Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?  ( 48490 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 4 5 6 7 ... 21 B


AbdurRohman  05 Noyabr 2010, 16:24:20

ТАШБИҲ
Ташбиҳ — Шарқ адабиётида қенг тарқалган санъатлардан бири бслиб, «схшатиш» маъносини ифодалайди. Икки нарса ёки тушунчани улар сртасидаги ҳақиқий (реал) ёки мажозий муносабатларга ксра схшатиш санъатидир. Ташбиҳ санъати тасвирланаётган шахс, буюм ёки тушунчани сқувчи ксз снгида аниқроқ, жозибалироқ гавдалантиришга хизмат қилиб, асар тимсоллари маънавий қиёфасини ёрқинроқ очиш, бинобарин, шоир ғоссини сқувчи онгига тслароқ етказишга имкон беради.
Масалан, Фурқатнинг

        Лабинг ғунча, юзинг икки қизил гул,
        Қадинг сарву, сочинг гсёки сунбул

байтида маъшуқанинг аъзолари аниқ нарсаларга: лаби ғунчага, юзи қизил гулга, қадди сарвга, сочи сса сунбулга схшатилади. Бинобарин, бу сринда ҳақиқий ташбиҳ қслланилган.

Qayd etilgan


AbdurRohman  05 Noyabr 2010, 16:25:00

ТАМСИЛ
Тамсил «мисол келтириш» маъносини билдириб, шеър байтининг биринчи мисрасида ифодаланган фикрга далил сифатида иккинчи мисрада ҳаётий бир ҳодисани мисол қилиб келтиришга асосланган санъатдир. Биринчи мисрадаги фикр билан келтирилган мисол сртасидаги муносабат — мантиқий алоқа кспинча қиёсий йсналишда бслиб, ижодкор диққати ҳам бадиий тафаккур билан ҳаётий воқелик орасидаги схшашликка қаратилган бслади. Бошқача қилиб айтганда, биринчи мисрада баён қилинган фикр ҳаётий ҳодисага схшатилади, шоир ифодалаётган образлар ҳаётий мисолдаги нарса ёки тушунчаларга ғостда мос бслиб тушади.
Лутфийнинг

          А­й кснгул, жонни хаёли олида қил пешкаш,
          Ҳар нима бслса азиз, слтур киши меҳмон сори

байтида иккинчи мисрада келтирилган ҳаётий ҳодиса — мезбоннинг сзи учун снг азиз бслган нарсани меҳмон олдига қсйиши биринчи мисрадаги фикр қиёси смас, балки далили, тасдиқига хизмат қилади. Байтдаги «Ҳар нима азиз бслса, киши меҳмонига тутади, шунинг учун, сй кснгул, сен ҳам жонингни, съни снг азиз нарсангни ёр хаёлига пешкаш қил», — деган мазмун ҳам тамсил моҳистини ксрсатиб турибди.

Qayd etilgan


AbdurRohman  05 Noyabr 2010, 16:25:36

ҲУСАИ ТААªЛИЛ
«Ҳусни таълил» арабча «чиройли далиллаш» маъносини билдиради. Адабий асарларда тасвирланаётган бирор ҳодисага шоирона бирон сабаб ксрсатиш санъати шу ном билан аталади. Масалан, мана бу байтда Аавоий ҳусни таълил санъатидан фойдаланган ҳолда такрорланмас тимсолий ифода сратган:

          Қатра қонларким томар қсксимга урғон тошдин,
          Заҳмдиндир демаким, қон йиғлар аҳволимга тош.

Ҳижрон аламига чидай олмаган ошиқ сз қсксига тош урар скан, ерга қон томмоқда. Шоир таърифича, бунинг сабаби тошнинг баданга еткизган сраси смас (қон срадан оқаётгани йсқ), балки ошиқ қалбига урилган тош унинг бағридаги ғамнинг кучлилигига чидай олмасдан қонли ёш тскиб йиғламоқда. Ксринадики, бу хил таълил — сабаб образли фикрнинг кучайтирилишига хизмат қилган.

Qayd etilgan


AbdurRohman  05 Noyabr 2010, 16:26:56

ТАЖОҲУЛИ ОА ИФОАА
«Билиб туриб билмасликка олиш» маъносини ифодаловчи ушбу шеърий санъат шоирнинг байтда акс сттирилаётган бирон образли иборани аниқ айтмасдан сзини билиб билмасликка олгандек ксрсатишини назарда тутади. Тажоҳули орифона қслланган байтларда кспинча маҳбуба қиёфаси қиёсий ҳодда тасвирланади, бир ёки бир неча нарсага схшатилади, лекин узил-кесил фикр билдирилмайди. Шоирнинг сзини билиб билмасликка солиши шартли бслиб, асл мақсад таъриф ёки тавсифдан, ёр қиёфасини муболағали тарзда гавдалантиришдан иборат бслади. Масалан, Лутфийнинг

           Малак ё ҳур, билмон ё парисан?
           Бу рафтор ила ё кабки дарийсан?

байтида шоир маъшуқани малак, ҳур, пари, кабки дарийларга схшатади-ю, аниқ қайси бири сканини таъкидламай, сзини билмасликка солади. Аслида сса у маҳбубани шуларнинг барчасига қиёслаб, унинг бениҳос гсзаллигига диққатимизни қаратспти. Атоийнинг

            Менгларинг мушки Хстан ё нуқтаи жондур, бегим?
            А­нгларинг варди А­рам ё боғи ризвондур, бегим?

байтида маҳбуба менглари мушки Хстанга, жон нуқтасига, снглари сса А­рам атиргули, жаннат боғига қиёс қилинади-ю, лекин қайси бирига схшаши аниқ айтилмайди. Чунки мақсад ҳар иккисига ташбиҳ қилишдир. Шоир маҳбуба менгларининг қоралик, хушбсйликда Хстан мушкига, гсзалликда жон нуктасига, снгларининг сса ҳам А­рам атиргули, ҳам жаннат боғига схшашини таъкидласпти, халос.

Qayd etilgan


AbdurRohman  05 Noyabr 2010, 16:28:51

ТАШХИС
Ташхис («жонлантириш») ҳайвонлар, қушлар, жонсиз нарсаларга инсон хусусистларини ксчириш санъатидир. Масалан, Лутфийнинг

          Кун пардага кириб юзунг ойи ҳаёсидан
          Йиғлар сзию, ораға тортар саҳобни

байтига диққат қилсак, қуёшга инсоннинг услиш, йиғлаш каби хусусистлари ксчирилганини ксрамиз. Аавоийнинг

          Қатра қонларким томар ксксумға урған тошдин,
          Захмдиндур демаким, қон йиғлар аҳволимға тош

байтида тош инсонга хос йиғлаш хусусистини касб стган. Огаҳий биттан

          Гули рухсорини ногаҳ тамошо айласа булбул,
          Фиғонлар тортибон стлуғ гули ахмарни ёд стмас

байтида сса булбул қиёфасида инсонга хос томоша қилиш хусусисти ифодаланган. Фурқат қаламига мансуб

          Ксрганда қоматингиз бслғай ҳижил сановбар,
          Товус жилвасидин рафторингиз чиройли

байтида санобар ҳижил бслади, товус жилва қилади. Булар инсоний хусусистлар, албатта.
Бадиий ижодда инсонга хос хусусистлар фақат ҳайвонлар, қушлар, аниқ нарсаларгагина смас, мавҳумий тушунчаларга ҳам ксчирилади. Чунончи, Алишер Аавоийнинг

          Муғрайиб андоқ синуқ кснглум бузулурким, сипеҳр
          Булъажаб ҳолимға юз минг ксз била ҳайрон бслур

байтида мавҳумий тушунча бслган сипеҳрга инсон ҳаракати ксчирилган бслса, Фурқатнинг

          Агар келса, кетар ҳолим ксрубон
          Ажал жонимни олмасдин уёлиб

байтида мавҳумий тушунчани ифодаловчи ажал инсонга схшаб ҳаракат қилади.
Ҳайвонлар, қушлар, жонсиз ва мавҳумий нарсаларни шу хилда тасвирлаш воситасида шеърий асар муаллифи илгари сураётган муайсн ғослар аниқроқ ифодаланади, тасвирланаётган лирик ёки спик тимсоллар ёрқинлик, жонлилик, жозибадорлик касб стади.

Qayd etilgan


AbdurRohman  05 Noyabr 2010, 16:30:12

ИАТОҚ
«Ссзлатиш», «гапиртириш» маъносидаги интоқ санъати бадиий асарда ҳайвонлар ёки жонсиз нарсаларни одамларга схшатиб ссзлатишни назарда тутади. Жумладан, Алишер Аавоийнинг «Лисонут тайр» достонида қушлар одамлар каби ссзлатилган. Масалан, товус:

          Мен қушеман қасру гулшан зийнати,
          Аақшу рангим аҳли олам ҳайрати.
          Суратим гулшанға оройиш дурур,
          Ҳайъатим ксрганга осойиш дурур...

деса, Бургут:

          Манга ҳолат сзга қушлардек смас,
          Қумрию булбулдек сл васфим демас.
          Савлатим муфритдуру қаҳрим смон,
          Тоғ мулки ичра менмен қаҳрамон

дес фахрланади. Гулханийнинг «Тева билан Бсталоқ», «Маймун билан Аажжор» масалларида ҳам ҳайвонлар одамлардек гапирадилар.

Qayd etilgan


AbdurRohman  05 Noyabr 2010, 16:31:39

ТАЛМЕҲ
Талмеҳ («назар солмоқ») шеър ёки насрда машҳур тарихий воқеалар, афсоналар, адабий асарлар ёки мақолларга ишора қилмоқ санъатидир.
Шоирлар муҳаббат мавзусидаги асарларида кспинча Шарқда кенг тарқалган «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун», «Вомиқ ва Узро», «Тоҳир ва Зуҳро» каби қиссалар, достонларнинг қаҳрамонлари номига ишора қиладилар. Ўқувчи у ёки бу номга ишорани ксрар скан, унинг ксз олдида сша қисса, достон, афсона мазмуни, унинг қаҳрамонлари ҳаёти, севгиси, қураши, фожиали тақдири жонланиб, шоир демоқчи бслган ғосни, фикрни, туйғуни ёрқинроқ тасаввур қилади, чуқурроқ англаб етади. Зеро, бс жараёнда сқувчи сзи мутоала қилаётган асар қаҳрамони ҳаёти, туйғулари, маънавий қиёфасини сша машҳур қисса, афсона қаҳрамони билан қиёслайди. Масалан, Лутфийнинг

          Ҳусни наслидин сенингдех ой пайдо бслмади,
          Моҳи Канъоний дағи ҳам мунча зебо бслмади

байтидаги «Моҳи Канъоний»га ишорани ксрар скан, дарҳол қсз олдига машҳур «Юсуф ва Зулайҳо» достони, ундаги Юсуф қиёфасини келтиради. Маълумки, Юсуф жаҳондаги бор гсзалликнинг сндан тсққизини сзида мужассамлантирган инсон. Ўқувчи снди Лутфий тасвирлаган маҳбубани Юсуф билан қиёслаб, унинг Юсуфдан ҳам гсзаллиги ҳақидаги тасаввурга сга бслади.
Шеъристимизда Шарқда кенг машҳур бслган муҳаббат қиссалари, уларнинг қаҳрамонлари номларига ишора қилиш ҳам жуда қсп учрайди. Алишер Ааврийнинг

          Сендин срганган киби Лайлоу Ширин зулму кин,
          Мендин срганмак керак Мажнун била Фарҳод ишқ,

Увайсийнинг

          Жафо тегди бошимга Лайлию, Ширину Узродин,
          Букун Вомиқ ила Мажнуну Фарҳодимни соғиндим

каби байтларидаги талмеҳлар шу хил ишоралардир.

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 13:27:43

ЛАФФ ВА ААША 
«Йиғиш ва ёйиш» маъносини ифодаловчи ушбу санъат шеър байтида аввал бир неча нарса ёки тушунча номини кетма-кет келтириб, кейин улар ҳақидаги ҳукмларни кетма-кет баён қилишни назарда тутади. Бундан асосий мақсад сса номлари келтирилган нарса ёки тушунчаларни бсрттириб, кучайтириб тасвирлашдир.
Аввал саналган («йиғилган») номлар тартиби билан улар ҳақидаги ҳукмлар тартиби муносабатига ксра лафф ва нашр «мураттаб» («тартибли») ва «номураттаб» ёки «ғайри мураттаб» («тартибли бслмаган») турларга бслинади. Масалан, Лутфийнинг

             Қошинг, ирнинг, юзунг, сй рашки ризвон,
             Ҳилолу кавсару боғи жинондур

байтининг биринчи мисрасида лаффда аввал қош, сснг ирн (лаб), кейин сса юз саналади, иккинчи мисрадаги «нашр», съни маҳбуба аъзолари ҳақидаги ҳукмлар тартиби биринчи мисрадаги ссзларга мувофиқ келади, съни биринчи турган «қош» ссзига иккинчи мисрада биринчи бслиб турган «ҳилол» ташбиҳи, иккинчи турган ирн (лаб) ссзига иккинчи бслиб келган кавсар ташбиҳи, учинчи турган «юзунг» ссзига сса учинчи — боғи жинон ташбиҳи мос бслиб тушади. Атоий қаламига мансуб

            Ад килмас зулфу рухсору хатингни ксргали,
            Лолау насрину сунбул бирла райҳондин кснгул

байтидаги лафф ва нашр сса номураттаб саналади. Зеро, биринчи мисрадаги биринчи бслиб турган зулф ссзига иккинчи мисрада биринчи бслиб келган лола ташбиҳи мос келмайди, зулфга учинчи турган сунбул мувофиқдир. Биринчи мисрада иккинчи бслиб турган рухсор ссзига сса иккинчи мисрада биринчи бслиб турган «лолау насрин» мувофиқдир. Биринчи мисрадаги учинчи бслиб турган хат ссзига иккинчи мисрада тсртинчи бслиб турган райҳон ташбиҳи мос келади. Ксриниб турибдики, лафф билан нашр тартиби мувофиқ смас. Худди шунингдек, Бобурнинг

          Оғзию икки зулфию қади бслмаса манга
          А айҳону сарву ғунча ксрардин малолдур

байтидаги лафф ва нашр ҳам шу каби номураттабдир.

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 13:31:46

А УЖУАª
А ужуъ — арабча «қайтиш» маъносини билдириб, шеъристда шоирнинг олдинги мисра ёки байтда ифодалаган фикри, қсллаган бадиий тасвирий воситасидан қайтгандек бслиб, кейинги мисра ёки байтда унга қараганда кучлироқ ифода, шеърий санъатни келтириш ёки олдинги фикрни аниқлаштириш, тслдириш усулидир. Мумтоз шеъристимизда ружуъ усули айниқса ташбиҳ қслланган мисраларда кспроқ учрайди. Масалан: «Фарҳод ва Ширин» достонидаги

          Вале ёдиға бу кеддиким ул ой,
          Демай ой, офтоби олам орой

байтида ҳам биринчи мисрада Ширин ойга схшатилган бслса, сснг шоир бу тасвирдан чекиниб, снада кучлироқ ташбиҳга мурожаат стади: снди қизни оламга безак бслган офтобга қиёс қилади. Ҳар иккала ташбиҳга назар ташласак, уларнинг кетмат-кет қслланишида муайсн изчиллик сақланганини кузатамиз. Мисоллар:

          Шажар сфроғи бслди қаҳрабодек,
          Деманг қаҳрабо, меҳри самодек.
                                                        («Фарҳод ва Ширин»)
          Кишига схшамас, гсё паридур,
          Лари йсқ, офтоби ҳоварийдур.
                                                      («Фарҳод ва Ширин»)

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 13:32:56

ИСТИОА А
Истиора арабча ссз бслиб, «бирон нарсани омонатга (вактинча) олмоқ» деган маънони ифодалаб, адабий асарда ссзни сз маъносидан бошқа бир маънода, аниқроғи уни ҳақиқий маъносида смас, балки мажозий бир маънода қсллаш санъати саналади. Кспинча бу икки маъно сзаро схшашликка асосланади. Шу жиҳатдан истиора ташбиҳ санъатига сқин туради. Истиора аксар ҳолларда ташбиҳи киносга, съни мушаббиҳи туширилган ташбиҳга тенг келади. Масалан, Бобурнинг

          Сен, сй гул, қсймадинг саркашлигингни сарвдек ҳаргиз,
          Оёғингға тушуб барги хазондек мунча ёлбордим

байтидаги «гул» ссзи сз маъносида қслланаётгани йсқ, съни шоир ҳақиқий гулга смас, балки гул каби гсзал маҳбубага мурожаат қилмоқда. Бинобарин, гул ссзи маҳбуба, инсон маъносида ишлатилспти. Шунинг учун уни истиора деб ҳисоблаш мумкин.
Аавоий қаламига мансуб

          Сен лабинг ссрган сойи мен қон ютармен, сй ҳабиб,
          Сен май ичгилким, манга хуни жигар бслмиш насиб

байтидаги «қон ютарман» ибораси ҳам сз маъносида қслланмаган, балки «изтироб чекаман» маъносини англатади. Демак, у ҳам истиора бсла олади.
Адабиётшуносликда истиора ташбиҳдан кучли саналади. Зеро, «сйг гул каби гсзал маҳбуба» ифодасига ксра «сй гул» ибораси кучлироқ, таъсирчанроқ жаранглайди.

Qayd etilgan