Топ рейтинг www.uz Ibrohim Haqqul. Navoiyga qaytish

Ibrohim Haqqul. Navoiyga qaytish  ( 19315 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 4 B


AbdulAziz  21 Dekabr 2010, 10:42:32

Ibrohim Haqqul. Navoiyga qaytish



Muallif: Ibrohim Haqqul
Hajmi: 495 Kb
Fayl tipi: pdf, zip
Saqlab olish
Online o'qish

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:45:19

Иброҳим ҲАҚҚУЛ

ААВОИЙГА ҚАЙТИШ

«Фан» нашриёти
Тошкент
2007

I

Мана беш юз йилдан ортиқ муддатки, Алишер Аавоий халқ фахри, тилимизнинг байроқдори, шеърист мулкининг султони, маданист ва маънавистимизнинг порлоқ қуёши бслиб келмоқда.
Аавоийга схшаш доҳий шоирлар тасодифан дунёга келмайди. Бунинг учун жуда схши шаклланган ижтимоий-маданий муҳит ва ривожланган иқтисодий-сиёсий шароит зарурдир. Аавоий сн бешинчи аср фарзанди. Лекин унинг ижодий шахсисти Амир Темур асос солган буюк салтанат билан, шу салтанатдаги маърифий-маънавий кстарилишлар билан чуқур боғлиқ. Амир Темур Мирзо Улуғбек тақдирида қанчалик муҳим ролни бажарган бслса, темурийзода Ҳусайн Бойқаро ҳам Аавоийнинг Аавоий бслишида алоҳида ҳисса қсшган. Шунинг учун Амир Темур ҳукмронлиги даврларида шаклланган ва ижтимоий, иқтисодий, сиёсий, маданий ҳаётнинг десрли барча жабҳаларида ибратли натижалар берган давлатчиликдаги бирлик туйғуси Аавоийни ксп илҳомлантирар сди. «Хуросон ва Мовароуннаҳр тарихида, - деб ёзганди академик Иззат Султон, - «Темур ва темурийлар даври» деб аталмиш палла Аавоийнинг таҳсин ва ғурурини уйғотар сди, чунки бу давр «турк улуси» зодагонларининг ҳокимист бошига келиши ва миллий маданист ҳамда адабиётнинг тараққиёти даври бслди. Зотан, Хуросон ва Мовароуннаҳрнинг бу давр тарихи гениал шоирнинг бунёдга келишига замин ҳозирлаган ва Аавоий сз тақдири ва тарихий миссисси билан бу давр орасида узвий, чамбарчас алоқа борлигини сезар сди». Шу боисдан ҳам Аавоий фикри очиқ, руҳонисти соғлом, тсғрилик, ростлик ва ҳақиқатни умр моҳисти деб билган сл учун ижод қилиш заруристини чуқур ҳис стган. Ссз билан одамни алдаш, ссз билан ёлғонни ҳақиқатга айлантиришга уриниш миллат манфаати учун катта зиён ва кечирилмас қабоҳат сканлигини Аавоий ҳар нарсадан ортиқроқ тушунган. Улуғ шоир бутун ижодиёти мобайнида «Ссзда, Аавоий, не десанг, чин дегил», деган талаб ва шиоридан мутлақо чекинмаган. Бу — ижод тажрибасида жуда сийрак учрайдиган ҳодиса.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:46:16

Аавоий сн бешдан зиёд шеърий шаклларда қалам тебратган. У ғазал, рубоий ва бошқа турдаги шеърларида инсонга хос жамики гсзал ҳис-туйғулар, сзгуликка чорловчи маъноларни тасвирлаб берган деса, муболаға бслмайди.
Аавоийнинг сзбек тилида илк маротаба «Хамса» сратиши чинакам ижодий жасорат сди. «Хамса» - беш улкан достонни сз ичига олган мукаммал асар. Ҳар достоннинг сзи бир оламдирки, ундаги ғослар, ҳақиқатлар, неча снлаб қаҳрамонлар тақдири инсонист қалбини абадулабад завқлантиришга қодир.
Алишер Аавоийнинг буюклиги ва халқимиз тарихидаги хизматлари мутафаккир шоирлиги билангина белгиланмайди, албатта. Аавоий бадиий ижод жабҳасида қанчалик тенгсиз бслса, илмда, съни олимликда ҳам шунчалик беназир. Аавоийнинг тилшунослик, адабиётшунослик, тарих ва тасаввуфшуносликка бағишланган асарлари ҳанузгача сзининг илмий қимматини бой бергани йсқ. Тилимиз, адабиётимиз муаммоларини ҳал қилишда бу нодир тадқиқотларга қайта-қайта мурожаат қилишимиз, айниқса, ёш авлод улардан пухта хабардор бслиши зарур.
Алишер Аавоийнинг ҳаёти, адабий, илмий меросини срганиш олижаноб меҳнат. Унинг таржимаи ҳоли, меросига қизиқиш XV асрдан бошланган. Аавоий асарлари сз замонасидаёқ моҳир хаттотлар томонидан қайта-қайта ксчирилиб, халққа етказилган бслса-да, навоийшунослик йигирманчи асрда снгича шаклланди. Албатта, шсро даврида Аавоий асарлари нашри ва тадқиқи бсйича ксп ишлар қилиниб, маълум ютуқларга сришилган. Аммо улар сркин ёки озод бир миллатнинг талаб ва сҳтиёжларини қондира олмасди. Чунки, Аавоий тсғрисида баҳс юритган ҳеч бир олим шсро мафкураси томонидан белгиланган чизиқдан четга чиқа олгани йсқ. Айтиш зарур бслган фикр-мулоҳазаларнинг аксаристи тадқиқотчиларнинг кснглида қолиб кетганлиги снди сир смас. Шоирнинг айрим асарлари нега мустақиллик замонигача тслиқ нашр стилмади? Улуғ шоир ижодиётининг ирфоний моҳисти, илоҳий ҳақиқатлари хусусида десрли баҳс юритилмаган? Бунинг сабаблари мушоҳада қилиниши лозим.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:47:41

Ашларимиз Аавоийни қанчалик чуқур ва пухта билса, маърифат, сзгулик, комиллик сирларини сшанча кенгроқ сгаллайди. Аавоийнинг ссзлари дилига срнашган одам, сзи истасин-истамасин одамийлик шарафи ва куч-қувватини идрок стади. Аавоий сабоқларига амал қилган киши сз-сзидан халқ дарду ташвишларини енгиллатишга бел боғлайди, фикрни — фикрсизликка, илм-маърифатни — нодонликка ва жаҳолатга қарши қурол срнида ишлатади. Аавоийни етарли даражада билиш — адолат, диёнат ва имон-сътиқоднинг кучига ишонч демак. Кснглида шу ишонч ғолиб бслган одамлар сони жамистимизда қанча кспайса, инсоний муаммолар ҳар қалай камайиб боради. А­нг муҳими, диний ҳаётдаги маҳдудлик ва чалғишлар ёш авлод онгидан тезроқ барҳам топади. Бунга сира-сира шубҳаланмаслик лозим.
Алишер Аавоий мумтоз адабиётимизнинг марказий сиймоси. Туркий адабиётнинг снг илғор ва безавол ютуқлари шоир шеъристида мужассамлашган. Буни Озарбойжоннинг беназир шоири Муҳаммад Фузулий, туркман классиги Махтумқули, қозоқ оқини Абай, қорақалпоқ ёзма адабиётининг асосчиларидан бслмиш Бердақнинг сътирофларидан ҳам англаш мумкин. Демак, Аавоий ижоди қардош халқлар билан бслган асрий алоқалар, дсстлик муносабатларини снада мустаҳкамлаш ва снги поғоналарга кстаришдаги сзига хос муҳташам асосдир. Аавоий ва Жомий сртасидаги устозу шогирдликни сса ҳар қанча ибрат қилиб ксрсатса, сшанча кам. Чунки бундай ҳодисалар ксҳна тарих учун ҳам камёбдир.
Хуллас, кейинги йилларда биз Аавоийнинг тилимиз, маданистимиз, адабиётимиз ривожидаги тарихий хизматларини нисбатан чуқур англай бошладик. Аавоийнинг қудратли шахсисти, бетакрор ижодиёти, ижтимоий, сиёсий фаоллиги, бунёдкорлик ғайрати хусусидаги тасаввурларимиз нисбатан сзгарди.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:50:55

Алишер Аавойнинг ғазалларидан бирида шундай гап бор:

Дедим: назм аҳлининг сархайли ким бслғай, деди ҳотиф:
Аавоий бслғай, улким сен тилайдурсен агар бслғай.

Ўша ҳотиф — ғойибдан овоз бергувчи адашмаган: Аавоий ҳақиқатда ҳам шоирларнинг сардори, барча давр туркий шеъристнинг султонидир. Алишер Аавоий шеъристи санъаткорликнинг буюк мактаби. Унинг ижод тажрибаларига тасниб адабиёт тараққиёти ҳақида мулоҳаза юритиш ёки «Шоир ким, унинг асосий ҳунари нима?», - деган ссроққа аниқ жавоб топиш мумкин. Мен Аавоий сшаб ижод қилган даврни гоҳо сзимча хаёлан тасаввур айлаб, Ҳазрат шеъристининг сқувчилари, мухлисларини ксз олдимга келтиришга уринаман. Улар кимлар? А­нг аввало, шоирлар, ижодкорлар — гсзаллик ва шеъристнинг сир-асрорини ҳам, қадр-қимматини ҳам англай оладиган кишилар. Кейин илм аҳли — Аавоийга олимларнинг — шоири, шоирларнинг — олими деб қараган, Аавоийни илм-фанннинг толмас муҳофизи, буюк маърифатпарвар слароқ съзозлаган олиму уламолар. Яна бир тоифа: Аавоий асарларида фалсафанинг снг мураккаб, снг долзарб муаммолари шеър тили ила гсзал талқин қилинишига тан берган файласуфлар"¦
Хуллас, Алишер Аавоий шеъристидан баҳрамандлик кснгил сҳтиёжи бслиб қолган мусаввирлар, муғаннию ҳофизлар, давлат ва ҳокимист соҳиблари, ҳақ йслчилари — дарвеш, фақир, ориф ва ошиқлар, мадраса талабалари, дин ва шариат вакиллари, косиблар, ҳунармандалар, деҳқонлар...
А­ҳтимол, бу қайдлар кимгадир сриш туюлар. Лекин сриш туюлмаслиги керак. Оддий китобхонни қсс турайлик. Шоир — шоирнинг, ёзувчи — ёзувчининг ёзган нарсасини сқимай қсйган замонда сқувчининг дид, савис ва ички талаблари десрли унутилган бир даврда, кспчиликнинг Аавоийга қизиқиш сабаблари тсғрисида сйласа асло зарар қилмайди.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:51:33

Дарвоқе, бундан бир неча йил аввал матбуотда «Аавоий хослар шоири», деган бир фикр айтилган сди. «Хослар» - алоҳида тоифа демак. Одатда аҳли тасаввуфга хослар дейилади. «Аъхос» - хосларнинг хоси, «хос» -сараланган кишилар жамоаси, «авом» - саводсиз ёки саводи паст оддий халқ, «аъом» - авом даражасига ҳам кстарилмаганлар гуруҳи. Булар тасаввуфий истилоҳлар. Шунинг учун на тасаввуф нуқтаи назаридан, на илм, савис, маданист мезонига ксра Аавоийни «хос»лар шоири дейиш ҳақиқатга мувофиқ келмайди. Аавоий шоҳнинг ҳам, гадонинг ҳам, ошиқнинг ҳам, орифнинг ҳам — ҳамма-ҳамманинг шоири. Аавоий шеъристидан ким нимани ахтарса, шуни топади. Фикран ва руҳан ким нимага талабгор бслса, унда барчаси мавжуд. Ҳатто золим ва жоҳил, нодон ва гумроҳ ҳам Аавоий шеърларидан шифо топади. Чунки Аавоий шеъристида битта бош мақсад бор — Комиллик. Битта сарбон туйғу мавжуд — Камолот туйғуси. Асосий биргина нур қайноғи бор — Ишқ.

Бслмаса ишқ икки жаҳон бслмасун,
Икки жаҳон демаки, жон бслмасун.


Икки жаҳоннинг ҳам мазмун-моҳист ва саодати шу ишқда.


Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:53:06

Комиллик тсғрисида ссз юритилган айрим қадимий китобларни сқиганда, комиллик мақоми замин одамига насиб стмайдиган бир нарсага схшаб туюлади. Тсғри, комил инсон мартабасига юксалиш машаққатли — риёзат ва заҳматни талаб стадиган иш. Тасаввуфий мазмундаги комиллик шартлари снада оғирроқ. Лекин Аавоий масалани мураккаблаштирмайди. Аксинча, ҳар қандай мураккаблик ва қийинчиликни осон ҳал қилиш йсли ёки усулларини ксрсатади. Шулардан бири, сҳтимолки, биринчиси, комиллик даъвосини дилдан супуриб ташлаб, ноқисликка нигоҳни қаратиш, съни сз нуқсонларининг мушоҳадасига киришиш:

Аоқис улдурким, сзин комил дегай,
Комил улким нуқсин исбот айлагай.

Ўз камолидин демас аҳли камол
Аҳли нуқсон ичрадур бу қилу қол.

Сенки нуқсон ичра комилсен, басе,
Олим айтиб сзни, жоҳилсен басе.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:53:52

«Ауқсон ичра комил»лик дегани нима? Бу — нафс дастидан халос бслмаган сзлик. Аавоийнинг комиллик маслаги нафс ҳукмронлигидан бутунлай озод снги бир руҳоний «Мен» салоҳистига асосланади. Инсоннинг иймони ва виждонини ана шу «Мен» сз тасарруфига олмагунча, у ҳеч қачон комиллик завқига етиб боролмайди. Ҳурлик, сзгулик, ҳақиқат тсғрисидаги иддаолар шунчаки қуруқ гап бслиб қолаверади. Шарқнинг буюк шоирларидан бири «Оллоҳни жуда очиқ ксришни истасанг, «Мен»ни жуда очиқ ксришни срган», деганда нафс учун «слган», руҳ учун ҳаёт бошлаган сша снги «Мен»ни сътиборда тутган. Аавоий бир ғазалида:

А уҳ раҳмоний срур, нафс срур шайтоний,
Иккисин бир-бирига қсшмоқ смастур машрут,

- дер скан, худди шу «Мен» тақдири учун жавобгарликка чорлагандир. Инсон қисмати ва маънавистида тасаввур стиб бслмас сзгариш, ғаройиб снгиланишлар ижодкори бслмиш ушбу «Мен» хусусида ссзлашимизнинг сна бир сабаби бор.
Азизиддин Аасафий «Комил инсон» номли китобида ёзади: «Билгилки, комил инсон қуйидаги тсрт нарсага мукаммал шаклда сга бслган инсондир. Уларнинг биринчиси, схши ссз, иккинчиси, сзгу фаолист, учинчиси, гсзал ахлоқ, тсртинчиси, илм». Бу тсрт нарсага сришган киши комил бслиши мумкин, бироқ ҳурлик шавқини қслга кирита олмас скан. Сабаб? Чунки у ҳали тарк ва фано ҳолининг мададига муҳтождир. Чунки у схши ахлоқ, схши амал ва илмда нечоғлик илгарилаган бслмасин, тсла маънода кснгул тозалиги ва осудалигини қслга киритиб билмаган. Хсш, нима қилиш керак? Фано ҳолидан нажот кутиш лозим.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:55:00

Аавоий ғазалларидан бирида ёзади:

Дединг: «Фано недур?» Мухтасар дейин: «Ўлмак!»
Ки шарҳин тиласанг юз рисола бслғусидур.

Бизда фано шарҳида ҳатто бирор рисола ҳам йсқ. Шунинг учун сша мухтасар шарҳ: «Ўлмак, йсқ бслмак»дан бошқасини десрли билмаймиз. Ҳолбуки, Аавоий девонларидаги неча юзлаб байтлар, бутун бошли ғазаллар фано талқинига бағишланган. Мана сша байтлардан айрим намуналар:

Кирсанг фано тариқиға девонавор кир,
Ул важҳдинки, ақл бу йслда ақиладур.

ёки:

Фано майхонасида қил гадолиғ,
Десангким, бслмайин султонға муҳтож.

Фано тариқининг бош талаби ва туб моҳистини шундай шарҳлаш мумкин: инсоннинг ихтиёр ва иродаси — унинг сифатлари, бошқача айтганда, шахснинг сифатлари унинг ихтиёр ва иродасини ифода стади. Лекин сзининг башарий иродаси билан у Ҳақдан ажралган. Яъни, ирода сртадаги ҳижоб. Демак, инсон сз-сзича ожизлик, ноқислик, кучсизликларини бутунлай енга олиш имкон ва иқтидорига сга смас. У фоний нарсадан кечиб, боқийга сришмоғи лозим. Ҳақ иродаси ҳам азалий, ҳам қудратли. Илоҳий ирода сгаси бслиш сса, юқорида айтганимиз, одамнинг барча махлуқотлардан буюклиги
ва устунлигини намойиш стадиган қудратли «Мен»нинг туғилиши. Шу учун ҳам Аавоий:

Дема жоми фано ичра сзилмиштур ажал заҳри,
Аавоий жон бериб, ул жомни чекмакдур армоним,
- деб ёзган.
Маълумки, комил инсон тушунчасини тасаввуфга биринчи бслиб Муҳйиддин ибн Арабий олиб кирган ва назарий жиҳатдан асослаб ҳам берган.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:55:47

Унингча, «Инсони комилдан юқори мукаммал бир мавжудлик йсқдир. Бу дунёда «Инсонлар орасида камолга етишмаганлар ҳайвони нотиқ — улар фақат сувратда инсондирлар, холос». Бу фикрлар беихтиёр Аавоий бобомизнинг бир қитъаларини хотирга келтиради:

Аҳли маъни гуруҳида зинҳор,
Ҳеч ор айлама гадолиғдин.
Ким буларга гадолиғ ортиқдир,
Аҳли суратға подшолиғдин.

Демак, «аҳли маъни» — комил инсонлар, «аҳли сурат» — комиллик насиб қилмаган кимсалар. Аавоий шеъристи сса комиллик фазилати ва ҳақиқатларининг мислсиз бир бадиий қомусидир.
Тасаввуфга бағишланган мсътабар китобларда такрор-такрор келтириладиган бир ҳикост бор: нақл қилинишича, Шайх Самъуннинг мажлисида бир одам унинг ёнига келиб стириб ундан «Муҳаббат недур?» -дес ссрабди. «Бугун бу масалани тушунмоққа қодир бирор-бир кимса йсқдур», - дебди Самъун. Шунда унинг ёнига бир қуш келиб қснибди. Шайх қушни тиззасига олиб, «Муҳаббатни англаган бирор жонзот бслса, мана шу қуш срур», - дебди-да, унга юзланиб ссз бошлабди: «Ссфийлар ишқ ва муҳаббатда шу, шу... даражаларга юксалдилар. Шундай, шундай сирларни мушоҳада стдилар...» сингари бир қанча гапларни айтибди. Самъун ишқ ҳақида шу қадар таъсирли гапирибди-ки, бир пайт унинг тиззасидаги қуш слик ҳолида ерга қулаб тушибди. Ва бу ҳол мажлис аҳлини ҳайрону лол стибди. Ҳазрат Аавоийнинг айрим ғазалларини сқиганимда мана шу ҳикост тез-тез ёдимга келаверади. У ғазалларнинг сир ва таъсир қувватини таърифлаш қийин. Баъзан уларнинг башар хайлига мслжалланганлигига ақл ҳам унча бовар стмайди. Чунки Аавоийнинг аксарист ғазаллари, ақлусти бир туйғу ва завқи руҳоний ила битилган.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:57:18

Аажмиддин Кубронинг таъкидлашларича, «Муҳаббатнинг интиҳоси ишқнинг ибтидоси срур. Муҳаббат қалб учун, ишқ сса руҳ учундир». Шунингдек, Ҳақ сифатларининг мушоҳада стилишига муҳаббат, Ҳақ феъллари нурининг идрокига ишқ ва Ҳақ зот нурининг мушоҳадасига унс дейилмиш.
Аавоий:

Хилвате топиб, сени жисмим аро жон айласам,
Балки жон хилватсаройи ичра меҳмон айласам,

- деган мисраларни ёзганида қарилик фаслига етган ва руҳида унс ҳоли ғолиб сди. Буни байтнинг умумий мазмунидан, хусусан, хилват орзусидан илғаш қийин смас.
Хилват — халқдан узоқлашиб, улардан айри сшаш учун бирор-бир гсшага чекиниш демак. Тасаввуфий маънода хилват ёки узлатдан ксзда тутилган асосий мақсад ёмон ахлоқдан ажралиш, тубан ишлардан воз кечиш, қалбни жилолантириб, руҳни ҳузур ва фароғатга етиштириш. Бу узоқ давом стадиган ҳодиса смас. Лекин шу қисқа муддатда маъшуқа ошиқнинг жисми аро жонга айланиши мумкин. Аавоий сса ошиқлар учун доимий орзу бслиб келган ёр ила хилват хусусида ссзлаётир. Аммо бу хилват моҳисти тамоман бошқача. Чунончи: ошиқ ёрни жисми ичра жон стиб «хилват саройи ичра меҳмон» қилиш билан кифосланмасдан, «танда жон снглиғ» уни жон бағрида пинҳон тутмоқчи:

Хилват слдин ёшурун, хилват аро тан ёшурун,
Танда жон снглиғ сени жон ичра пинҳон айласам.

Маълумки, жон форсий ссз бслиб, руҳ, кснгил, тириклик нафаси сингари маъноларни ифодалаган. Тасаввуф ва тасаввуф адабиётида жон
тушунчаси жуда кенгайтирилиб, калима таркибига снги маънолар киритилган. Масалан, сндигина сайри сулук йслига кирган дарвешларга мавлавийлар «жон» дейишган. Ксп тариқатларда сса жондан мурод меърожи маънавий бслган.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 02:58:27

Бундай юксалиш ҳолидан йироқ шеърхон висолни сшириш, махфий сақлаш учун «жон пардаси»ни имкони бслгани қадар ҳар томонга осиш ёки қандай осишни умуман тасаввур қила олмайди:

Анда ҳам жон пардасин ҳар сари осиб сатр учун,
Васлинг ихфосин нечаким, бслғай имкон, айласам.

Хсш, бу гаплар кимга қаратилган ва уларнинг ҳақиқатини ким тсғри англай олади? Ўзлик масаласида бош қотирмаган, сзликдан кечиш йсл-йсриқларидан бехабар ҳеч ким. Мосиводан (Ҳақдан бошқа ҳаммасидан) бутунлай фориғ бслиб Ҳаққа боғланган чин ошиқ ёки ориф мана бу байтда гап нима тсғрисида сканлигини тез ва хатосиз билиб олади:

Чу бу хилват ичра не сзлук срур маҳрам, не мен,
Ҳар не номаҳрам дурур, сздин паришон айласам.

Аслида «Ўзлук» ҳам бир мен. Аммо Аавоий шундай бир «хилват»дан баҳс юритаётирки, унда сзликдан нисбатан ажралган, аниқроғи ишқ оташида тобланган иккинчи «мен» ҳам ёрга тсла маҳрам бслишга қодир смас. Бироқ, «ҳар не номаҳрам» бслса, барча-барчасини сздин йироқлаштиришга қасд қилган худди ана шу «мен» ғазалнинг бош қаҳрамонидир. Аафс ва нафсоний майллар унга ағёр бслганидек, Ҳақдан йироқ қолганлар ва воқиф бслмаганлар ҳам ағёрдир. У ишқ изҳорига тил нечоғлик ожиз деб билса, ҳижрон дарди шарҳида ҳам «безабонлиғ» «усули»ни танлайди:

Дафъ слуб ағёр, топсам бор ул хилват аро,
Безабонлиғ бирла шарҳи дарди ҳижрон айласам.

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 03:01:10

А­й Аавоий, дема иқрор айла ишқи таркини,
Ким инонғай, гар сзумга буйла бсҳтон айласам.
Одатда, орифона ғазалларда ҳаёт воқеа-ҳодисотлари ва инсон қисматига чуқур нигоҳ ташлаш, каттадир, кичикдир, ҳар бир нарсани фано ва бақо ҳоли ила мушоҳада қилишга даъват стилади. Алишер Аавоийнинг:

Даврон гулию гулшани хориға арзимас,
Гулгун майи балойи хумориға арзимас,

- байти билан бошланган ғазалининг бирор бир байтида ҳам маъқулланган, сътироф стилган, қадрлашга лойиқ ксрилган нарса, ҳодиса ёки ҳақиқат йсқ ҳисоби. Ҳамма-ҳаммаси учун битта хулоса, битта ҳукм: «Арзимас!»
Бир ёқлама қараш, ёруғликни ҳисобга олмай, зулматни инкор айлаш Алишер Аавоийга бутунлай ётдир. Даврондан ҳар қанча нолимасин, даврни ҳар қанча айбламасин, одам фарзанди сз даври ва давронидан ажралиб сшай олмайди. Бундай умрнинг маъниси ҳам, кераги ҳам йсқ. Қолаверса, давр ва замонда ҳамма нарса ёмон дейиш ақлдан смас. Аавоий буни ҳам шу қадар мукаммал билганки, бир ғазалида:

Давр ичинда фитна ҳам ксп, хсб ҳам беҳад, валек
Бслмағай мингдин бир ул сарфитнаи давронча хсб,

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 03:01:40

- дес сқувчини даврон макр-ҳийлаларидан ғафлатда қолмасликка чақирган. Демак, ёмонни билиш схшини қадрлашга хизмат стмоғи керак. Аки аксинча. Ана шунда:

Минг йил киши жаҳон слига қилса шоҳлиқ,
Бир дам алар иҳонату ориға арзимас

 — лигини чуқур тушунишда қийинчилик сезилмайди. Тарих не-не жаҳонгирлар мисолида шоҳлик, салтанат ишқи ҳам бақосизлигини ксп бора исботлаган. Аавоий шоҳликни дунёга боғланиш ва дунё ишқининг снг олий шакли слароқ тилга олган. Ва шоҳ нақадар адолат ила ҳукм юритмасин, тожу тахт халқу халойиқ ори ва қадрининг бир дамлик камситилишига арзимаслигини ҳаққоний таъкидлаган. Шу сринда бир муаммога аниқлик киритиш зарурга схшайди.
Аавоий ғазалининг замирида тарки дунё туйғусига даъват бор. Умуман, Шарқ мутафаккирлари, айниқса, тасаввуф ва тасаввуф адабиёти вакиллари тарки дунё ҳақидаги фикр-қарашларини ҳамиша очиқ-ойдин ифодалаганлар. Шсро мафкураси тасаввуф ва мумтоз шеъристнинг айнан тарки дунёчилик тушунчаларига кескин қарши чиқди ва уларни тамоман инкор стди. Бу тсғрими, нотсғрими?
Моддиётчилик маъносида нисбатан тсғри, аммо маънавий-руҳий камолот нуқтаи назаридан нотсғри. Дунё ва олам сзига хос бир ҳукмрон — ҳокими мутлақ. Одам фарзанди, у билан муроса қилишга, унинг талаб, истаклари билан ҳисоблашишга мажбур. Бундан у ҳамиша ҳам ютқазавермайди. Балки, сл-юрт манфаати ва тараққиёт учун ҳисса қсшади. «Ҳар не қадар бу оламнинг ҳол ва ишлари сткинчи бслса ҳам, - дейди

Qayd etilgan


JaviK  30 Yanvar 2011, 03:02:33

Азизиддин Аасафий, - алдансак ва алданмасак ҳам бу дунёга сҳтиёжимиз бор. Шу сҳтиёж туфайли нокаслар билан суҳбатлашиш, бехабарлар билан бирга бслишга мажбурмиз». Тасаввуф, зоҳиран дунё билан алоқани узмай, одамларга нафи етадган ҳеч бир ишга қсл силтамаган ҳолда, ботинан дунёпараст бслмаслик, нафс «аркон»лари билан фоний дунёга боғланмаслик йсл-йсриқларини белгилаб берди. Шу учун тасаввуф бошқа ксп касб, ҳунарлар қатори, ҳатто тижоратни ҳам қсллаб-қувватлади. Бу ҳақда улуғ юртдошимиз Абубакр Муҳаммад бин Исҳоқ Бухорий Калобозий ёзади: «Ссфийлар зироат, тижорат ва ҳунармандлик каби шариат мубоҳ айлаган йсллар билан мол топиш ҳалол деган нуқтаи назарда ҳамфикрдурлар. Аммо мол топганда ҳушёр бслиш, қаллоблик қилмаслик ва ва шубҳали нарсалардан қочиш шартдир. Уларга ксра, меҳнат қилиш ва пул топишдан мақсад ёрдам қслини чсзиш, бировларнинг мол-мулкига ксз олайтириш ҳиссиннг илдизини қуритиш, пулни халқ учун харж айлашни нист стиш ва қсшниларга ғамхсрлик туйғусидир». Бундан ортиқроқ мурувват, бундан зиёд холис нист ва олий туйғуни тасаввур стиш мумкинми? Алишер Аавоий бир ғазалида:

Замона аҳлиға гарчи сюнчилиқдур иш,
Енгар ҳам охир аларни замонанинг сюни,

Qayd etilgan