Muallif Mavzu: Kashtachilik  ( 13000 marta o'qilgan)

0 Foydalanuvchilar va 1 Mehmon ushbu mavzuni kuzatishmoqda.

Habib

  • Mega Member
  • *******
  • Rahmat
  • -aytdi: 4611
  • -oldi: 3284
  • Xabarlar: 4044
  • Jins: Erkak
Kashtachilik
« : 18 Oktyabr 2010, 15:49:06 »
Ўзбек халқининг миллий каштачилик санъати

So'zana
Каштачилик - ўзбек халқининг юксак бадиий дидга эга эканлигини кўрсатувчи омил ҳисобланиб, унда ўлкамизнинг гўзал табиати ўз аксини топган. Ўзбек халқининг каштачилигида каштанинг бадиий таъсирчанлиги унинг чокига қараб белгиланиб, кенг тарқалган босма, йўрма чокларида бўёқ мавжланиб кўзга ташланади. Ўзбек халқининг қадимий, анъанавий каштачилиги Ñ‚Ñžғрисида гап кетганда, олтин, кумуш, зар билан тикилган буюмлар мажмуасини ҳам унутмаслик керак. Зардўзлик буюмларида чокнинг бўртиб туриши буюмга алоҳида ҳусн бағишлаган. Зар кўпинча қора духобага тикилган.

Каштачилик минг хил хусусиятга эга бўлиб, у турмушнинг барча жабҳаларини ўз ичига олган. Қизлар жуда ёшлигидан тикишга ўргатилган. Улар ўзлари тиккан кашта намуналарини сеп сифатида тўплаб борганлар. Катачилик буюмларининг оз-кўплиги оиланинг иқтисодий аҳволига боғлиқ бўлган. Одатга кўра, келинлар оқ матодан кашталаниб тикилган сўзаналар остида куёвнинг уйига кузатилган. Ё келин-куёвларнинг уйи турли-туман каштачилик буюмлари билан безатилган кўрпа ёпқичларга, ёстиқ жилдлари, сочиқ ва бошқа баъзи уй-рўзғор буюмларига ҳам кашта тикилган. Асосан каталарда хотин-қизларнинг ички кечинмалари, фикр ва ўйлари, орзу-умидлари ифода этилган. Шу нарса диққатга сазоворки, каштачилик хотин-қизлар учун эркин бўлган бирдан-бир амалий сан'ат намунаси блган. Халқ қўшиқларидан биридаги мана бу сатрлар ҳам каштачилик хотин-қизларнинг асосий машғулотлардан бири бўлганлигини тасдиқлайди:

Кашта тикдим санама,
Ўтлар Ñ‘қдим танама.
Тикмай десам уришар,
Уйда турган анама.

Илма тикдим илиб-илиб,
Томошани ҳама қилиб.
Раҳмат дейди кўрган киши,
Ҳар гулимга ҳайрон қолиб.

Кийим-кечакларда ишлатилиб келинган каштачилик намуналаридан бири-жиякдир. Жияк кийимни безаш билан бирга уни четларини маҳкам улаб ҳам туради. Жияк қайси кийим учун қилинишига қараб, турли ранг, нусха ва қалинликларда бўлган. Эркакларнинг кийим-кечакларида хотин-қизларникига қараганда анча содда ва оддий каштачилик безаклари битилган. Каштачиликда белбоғ ва қийиқлар алоҳида ўрин эгаллайди. Матосининг ранги кимга мўлжалланганлигига ва бошқа томонлар ҳисобга олиниб тикиладиган белбоғ ва қийиқларга табиат манзаралари, турли геометрик шакллар, кейинроқ эса араб алифбоси билан турли сўзлар, ғазаллар битилган.

Жамид ЮСУПОВ,
Жалоладдин ЮСУПОВ,
УрДУнинг тарих ва ҳуқуқ факултети талабалари


yoqutxon

  • "Har qanday bilimdondan ustun Bilimdon zot bor." (yusuf surasi,76-oyat)
  • Super Member
  • ******
  • Rahmat
  • -aytdi: 1087
  • -oldi: 1223
  • Xabarlar: 1249
  • Jins: Ayol
Re: Kashtachilik
« Javob #1 : 18 Oktyabr 2010, 23:12:01 »
O`zbek milliy kashtado`zlik xalq hunarmandchilik san'atining eng qadimiy turlaridan bo`lib, u xalqning o`z turmushini go`zal qilish istagi natijasida yuzaga kelgan. Kashta kiyimlar va buyumlarni bezashda hamda ro`zg`or bezak buyumlari tayyorlashda qadimdan qo`llaniladi.
Kashtachiligimiz san'ati nafaqat mamlakatimizda, balki chet ellarda ham shuhrat qozongan. O`zbek chevar ustalari qo`llari bilan tikilgan kirpich, so`zana, zardevor, gulko`rpa, choyshab kabilar Fransiya, Italiya, Yaponiya, Germaniya, Belgiya, Amerika, Hindiston kabi xorijiy, shuningdek Respublikamizning Farg`ona vodiysida faqat xonadonlarda emas, balki amaliy san'at muzeylarida ko`p namunalari to`planib, doimiy ekspozitsiyaga aylanib qolgan.
Hozirgacha buyumlar o`ziga xos go`zallik, nafis bezaklarning rang-barangligi bilan kishilarni hayratga solib kelmoqda. Badiiy kashtachilik uzoq tarixga ega, buni arxeologik topilmalar va yozma manbalar isbotlab bermoqda. O`zbek kashtachiligi iqlimi, tabiiy sharoit, muhit bilan bog`liq holda barcha kasb-hunarlari bilan birgalikda rivoj topgan. XIV - XV asrlarga mansub miniatyuralar orqali kashtachilikning juda qadimdan rivojlanganligini ko`rish mumkin. Ispan elchisi Rui Ganzalem de Klavixo Amir Temur saroyida o`zbek milliy kashta bezaklarini ko`rganini kundaligida yozib qoldirgan. Kamoliddin Behzod "Zafarnoma"ga ishlagan.
"Temur taxtda" miniatyurasida chodirga ishlangan kashtani ham aks ettirgan.
O`zbek kashtachiligi qo`shni xalqlar kashtachiligi ta'sirida boyidi va rivojlandi. O`zbek kashtalariga e'tibor bersak, unda hind, xitoy, rus, qozoq, qirg`iz va tojik kashtachiliklarining usullarini uchratamiz.
Kashtachilik san'atida har bir millatning o`ziga xos eng ko`p qo`llaydigan naqshlari bo`ladi.
O`zbek kashtalarida o`simliksimon, geometrik shakl hamda gul naqshlari ko`p qo`llaniladi. Qadimiy an'analarga ko`ra, o`zbek qizlari-bo`lajak kelinchak seplari bo`lmish har xil kashtachilik buyumlarini ya'ni dastro`mol, choyxalta, parda, belbog`, sumka, nimcha, joynomoz, gulko’rpa, kirpich, zardevor, choyshab, so`zana, kiyim bezaklari va bosh kiyimlarini, sovg`alarni o`zlari tayyorlashgan. To`yda kuyovning qarindosh-urug`lariga kelin o`zi tikkan buyumlarini sovg`a qilgan. To`ydan oldin sep yoyib ko`rgazma qilinar, bu kelinning chevarligini, mehnatsevarligini namoyish etishi va kashta qanchalik nozik, chiroyli bo`lsa yuqori baholanar edi. Qizlar juda yoshligidan boshlab kashta tikishga o`rgatilib, ular uch, to`rt yildan keyin mustaqil kashta tikishni boshlaganlar. O`rta Osiyoda kashtachilik juda keng tarqalgan bo`lib, oilada kashta tikish bilan ayollar shug`ullanishgan. O`tmishda bu kashtalar oq va tabiiy malla shoyi, adras, hisoriga, baxmal matolarga tikilgan, keyinchalik satin, shoyi, baxmalga tikiladigan bo`ldi. Ish jarayonida ular o`z mahoratlarini oshirishgan, bir-biridan va kattalardan avlodlar tajribasini o`rganishgan. Xalq badiiy hunarmandchilik mahsulotlari faqat bizning mamlakatimizda emas, balki chet mamlakatlarda ham cheksiz talab qilinadi. Pliniyning aytishicha, Vavilon kashtachiligi qadimdan mashhur bo`lib, matoga turli rangdagi iplar bilan kashta tikishni o`sha yerda kashf etishgan.
Keyinchalik Vavilon Rim imperiyasi tarkibiga kirgach ipak, zar yoki jun ip qo`shib tikilgan rang-barang kashtachiligi bilan shuhrat qozongan. Kashtachilik san'atining an'analari Vizantiyada ham rivoj topgan.
XIII va XV asrlarda Kichik Osiyo doirasida paydo bo`lgan hamda Vizantiya imperiyasini barbod qilgan usmoniy turklar ham ushbu san'atga o`zlarining munosib ulushlarini qo`shganlar. Qrim va Kavkazning qayeridaki Vizantiya madaniyati uzoq vaqt kuchli ta'sir o`tkazgan bo`lsa, o`sha yerda kashtachilik rivojlanavergan. Qadimgi Rus ham Vizantiyaga taqlid qilib kashtachilik san'atini o`rgangan. Rus kashtasi gullarining xarakteriga va tikilish usullariga ko`ra juda turli-tumandir. Popok (yo`rma) chokli kashta tikish Olonets, Vologda oblastlari va Arxangelsk oblastining g`arbiy qismida keng tarqalgan. Hozirgi vaqtda Rossiyada ellikdan ortiq baxyasimon kashtado`zlik korxonalari bor. Ivanovo, Ryazan, Kalinin, Smolensk va boshqa oblastlarda kashtado`zlik markazlari bo`lib, u yerdagi korxonalarda turli kiyimlar va uy ro`zg`orni bezaydigan turli buyumlar ishlab chiqariladi.
XIX asrning ikkinchi yarmida kashta tikish mashinasining ixtiro etilishi kashtachilik korxonalarining vujudga kelishiga asos soldi.
Kashtado`zlikning yirik namoyandalaridan Andijondagi "Qizil bayroq" arteli rassom kashtado`zi X.Nazarov, Samarqanddagi "Xotin-qizlar mehnati" arteli kashtado`zi Usmon Shokirov, toshkentlik kashtado`z va chizmakash Xayri Sobirovalar kashta buyumlariga yangi turli xil naqsh kompozitsiya va tikish  usullarini yaratdilar. X.Sobirova onasi Zaxira Mirxoliqovadan qo`lda, mashinada tikish sirlarini va chizmachilikni o`rgandi. X. Sobirova 15 yoshidan boshlab onasining kashtado`zlik hunarini davom ettirib, "Sharq guli" va "Ilg`or" nomli Stalin artelida 16 yil ishlab ko`p shogirdlar yetishtirishda o`z hissasini qo`shdi.
Yetishib chiqqan kashtachilar o`zining san'ati va tabiatiga ko`ra go`zallik xaqidagi orzularini ifodalashga harakat qilganlar.

"Tiriklik shubxasiz bandalikdur,
Bandaliksiz tiriklik sharmandalikdur"
                           
                                  Jaloliddin Rumiy.