Kashtachilik  ( 13466 marta o'qilgan) Chop etish

1 B


Habib  18 Oktyabr 2010, 15:49:06

Ўзбек халқининг миллий каштачилик санъати

So'zana
Каштачилик - сзбек халқининг юксак бадиий дидга сга сканлигини ксрсатувчи омил ҳисобланиб, унда слкамизнинг гсзал табиати сз аксини топган. Ўзбек халқининг каштачилигида каштанинг бадиий таъсирчанлиги унинг чокига қараб белгиланиб, кенг тарқалган босма, йсрма чокларида бсёқ мавжланиб ксзга ташланади. Ўзбек халқининг қадимий, анъанавий каштачилиги тсғрисида гап кетганда, олтин, кумуш, зар билан тикилган буюмлар мажмуасини ҳам унутмаслик керак. Зардсзлик буюмларида чокнинг бсртиб туриши буюмга алоҳида ҳусн бағишлаган. Зар кспинча қора духобага тикилган.

Каштачилик минг хил хусусистга сга бслиб, у турмушнинг барча жабҳаларини сз ичига олган. Қизлар жуда ёшлигидан тикишга сргатилган. Улар сзлари тиккан кашта намуналарини сеп сифатида тсплаб борганлар. Катачилик буюмларининг оз-ксплиги оиланинг иқтисодий аҳволига боғлиқ бслган. Одатга ксра, келинлар оқ матодан кашталаниб тикилган ссзаналар остида куёвнинг уйига кузатилган. А келин-куёвларнинг уйи турли-туман каштачилик буюмлари билан безатилган ксрпа ёпқичларга, ёстиқ жилдлари, сочиқ ва бошқа баъзи уй-рсзғор буюмларига ҳам кашта тикилган. Асосан каталарда хотин-қизларнинг ички кечинмалари, фикр ва сйлари, орзу-умидлари ифода стилган. Шу нарса диққатга сазоворки, каштачилик хотин-қизлар учун сркин бслган бирдан-бир амалий сан'ат намунаси блган. Халқ қсшиқларидан биридаги мана бу сатрлар ҳам каштачилик хотин-қизларнинг асосий машғулотлардан бири бслганлигини тасдиқлайди:

Кашта тикдим санама,
Ўтлар ёқдим танама.
Тикмай десам уришар,
Уйда турган анама.

Илма тикдим илиб-илиб,
Томошани ҳама қилиб.
А аҳмат дейди ксрган киши,
Ҳар гулимга ҳайрон қолиб.

Кийим-кечакларда ишлатилиб келинган каштачилик намуналаридан бири-жискдир. Жиск кийимни безаш билан бирга уни четларини маҳкам улаб ҳам туради. Жиск қайси кийим учун қилинишига қараб, турли ранг, нусха ва қалинликларда бслган. А­ркакларнинг кийим-кечакларида хотин-қизларникига қараганда анча содда ва оддий каштачилик безаклари битилган. Каштачиликда белбоғ ва қийиқлар алоҳида срин сгаллайди. Матосининг ранги кимга мслжалланганлигига ва бошқа томонлар ҳисобга олиниб тикиладиган белбоғ ва қийиқларга табиат манзаралари, турли геометрик шакллар, кейинроқ сса араб алифбоси билан турли ссзлар, ғазаллар битилган.

Жамид ЮСУЛОВ,
Жалоладдин ЮСУЛОВ,
УрДУнинг тарих ва ҳуқуқ факултети талабалари


Qayd etilgan


yoqutxon  18 Oktyabr 2010, 23:12:01

O`zbek milliy kashtado`zlik xalq hunarmandchilik san'atining eng qadimiy turlaridan bo`lib, u xalqning o`z turmushini go`zal qilish istagi natijasida yuzaga kelgan. Kashta kiyimlar va buyumlarni bezashda hamda ro`zg`or bezak buyumlari tayyorlashda qadimdan qo`llaniladi.
Kashtachiligimiz san'ati nafaqat mamlakatimizda, balki chet ellarda ham shuhrat qozongan. O`zbek chevar ustalari qo`llari bilan tikilgan kirpich, so`zana, zardevor, gulko`rpa, choyshab kabilar Fransiya, Italiya, Yaponiya, Germaniya, Belgiya, Amerika, Hindiston kabi xorijiy, shuningdek Respublikamizning Farg`ona vodiysida faqat xonadonlarda emas, balki amaliy san'at muzeylarida ko`p namunalari to`planib, doimiy ekspozitsiyaga aylanib qolgan.
Hozirgacha buyumlar o`ziga xos go`zallik, nafis bezaklarning rang-barangligi bilan kishilarni hayratga solib kelmoqda. Badiiy kashtachilik uzoq tarixga ega, buni arxeologik topilmalar va yozma manbalar isbotlab bermoqda. O`zbek kashtachiligi iqlimi, tabiiy sharoit, muhit bilan bog`liq holda barcha kasb-hunarlari bilan birgalikda rivoj topgan. XIV - XV asrlarga mansub miniatyuralar orqali kashtachilikning juda qadimdan rivojlanganligini ko`rish mumkin. Ispan elchisi Rui Ganzalem de Klavixo Amir Temur saroyida o`zbek milliy kashta bezaklarini ko`rganini kundaligida yozib qoldirgan. Kamoliddin Behzod "Zafarnoma"ga ishlagan.
"Temur taxtda" miniatyurasida chodirga ishlangan kashtani ham aks ettirgan.
O`zbek kashtachiligi qo`shni xalqlar kashtachiligi ta'sirida boyidi va rivojlandi. O`zbek kashtalariga e'tibor bersak, unda hind, xitoy, rus, qozoq, qirg`iz va tojik kashtachiliklarining usullarini uchratamiz.
Kashtachilik san'atida har bir millatning o`ziga xos eng ko`p qo`llaydigan naqshlari bo`ladi.
O`zbek kashtalarida o`simliksimon, geometrik shakl hamda gul naqshlari ko`p qo`llaniladi. Qadimiy an'analarga ko`ra, o`zbek qizlari-bo`lajak kelinchak seplari bo`lmish har xil kashtachilik buyumlarini ya'ni dastro`mol, choyxalta, parda, belbog`, sumka, nimcha, joynomoz, gulko’rpa, kirpich, zardevor, choyshab, so`zana, kiyim bezaklari va bosh kiyimlarini, sovg`alarni o`zlari tayyorlashgan. To`yda kuyovning qarindosh-urug`lariga kelin o`zi tikkan buyumlarini sovg`a qilgan. To`ydan oldin sep yoyib ko`rgazma qilinar, bu kelinning chevarligini, mehnatsevarligini namoyish etishi va kashta qanchalik nozik, chiroyli bo`lsa yuqori baholanar edi. Qizlar juda yoshligidan boshlab kashta tikishga o`rgatilib, ular uch, to`rt yildan keyin mustaqil kashta tikishni boshlaganlar. O`rta Osiyoda kashtachilik juda keng tarqalgan bo`lib, oilada kashta tikish bilan ayollar shug`ullanishgan. O`tmishda bu kashtalar oq va tabiiy malla shoyi, adras, hisoriga, baxmal matolarga tikilgan, keyinchalik satin, shoyi, baxmalga tikiladigan bo`ldi. Ish jarayonida ular o`z mahoratlarini oshirishgan, bir-biridan va kattalardan avlodlar tajribasini o`rganishgan. Xalq badiiy hunarmandchilik mahsulotlari faqat bizning mamlakatimizda emas, balki chet mamlakatlarda ham cheksiz talab qilinadi. Pliniyning aytishicha, Vavilon kashtachiligi qadimdan mashhur bo`lib, matoga turli rangdagi iplar bilan kashta tikishni o`sha yerda kashf etishgan.
Keyinchalik Vavilon Rim imperiyasi tarkibiga kirgach ipak, zar yoki jun ip qo`shib tikilgan rang-barang kashtachiligi bilan shuhrat qozongan. Kashtachilik san'atining an'analari Vizantiyada ham rivoj topgan.
XIII va XV asrlarda Kichik Osiyo doirasida paydo bo`lgan hamda Vizantiya imperiyasini barbod qilgan usmoniy turklar ham ushbu san'atga o`zlarining munosib ulushlarini qo`shganlar. Qrim va Kavkazning qayeridaki Vizantiya madaniyati uzoq vaqt kuchli ta'sir o`tkazgan bo`lsa, o`sha yerda kashtachilik rivojlanavergan. Qadimgi Rus ham Vizantiyaga taqlid qilib kashtachilik san'atini o`rgangan. Rus kashtasi gullarining xarakteriga va tikilish usullariga ko`ra juda turli-tumandir. Popok (yo`rma) chokli kashta tikish Olonets, Vologda oblastlari va Arxangelsk oblastining g`arbiy qismida keng tarqalgan. Hozirgi vaqtda Rossiyada ellikdan ortiq baxyasimon kashtado`zlik korxonalari bor. Ivanovo, Ryazan, Kalinin, Smolensk va boshqa oblastlarda kashtado`zlik markazlari bo`lib, u yerdagi korxonalarda turli kiyimlar va uy ro`zg`orni bezaydigan turli buyumlar ishlab chiqariladi.
XIX asrning ikkinchi yarmida kashta tikish mashinasining ixtiro etilishi kashtachilik korxonalarining vujudga kelishiga asos soldi.
Kashtado`zlikning yirik namoyandalaridan Andijondagi "Qizil bayroq" arteli rassom kashtado`zi X.Nazarov, Samarqanddagi "Xotin-qizlar mehnati" arteli kashtado`zi Usmon Shokirov, toshkentlik kashtado`z va chizmakash Xayri Sobirovalar kashta buyumlariga yangi turli xil naqsh kompozitsiya va tikish  usullarini yaratdilar. X.Sobirova onasi Zaxira Mirxoliqovadan qo`lda, mashinada tikish sirlarini va chizmachilikni o`rgandi. X. Sobirova 15 yoshidan boshlab onasining kashtado`zlik hunarini davom ettirib, "Sharq guli" va "Ilg`or" nomli Stalin artelida 16 yil ishlab ko`p shogirdlar yetishtirishda o`z hissasini qo`shdi.
Yetishib chiqqan kashtachilar o`zining san'ati va tabiatiga ko`ra go`zallik xaqidagi orzularini ifodalashga harakat qilganlar.


Qayd etilgan