаги ксринишда қарайди:
ax2=bx, ax1=c, bx=c, ax2+bx=c, ax2+c=bx, ax2=bx+c. (Улар ҳозирги фан тилида биринчи ва иккинчи даражали тенгламаларнинг мусбат сонлар сриммайдони устидаги каноник ксринишларидир).
X. ҳар бир ҳолда тенгламани ечиш қоидалари ҳамда уларнинг қатъий исботларини келтиради. Исбот гарчи ташқи ксринишда геометрик тилда баён қилинсада, моҳистан ҳозирги алгебраик исбот билан мое тушади.
Китобнинг кейинги бобида алгебраик ҳисоб, хусусан, алжабр ва мукрбала амаллари баён қилинади. Бу бобда «ирраяионаллик» тушунчаси киритилади, «ишоралар қоидаси» келтирилади. Китобнинг навбатдаги икки боби алгебрадан масалалар тсплами бслиб, алжабр ва муқобала амаллари билан ечиладиган мураккаброқ мисолларга, «Ўлчашлар ҳақида боб»и геометриста бағишланган. Унда шаклларнинг юз ва ҳажмларини слчаш қоидалари, Лифагор теоремаси ва б. фактлар баён қилинган. Бу боб ҳажм жиҳатдан кичик бслса ҳам, сша давр амалиёти учун зарур бслган маълумотларни сз ичига олган. Лекин муаллиф муқаддимада қайд стганидек, бу бобдан ксзланган асосий мақсад геометрисни баён қилиш смас, балки алгебра геометрисда ҳам қслланишини намойиш қилиш бслган. Mac, уч томони берилган учбурчакнинг баландлиги алгебра воситасида топилиши ксрсатилган.
Китобнинг қолган икки қисми «Васистлар китоби» ва «Такдир айланишлари ҳисоби ҳақида» деб номланиб, мусулмон фиқҳи бсйича, хусусан, мерос тақсимлашга оид масалалар алгебра усуллари билан қандай ҳал стилиши ксрсатилган.
Шундай қилиб, «Алжабр валмуқобала ҳисоби ҳақида қисқача китоб» алгебра асослари ҳамда алгебрани амалда татбиқ стишга бағишланган мукаммал дарслик бслган (сна қ. «Алжабр вал муқобала»).
А¦ивилизаяис тараққиётида сонлар ва арифметик амаллар қандай срин тутиши равшан, бусиз жамист тараққиётини тасаввур қилиб ҳам бслмайди. Бугун умумбашарий маданистнинг снг оддий унсурига айланиб кетган сонларни снли саноқ системасида ёзиш ва улар устида арифметик амалларни бажариш қоидалари Х.нинг «Арифметика» асари туфайли жорий бслган.
Гап шундаки, ҳинд олимлари томонидан кашф стилган сонларни снта рақам ёрдамида ёзиш усули Х.гача ҳам Яқин Шарқ олимларига маълум сди. Лекин шунга қарамай ҳинд ҳисоби кенг ёйилмаган. Х.нинг буюк хизмати шундаки, у снли санок, системасининг аҳамистини биринчи бслиб пайқаб, содда ва лснда услубда баён қилиб берган. Шу туфайли Х.нинг китоби ҳам, снли саноқ системаси ҳам тез орада Шарқий Туркистондан Испанисгача бслган ҳудуддаги мусулмон дунёсига, 12-а.дан бошлаб Европага тарқалди. Шунинг учун Х.ни бутун инсонистни арифметиках* сргатган устоз ҳисоблаш мумкин.
Ўрта асрларда математика, астрономис ва б. фанлар соҳасида ёзилган юзлаб олимларнинг китоблари орасида айнан X. асарлари Шарқяа ҳам, Ғарбда ҳам снг ксп тарқалгани ва умуминсоний тараққиётга снг ксп ҳисса қсшгани билан ажралиб туради. Бунга X. кенг қсллаган оригиналбаён услуби сабаб бслган. Бу услуб тагида алгоритм ғосси ётади. Х.нинг бу ғосси замонлар стиши билан кспроқ аҳамист касб стиб бормоқда ва бугунга келиб жамист тараққиётининг снг муҳим омилларидан бирига айланди — рақамли ахборотни қайта ишлаш шунга асосланади.
Алгоритм намуналари (мас, А­вклид алгоритми) юнон математикасида учрайди. X. алгоритмик мушоҳаданинг қийин ва мураккаб мавзуларни баён қилишдаги аҳамистни тсғри баҳолаб, уни сз асарларида мунтазам равишда қсллаган, мушоҳада ва баён услубига айлантирган. Ўрта асрларга келиб, Европада аввал тсрт амални бажариш қоидалари, сснг умуман арифметика, 18-а.дан ҳар қандай қатъий тартибдаги математик қоидалар, 19-а.дан ҳисоблаш машиналари учун дастурлар «алгоритм» деб атала бошлаган. 20-а. срталарида алгоритм тушунчаси компьютерлар фанининг сзак коняепяиссига айланган бслса, аср охирида у математика ва информатика доирасидан чиқиб, барча табиий фанлар ва техникада тафаккурнинг зарурий унсури — алгоритмик мушоҳада қобилисти даражасига етди. Х.нинг нисбаси алгоритм атамасига айлангани тарихий адолатдир.
X. «Арифметика»си сонлар табиати ҳақидаги умумий мушоҳадалардан бошланади. Сснг исталган бутун мусбат сонни снта рақам орқали ёзиш усули, съни снлик саноқ системаси ва унинг афзалликлари баён қилинади. Сснг бу саноқ системасида ёзилган сонларни қсшиш, айириш, купайтириш ва бслиш қоидалари баён килиниб, мисоллар билан тушунтирилади. Шундан кейин X. каср сонлар ҳақида тушунча беради ва улар устида арифметик амалларни олтмишли саноқ системасига асосланиб бажариш кридаларини айтади.
Китоб бош қисмининг (уч сримни саккиз бутун сн бирдан учга купайтириш мисолигача) лотинча таржимаси сақланган, холос. Тарихчилар асарнинг қолган қисмлари ҳақида бир фикрга келолмаган. Таржималардан бир нусхаси «Магистр А. томонидан тузилган алХоразмийнинг астрономис санъатига кириш китоби» деган ссзлар билан бошланиб, у 1143 й.да ксчирилган (Венада сакланади). Иккинчи рисоланинг нусхаларидан бири ҳам шу даврга мансуб бслиб, испанислик Юханнога тегишли (Ларижда сакланади).
Бу манбаларга ксра, X. «Арифметика»сининг давомида сонларни иккилантириш, иккилаш (съни иккига бслиш) ва квадрат илдиз чиқариш амаллари баён қилинган.
Мутахассислар Миланда сакланаётган «алХоразмийнинг бутун квадривиумига муқаддима китоби» қслёзмасига асосланиб, X. «Арифметика»си аслида квадривиум, съни арифметика, геометрис, астрономис ва мусика қисмларидан иборат бслган деб тахмин килишади. Булардан ташқари, қад. қслёзмаларда Х.нинг «Китоб алжамъвалтафриқ» («Қушиш ва айириш китоби») асарига тегишли деб ксрсатилган парчалар учрайди. Бу фактга ксра, X. арифметикага оид сна бошқа асарлар ҳам ёзган.
Х.нинг фан тараққиётида чуқур из қолдирган сна бир асари «Зиж»дир. У назарий астрономис ва астрономик жадваллардан иборат бслиб, арабча қслёзмалари сакланмаган, Маслама алМажритий (10-а.) томонидан қайта ишланган вариантнинг лотинчага ва сҳудийчага таржималари етиб келган.
X. «Зиж»и срта асрлар фанидаги астрономисга оид дастлабки асар бслиб, 37 бобдан иборат ва 116 та жадвални сз ичига олади. Унда турли тақвимлар, хронологис, Қуёш, Ой, сайёраларнинг ҳаракати, буржлар ва б. ҳақвда маълумотлар келтирилган. Хусусан, Қуёш ва Ой ҳаракати тенгламалари ва тутилиш муддатларини аниклаш қоидалари, синуслар жадваллари, географик нуқталарни топиш қоидалари берилади. «Зиж»да биринчи марта тангенс функяисси киритилган.
X. «Зиж»и ҳам астрономис ва тригонометриснинг кейинги тараққиётида намуна вазифасини стаган.
Х.нинг «Китоб амал биластурлобот» («Астролсбислар билан амаллар ҳақида китоб») асарида қад. ва срта аср астрономиссининг асосий кузатув асбоби бслган астролсбис (арабча астурлоб) ссаш ва ундан фойдаланиш, осмон ёритқичларининг баландлиги, буржларга кириш вақти, бир кунлик ҳаракати ва склиптик координаталари, географик объектларнинг координаталари, снги Ой чиқиш муддатларини аниқлаш ва б. аниқ ва лснда қоидалар тарзида (алгоритмик услубда) баён қилинган. Бундан ташқари, китобда аср намози вақтини аниклаш, синусквадрант деб аталувчи асбоблар тсғрисида ҳам ссз боради. Бу сса X. илмий асбобсозлик билан ҳам шуғулланганлигидан далолат беради.
«Зароиф мин амал Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий маъриф ассамтбиластурлоб» («Муҳаммад ибн Мусо алХоразмийнинг астролсбис ёрдамида азимутни аниклаш бсйича амалларидан келиб чиқадиган зариф фикрлар») номли кичик асарида (қслёзмаси Истанбулдаги Аё Софис кугубхонасида сақланади) астрономиснинг икки масаласи — Қуёш азимутини ва меридиан чизиғини аниклаш, Ернинг сша даврда маълум қисми — Ойкуменанинг етти икдимга бслиниши, ҳар бир иклим учун буржларнинг кстарилиш вақтлари тсғрисида маълумотлар келтирган.
«Қуёш соати текислигвда соат ссаш» (Аё Софис кугубхонасида сакланади) китобида горизонтал текисликда куёш соати ссаш, съни сосси мил вазифасини стовчи пластинка — гномон срнатиш ва соат шкаласини чизиш қоидаси, гномон соссининг шкаладаги ҳолатига қараб вақтни аниклаш усули баён қилинади. Гномон соссининг учи сирпанадиган чизиқ — гиперболани ссашда қутб координаталари системаси қслланган ва бу аналитик геометрисга оид дастлабки фактлардан ҳисобланади. Х.нинг «Яхудийлар тақвими ва байрамларини аниклаш ҳақида рисола» (Ҳиндистоннинг Латна шаҳрида сакланади) асари олимнинг стнографис билан шуғулланганидан далолат беради. Бу асарда сҳудий тақвими, уни бошқа тақвимларга стказиш қоидалари, схудийлар байрамлари ва уларни тақвимда белгилаш қоидаларини, айрим муҳим астрономик маълумотларни беради. Қуёш йилининг уз. 365 куну соат, съни 365,242265 кунга тенг сканлиги айтилади. Бу сз даври учун жуда аниқ маълумот бслган. Тарихчилар бу асар аслида Х.нинг стнографис ва тақвимларга оид йирик асаридан ксчириб олинган парча бслиши керак, деб тахмин қилишади.
X. юнон олими Лтолемейс‰с кейин сшаган буюк географларидан биринчиси саналади. Унинг «Сурат алАрз» асари (бошқа номи «АлХоразм географисси», тслиқ номи Лтолемей таклиф стган «Географис» китобидан Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий таскин стган Ер сурати — шаҳарлар, тоғлар, денгизлар, ороллар ва дарёлар китоби») фан тарихидаги муҳим манбалардан биридир. Китоб Лтолемейнинг «Географис»си асосида ёзилган бслсада, шунчаки шарҳ смас, балки мустақил асар ҳисобланади. Унда биринчи марта Ер сиртини етти иқлимга бслиш илмий ёндашув билан, иқлимларнинг географик катталиклари асосида берилган ҳамда 2402 географик объект ҳақида маълумотлар, хусусан, уларнинг кенглиги ва узунлиги келтирилган (бу маълумотларнинг кспчилиги Лтолемей «Географис» сида берилмаган). Хусусан, X. географис тарихида биринчи марта Тинч океанини тилга олади. У сзи сшаган жойлардан жуда узоқдаги бошка объектлар: Атлантика ва Ҳинд океанларидаги ороллар, жумладан, Буюк Британис, Ирландис, Сарандиб (Шри Ланка) жойлашувини тсғри тасвирлайди. Китобда тасвирланган хариталар харитаграфис тарихида муҳим срин тутади. Бу китоб 12-а.даёк, лотин тилига таржима қилинган ва географис фани ривожланишига катта ҳисса қсшган.
X. нинг «Китоб аттарих» (X. «Тарих»и) асарида Муҳаммад (ас) ҳаёти билан боғлиқ саналар, ислом тарихидаги муҳорабалар, Қуёш тутилишлари, 713 йил 10 мартда Антиохис ш.да юз берган даҳшатли зилзила, халифаликдаги сиёсий ҳодисалар қайд стилган. Афсуски, бу асар бизгача етиб келмаган. Лекин ундан олинган ксчирмалар жуда ксп тарихнавис олимлар (Беруний, Ақут А умий, Яъқубий, А­лиас Бар Шинойи, Ҳамза Исфаҳоний, атТабарий, алМасъудий ва б.) китобларида учрайди. Бундан ксринадики, Х.нинг «Тарих»и уз даврида машхур булган ва кенг тарқалган. Асар уша даврнинг бошка тарихчилар ёзган китобларидан воқеаларни аниқ қайд стилиши билан ажралиб туради.
Аҳмад алФарғоний астролсбисга оид асарида Х.га тегишли сфера геометрисси ҳақидаги асарни сслатади, аммо у ҳозиргача топилмаган. X. фаннинг бешдан ортиқ соҳасини фундаментал снгиликлари билан бойитгани сабабли фан тарихидаги илк қомусий олим деб саналишга ҳакли. X. бошлаган бу анъана кейинчалик Ибн Сино, Беруний, Леонардо да Винчи, Лейбния, Ломоносов, Франклин каби олимлар томонидан давом сттирилган.
Х.нинг илмий меросига қизиқиш унинг ҳаётлик давридаёқ бошланган. Замондошларидан Аҳмад алФарғоний, Хутталий ва б. унинг асарларига шарҳлар ёзишган. X. узининг «Зиж»ини ёзишда хинд «Синдҳанта»ларига ва Лтолемейнинг «Алмагест» асарига таснган булса, «Алгебра», «Арифметика»ва б. асарлари батамом оригинал асарлар саналади. X. асарларининг мундарижаси, тузилиши ва баён услуби кейинги олимлар учун намунага айланади. Шу билан бирга унинг ижоди фаннинг кейинги тараққиёти учун мухим погона вазифасини утади. Мас, Беруний Х.нинг «Зиж» ига атаб учта рисола битган.
X. асарлари 12-а. бошидаёқ Европа шаҳарларига кириб боргани маълум. Китобларга сҳтиёж кучайганидан сснг улар лотинчага таржима қилинган. X. нинг «Алгебра», «Арифметика», «Географис»си ва «Зиж»и 16-а.гача дарслик вазифасини стаган. X. асарлари сша даврларда Ҳиндистонга ҳам олиб кетилгани ҳақида далиллар мавжуд.
19-а. бошларида X. меросига тарихий нуқтаи назардан қизиқиш бошланган. X. «Алгебра»сини 1817 й.да К. Коулбрук қисман, 1831 й.да Ф. А озен тслиқ ҳажмда Лондонда, 1838 й.да Г. Либри Ларижда чоп сттиради. Ҳозир бу асарнинг инглизча (Л.С. Карпинский, 1915 й., АҚШ), арабча (A.M. Мушаррафа, 1939 й.), русча (Ю.Х. Копелевич, Б.А. А озенфельд, 1964 й.) ва б. нашрлари мавжуд.
Х.нинг «Арифметика»сини биринчи марта Б. Бонкомпаньи А имда (1857), К. Фогель Германисда (1963), А.Л. Юшкевич Москвада (1954) чоп сттиришган.
X. «Зиж»ини срганишга ҳам катта сътибор берилган. Уни 1914 й.да А. Зутер, сснг О. Аейгебауср (1962), В.Миллас, Гольятейн (1963) ва б. нашр қилишган. 1919 й.да Ф. Ж. Видеман «Астролсбис билан амаллар ҳақида китоб»ини нашр стди.
Х.нинг «Географис»си биринчи марта X. фон Мжик (1926) томонидан чоп стилган. Олимнинг бошқа қслёзмаларини излаб топиш, срганиш, чоп стиш ва таржима қилиш — математика тарихи соҳасининг долзарб муаммоларидан бслиб қолмоқда.
1983 й.да X. таваллудининг 1200 йиллиги муносабати билан унинг барча асарлари рус тилида (А.Ахмедов, А.Л.Юшкевич, Б.А. А озенфельд ва б. таржималарида) ҳамда Танланган асарлари сзбек тилида (А. Ахмедов таржимасида) нашр стилди.
X. илмий меросини срганиш ва унинг фан тараққиётига қсшган ҳиссасини тарғиб қилишда номлари юқорида зикр стилган олимлардан ташқари Ж. Сартон, А­.С. Кеннеди, Д. Кинг (АҚШ), С.А. Ааллино (Италис), X. Земанек (Австрис), А. Аллар (Бельгис), А . А ашед (Франяис), С. Брокельман, Д. Самплоиниус (Германис), М. М. А ожанскас (А оссис) ва б. ҳам муҳим ҳисса қсшган.
Ўзбекистонда X. ҳаёти ва фаолисти билан биринчи бслиб Т.А. КрриАиёзий қизиққан. 1960-й.лардан С.Ҳ. Сирожиддинов ва Г.Л. Матвиевскас раҳбарлигида Яқин ва Ўрта Шарқ фани тарихи, жумладан, X. меросини срганиш ва дунё миқёсида тарғиб қилиш бсйича кенг ксламда илмий тадқиқотлар бошлаб юборилди. 1983 й.да буюк олим таваллудининг 1200 йиллигига бағишлаб стказилган Халқаро илмий анжуман (Москва, Тошкент ва Урганч ш.да) Х.нинг жаҳон яивилизаяиссида тутган срнини белгилашда муҳим тадбир бслди.
Урганч давлат университети, Ўзбекистоннинг турли жойларида ксплаб мактаб ва б. объектлар X. номи билан аталган.
Ас. Танланган асарлар, Т., 1983; Математические трактатс‹, Т, 1964; Астрономические трактатс‹, Т., 1983.
Ад.: Сиражиддинов С. X., Матвиевскас Г. Л., АлХорезми — вс‹даюс‰ийсс математик и астроном средневековьс, М., 1983;Салье М. А., МухаммедалХорезми — великий узбекский учёнс‹й, Т., 1954; Салье М. А., УлуғсзбеколимиМуҳаммадалХоразмий, Т., 1955; Абдураҳмонов А., АлХоразмий — буюк математик, Т., 1983; Мухам мад ибн Муса алХорезми. К 1200 летаю со днс рожденис, М., 1983; Великий ученс‹й средневековьс алХорезми, Т., 1985; Булгаков Л.С, А озенфельд Б. А., Ахмедов А. А., Мухаммад алХорезми, М., 1983.
Абдулла Аъзамов.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan


muxbir  23 Yanvar 2010, 10:53:35

ХОА АЗМИЙ, Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Юсуф алХоразмий (10-а.) — тарихчи. Балхда туғилган, сомонийлар амири Ауҳ ибн Мансур саройида хизмат қилган. Сомонийлар вазири Утбийга атаб қомусий асар «Мафотиҳ алулум» («Илмлар калити») номли асар ёзган. Асарда араб тилида ксп ишлатиладиган атамаларнинг изохлари берилган. Атамалар фанлар бсйича алоҳидаалоҳида бслим (15 бслим) қилиб берилган. Айниқса, маъмурий масалаларга (иш юритиш, солиқлар тартиби масалалари, сувдан фойдаланиш, шунингдек, обҳаво) оид бслимлари муҳим тарихий аҳамистга сга.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan


muxbir  23 Yanvar 2010, 10:54:06

ХОА АЗМИЙ (14-а.) шоир. Ўзбек адабиётининг Аавоийгача бслган атоқли вакилларидан, нома жанрининг асосчиси. Ҳаёти ва ижоди ҳақида айрим маълумотлар унинг бизгача сакланиб қолган сгона асари «Муҳаббатнома» орқали етиб келга' «Муҳаббатнома» Олтин Ўрда хони Жонибекнинг ҳукмдорларидан Муҳаммад Хсжабекнинг таклифи билан 1353 й.да ёзилган. «Муҳаббатнома»нинг «Баёни воқени айтур» қисмидан маълум бслишича, X. илгари ҳам ксп шеърлар ёзган, айниқса, муҳаббат мавзуидаги асарлари билан шухрат қозонган, лекин улар форсийда ёзилган бслиб, Муҳаммад Хсжабек шоирдан ишқий мавзуда туркийча китоб ёзиб беришни илтимос қилган. X. асарининг майдонга келишида Авҳадий Мароғавий (127475; 133738)нинг форсча ёзилган «Муҳаббатнома» достонининг таъсири бслган. Лекин Авҳадийда номалар ошиқ ва маъшуқа номидан ёзилган бслса, Х.да ошиқнинг маҳбубасига йсллаган шеърий номалари жамланган. Ҳар бир мактуб муаллифнинг чуқур кечинмалари, мурожаати билан бошлансада, унда маъшуқа ҳусну жамоли, феълатворининг муболағали тасвири биринчи сринга чиқади. Аомалар моҳист сътиборига ксра, васф билан мадҳнинг синтезидан иборат.
Асар билан Аавоий ҳам таниш бслган. «Муҳокамат уллуғатайн»да туркий тилнинг бойлигини исботламоқ мақсадида «Муҳаббатнома»дан мисол келтиради.
«Муҳаббатнома»нинг 2 та қслёзма нусхаси (уйғур ва араб ёзувларида) маълум. Шулардан сскиси уйғур ёзувидаги нусха бслиб, Британис музейида (инв. â„– 8193) сакланади. Аусха Шоҳрухнинг Ҳиротдаги саркардаси Мир Жалолиддин топшириғи билан Бакир Мансур томонидан 1432 й.нинг мартида Язд ш.да ксчирилган. Ўнта нома берилган. 364 байтдан таркиб топган.
Асарнинг араб ёзувидаги 2нусхаси ҳам Британис музейида сақланади (инв. â„–Add 7914), 1508—09 й.ларда ксчирилган, 474 байтдан таркиб топган. Мафоийлун мафоийлун фаувлун вазнида ёзилган.
«Муҳаббатнома» кейинги шоирларга катта таъсир ксрсатган. Хсжандий («Латофатнома»), Юсуф Амирий («Даҳнома»), Саййид Аҳмад («Таашшуқнома») унга назира битганлар.
Ас: Муҳаббатнома, Т., 1959; Муҳаббатнаме, М., 1969.
Ад.: Маллаев А. М., Узбекадабиётитарихи, Т., 1965; Ўзбек адабиёти тарихи [5 ж.ли], 1ж., Т., 1977.
Бегали Қосимов

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan