Anvar Hojiavmedov. She'riy san'atlarni bilasizmi?  ( 52692 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 ... 21 B


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:06:04

II. А АМАЛ БАҲА И ВАЗАЛАА И

1.  А амали мусаммани маҳзуф.
Фоилотун       фоилотун       фоилотун      фоилун
— V — —       — V — —        — V — —       — V —

2.  А амали мусаммани мақсур.
Фоилотун     фоилотун      фоилотун     фоилон
— V — —     — V — —       — V — —      — V ~

3.  А амали мусаддаси маҳзуф.
Фоилотун     фоилотун       фоилун
— V — —     — V — —         — V —

4.А амали мусаддаси мақсур.
 Фоилотун      фоилотун       фоилон
 — V — —      — V — —         — V ~

5.А амали мусаддаси махбуни маҳзуф.
Фоилотун      фаилотун    фаилун
— V — —       V V— —      V V—

6.А амали мусаддаси махбуни мақсур.
Фоилотун       фаилотун     фаилон
— V — —       V V— —        V V~

7.  А амали мусаддаси махбуни мақтуъ.
Фоилотун     фаилотун     фаълун
— V — —      V V— —     — —

8. А амали мусаддаси махбуни мақтуъи мусаббағ
Фоилотун      фаилотун      фаълон
— V — —       V V— —        — ~

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:06:34

III. А АЖАЗ БАҲА И ВАЗАЛАА И

1.  А ажази мусаммани солим.
Мустафъилун   мустафъилун   мустафъилун   мустафъилун
— — V —         — — V —         — — V —         — — V —

2.  А ажази мусаммани матвийи махбун
Муфтаилун    мафоилун    муфтаилун    мафоилун
— V V—         V — V —      — V V—        V — V —

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:07:13

IV. САА ИАª БАҲА И ВАЗАЛАА И

1. Сариъи мусаддаси матвийи макшуф
 Муфтаилун     муфтаилун      фоилун
 — V V—         — V V—           — V —

2. Сариъи мусаддаси матвийи мавқуф
Муфтаилун     муфтаилун     фоилон                  
— V V—         — V V—          — V ~

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:08:09

V. МУТАҚОА ИБ БАҲА И ВАЗАЛАА И

1.  Мутақориби мусаммани солим.
Фаулун     фаулун    фаулун     фаулун
V — —      V — —     V — —       V — —

2.  Мутақориби мусаммани маҳзуф.
Фаулун     фаулун    фаулун     фаал
V — —      V — —     V — —       V —

3.  Мутақориби мусаммани мақсур.
Фаулун    фаулун    фаулун     фаул
V — —     V — —     V — —       V ~

4. Мутақориби мусаммани аслам.
Фаълун     фаулун     фаълун     фаулун
 — —        V — —      — —         V — —

Ўқувчилар аруз бсйича тест саволларига жавоб излаш жараёнида ушбу вазнларнинг номлари, рукнлар таркиби ҳамда чизмаларини аста-секинлик билан сзлаштириб ола биладилар.

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:08:52

III. МУМТОЗ ҚОФИЯ

Мумтоз шеъристимизда қофис бадиистнинг асосий қирраларидан бири саналиб келган. Ижодкорнинг салоҳисти шеърларда қслланган қофисларнинг ғослар моҳистини, тимсоллар қиёфасини очишдаги аҳамисти, қофис учун танланган сссларнинг маънавий теранлиги, оҳангдорлиги, жило ва жозибаси билан ҳам белгиланган. Қофиснинг хилма-хил турлари ва санъатларидан, вазн ва қофис муносабатларидан сринли фойдаланиш шоир маҳоратинйнг муҳим жиҳатларидан бири ҳисобланган. Шунинг учун ҳам ҳар қайси ижодкор қофис илмини диққат-сътибор билан срганган, етук маликул калом шоирларнинг бу соҳадаги санъаткорликларидан таълим олиб камол топган.
Маълумки, қофис шеърий асарларда ифодаланаётган ижтимоий-ахлоқий ғослар, теран фалсафий мушоҳадаларни бадиий ссз воситасида жозибали ва таъсирчан акс сттиришнинг муҳим воситаларидан биридир. Ҳар қайси мисра, байт, банддаги қофисларда, қофисдош ссзларда шоирнинг ғосвий-бадиий нисти сз тажассумини топади. Ижодкор қофис воситасида сз сқувчиси диққатини шеърдаги снг муҳим фикрларга жалб қилади. Қофисдош ссзлар асарда гавдалантирилаёттан лирик ёки спик тимсолнинг маънавий қиёфасини чизишга, уларнинг ахлоқий тамойиллари: тафаккур олами, туйғулари, орзу-армонларини ёрқин акс сттиришга хизмат қилади.

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:09:08

Қофислар шеърий асар мусиқийлиги, жозибадорлигини таъминлашнинг асосий омилларидан саналади. Қофисдош ссзлар таркибидаги ҳар қайси товуш мисра, байт, бандга алоҳида жило, таъсирчанлик бағишлайди.
Қофиснинг шеърий асарда тутган срни ва аҳамистини тслароқ, муфассалроқ англаб етиш учун қофис илми асослари: қофиснинг тузилиши ва турлари, шеърий жанрларнинг қофис хусусистлари, қофис санъатлари ва хатолари, вазн ва қофис, радиф ва қофис муносабатлари мазмуни ва моҳистини атрофлича билиш зарур.

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:10:07

ҚОФИЯАИАГ ТУЗИЛИШИ

Қофис асосини равий ҳарфи ташкил қилади. А авий ссзи арабча «риво» ссзидан олинган бслиб, юкни тусга боғлайдиган арғамчи маъносини билдиради. Ағамчи тус устига ортилган юкларни маҳкам бирлаштириб турганидек, равий ҳам шеърнинг қофисланувчи барча мисраларини бириктириб, сзаро боғлаб туради.
А авий ҳарфи қофисланувчи ссзлар таркибида айнан такрорланиб келиши шарт.
А авий туб ссзларда сзак охирида, ссама ссзларда сса негиз сснгида келувчи чсзиқ унли ёхуд ундош ҳарфдир. Атоийнинг

          Мени оғзинг учун шайдо қилибсан,
          Манга йсқ қайғуни пайдо қилибсан.
          Сенинг ёйингни ҳеч ким торта олмас,
          Мунингдекким қошингни ё қилибсан

мисраларидаги қофисдош «шайдо», «пайдо», «ё» ссзлари охиридаги чсзиқ «о» унлиси равийдир.
Шеъристимиздаги аксарист асарларда ундошлар равий бслиб келади. Масалан, Огаҳий ғазалидаги

          Келди юз файзу тароват бирла айёми баҳор,
          Айлади рсйи замин жаннат сафосин ошкор

байтидаги «баҳор», «ошкор» ссзлари охиридаги «р» ундоши равий бслиб келспти. Аваз Ўтар сғлининг

          Мани ишқ ичра шайдо айлаган ороми жонимсан
          Аигори гулжабину маҳваши ширин забонимсан

байтидаги «жонимсан», «забонимсан» ссзларидаги олдинги «н» ундоши равий ҳисобланади.

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:11:04

ҚОФИЯ ТУА ЛАА И

МУЖАА А АД ҚОФИЯ

Ўзбек шеъристида кенг қслланган қофис турларидан бири мужаррад қофис ҳисобланади. Бу хил қофиснинг бир тури равий чсзиқ унлидан иборат бслган қофис бслиб, унда шу чсзиқ унлидан бошқа бирон ҳарф иштирок стмайди, А авий срнида сса чсзиқ унлидан исталгани кела олади. Масалан, Хоразмий «Муҳаббатнома»сидаги

          Чечаксиз булбулинг иши наводур,
          Ошиқлар ҳар не ким қилса раводур

байтида наво — раво қофислари мужаррад бслиб, равийси чсзиқ «о» унлисидир.
Мужаррад қофиснинг иккинчи тури ундош билан тугалланиб, шу ундош равий бслиб ҳисобланади, ундан олдин истаган қисқа унли келиши мумкин. Бу унли тавжиҳ юритилади. Демак, мужаррад қофиснинг бу тури бир қисқа унли билан бир ундошдан ташкил топади. Алишер Аавоийнинг

          Ар ҳолидин менга ваҳким хабар йсқтур букун,
          Бу жиҳатдин ақлу ҳушумдин асар йсқтур букун

байтида «хабар» ва «асар» ссзлари қофисдош бслиб, «р» ундоши равий, ундан олдинги «а» қисқа унлиси тавжиҳ бслиб ҳисобланади. Бобурнинг

          Шукрлиллоҳ, айш юзланди-ю меҳнат қолмади,
          Етти айёми висоли, шоми фурқат қолмади

байтидаги «меҳнат», «фурқат» қофисдош ссзлари таркибидаги «т» ундоши равий, улардан олдинги «а» унлиси тавжиҳ бслиб келиб, мужаррад қофисни ҳосил қилган.

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:12:41

МУА ДАФ (А ИДФЛИ) ҚОФИЯ

Ундош равийдан олдин чсзиқ унлилардан бири келган қофис мурдаф (ридфли) қофис деб номланади. Чсзиқ унлининг сзи сса ридф деб аталади.
Шеъристимизда равийдан олдин «о» чсзиқ унлиси келган мурдаф қофис, жуда ксп қслланган.
Мисоллар:

          Жамолинг равзаи боғи живондур,
          Лабинг сарчашмаи руҳи равондур.
                                                                      (Атойи)

          Келгин, сй дилбарки, асру ҳаддин ошти иштиёқ,
          Дарду ғам стина бағримни кабоб стти фироқ.
                                                                       (Гадоий)

Баъзан чсзиқ унли билан равий орасида сна бир ундош такрорланиб келиши мумкин. Бу хил ундош ридфи зойид деб, шу тарздаги қофис сса ридфи зойидли мурдаф қофис деб юритилади. Масалан, Алишер Аавоийнинг «Фарҳод ва Ширин» достонида қслланган шундай қофислардан баъзиларини ксздан кечирайлик:

          Чекиб бошига бу андозалиқ гурз,
          Ки гар ул текса туфроғ слғай Албурз.
          ...Чиқорғач пардаларнинг кейнидин чеҳр,
          Аечукким тсрт бурқаъ остидин меҳр.
          ...Бировким хилқатин қилди қазо рост,
          Қилур бовар неча ссз бслса норост.
          Бслуб бир бурж ичинда меҳрдек гирд,
          Ҳакими чарх анинг олинда шогирд.

Гурз-албурз қофисларидаги «у» чсзиқ унлиси ридфи аслий, «р» ундоши ридфи зойид, «з» ундоши равийдир. Чеҳр-меҳр қофисларида е (с) чсзиқ унлиси ридфи аслий, «ҳ» — ридфи зойид, «р» — равий; рост-норост қофисларида «о» чсзиқ унлиси ридфи аслий, «с»— ридфи зойид, «т» — равий; гирд-шогирд қофисларида «и» чсзиқ ундоши — ридфи аслий, «р» — ридфи зойид, «д» — равийдир.

Qayd etilgan


AbdurRohman  29 Noyabr 2010, 14:13:18

МУҚАЙЯД (ҚАЙДЛИ) ҚОФИЯ

Бу хил қофисларда қсш ундош қисқа унлидан сснг келади. Қисқа унли ҳазв, равийдан олдинги ундош «қайд» деб аталади. Масалан,

          Гаҳе Ҳотам уёлур базм ичинда,
          Гаҳе А устам юпонур разм ичинда.
                                                           (Хоразмий)

          Кел, сй соқий, мени мажнунни маст ст,
          Сочинг санжири бирла войбаст ст.
                                                           (Аавоий)

Qayd etilgan