Alisher Navoiy. Nasoyim ul-muhabbat  ( 56249 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 B


AbdulAziz  26 Mart 2011, 13:57:14

 731. Мавлоно Ашраф қ. с.
 Ҳирий шаҳрида бўлур эрди ва сўфия тариқи била сулуки бор эрди. Бошиға кийиз бўрк қўяр эрди ва назм аҳли акобири била суҳбат тутуб эрди. Кўпи ани дарвешлик жиҳатидин таъзим қилурлар эрди. Кўпрак авқотида «Хамса» назмиға ўткарур эрди. Оқибат ул-амр ул мутабаррак китоб итмомиға мушарраф бўлурға тавқиф топти. Бу байтни гўёки матлуб висоли вақти айтмиш бўлғайким,

б а й т:

[Васлинг шарафидан Ашраф бўлдик,
Давлатимиз экан, мушарраф бўлдик]1.


 732. Саййид Насимий қ. р.
 Ироқ ва Рум тарафидағи мулкдин эркандур. Румий ва туркмоний тил била назм айтибдур ва назмида ҳакойиқ ва маориф бағоят кўп мундариждур. Мазкур бўлғон мулк аҳлиға анинг шеъри муқобаласида ҳамоноки шеър йўқдур. Ҳамоно тақлид аҳли ани мазҳабида қусур туҳматиға муттаҳам қилиб, шаҳид қилдилар. Машҳур мундоқдурки, терисин сўяр ҳукм бўлубдур. Ул ҳолатда бу шеърни дебдурки,

н а з м:

Қибладур юзунг нигоро қошларинг меҳроблар,
Суратинг мусҳаф вале холу хатинг эъроблар.


ва бу шеърнинг тахаллуси ушбу муддаоға долдурким,

н а з м:

Эй, Насимий, чун муяссар бўлди иқболи висол,
Қўй, терингни сўйса сўйсун бу палид қассоблар.


 733. Шайх Имодуддин Фақиҳ қ. т. с.
 Агарчи фақоҳатқа машҳурдур, аммо соҳиби важду ҳол эрмиш. Ва хонақоҳи ва муридлари бор эрмиш ва самоъ суҳбатиға кўп мойил эрмиш. Дебдурларки, Макка азимати қилғонда гузари Шерозға тушубдур ва анда Бисчоқия деган зовияда нузул қилибдур ва ул зовия фуқаросидин сўрубдурки, бу навоҳида бировки филжумла уни бўлғай ва нима ўқуй олғайки, андин дардманде хушҳол бўлаолғай борму эркинки, бир замон тиласак? Ул дарвешлар демиш бўлғайларки, Ҳофиз Шамсуддин Муҳаммад отлиғ йигит борки, яхши уни бор ва ўзи назм ҳам айта олур. Назмиға баъзи халқ мойилдурлар. Худ бу сўздин ғаразлари Хожа Ҳофиз эрмишки, аларнинг зуҳурининг бидояти эрмиш. Хожа Имод истидъо қилурки, ул йигитни топиб келтурунг! Ул жамоат Хожа Ҳофизни топиб, ҳозир қилурлар ва Хожа Имод тилаб, мусофаҳа қилиб, мажлисда ўлтуртқондин сўнгра илтимос қилурки, эшитиббизки, ҳам яхши унинг бор ва ҳам назм айтурсен. Бизинг учун ўзунгнинг бир шеъринг ўқуғил! Хожа Ҳофиз бу шеърни янгла айтқон экандур.

 Б а й т:

[Тупроғни бир назар билан кимё қилувчилар кошки, кўз қири билан бизга ҳам бир назар қилсалар!]1.

 Ун тортиб бу матлаъни ўқуғач, Хожа Имодқа важд юзланди ва фарёд қилиб, самоъға қўпор ва буюрурки, матлани-ўқ мукаррар ўқуғай! Шомдин субҳ чоғиғача Хожа бу матлаъ била фарёд қилиб, самоъ қилур. Намоз чоғи муридлари Хожани тутуб, таскин берурлар ва намозни адо қилурлар ва Хожа Ҳофиз борасида хайр дуолари қилур ва неча кун анга бўла ул шаҳрда таваққуф қилур. Маккага бориб қайтгунча Хожа Ҳофиз шеърининг шуҳрати оламни тутқон экандур. Хожа Имоднинг девони бор. Бу матлаъ анингдурки,

 б а й т:

 [Қаердаки, иродат камол топиб охирига етса, жабр ҳар қанча кўп бўлса, муҳаббат ундан зиёдадир!]2.

 734. Шамсуддин Муҳаммад Ҳофиз Шерозий қ. с.
 Алар лисон ул-ғайб ва таржумон ул-асрордурлар. Басо асрори ғайбия ва маонийи ҳақиқияки, сурат кисватида ва мажоз либосида адо қилибдурлар. Агарчи маълум эмаски, алар иродат илики бир пирга бермиш бўлғайлар ва тасаввуф тариқида бу тоифадин бирига нисбат дуруст қилмиш бўлғайлар. Аммо сўзлари андоқ бу тоифа машраби била мувофиқ воқеъ бўлубдурки, ҳеч кишига андоқ иттифоқ тушмайдур. Доғи алфоз латифлиғи ва таркиб покизалиғи ва равонлиғи ва адо салосати ва латофати ва маъно ғариблиғи чошнисида худаларни таъриф қилмоқ ҳаёт суйии жонбахшлиққа таъриф қилғондек бўлғай. Хожалар қ. а. силсиласидин азизе дебдурки, ҳеч девон Ҳофиз девонидин яхшироқ эмас, агар киши сўфий бўлса. Бу фақирға андоқ маълум бўлубдур ва машҳур мундоқдурки, Ҳазрат Мир Қосим қ. с. аларнинг девонини «Қуръони форсий» дер эрмишларки, Каломуллоҳ оёти маонисидин мамлу ва асрору нукотидин машҳурдир. Чун аларнинг ашъори маорифнигори андин машҳурроқдурки, иродға эҳтиёж бўлғай. Ҳар ойина қалам инони андин масруф қилилди. Алар етти юз тўқсон иккида оламдин ўтубдурлар.

 735. Шайх ул-ислом Мавлоно Нуруддин Абдурраҳмон Жомий қ. р.
 Алар васфида хома тили лол ва тил хомаси шикаста мақолдур. Йиллар тақрир қилилса ва қарнлар таҳрир суръати била битилса, улча ҳаққи бор. Васфларининг адо топмоғи мутаассирдир ва таърифларннинг сонға келмаги мутааззир. Бу бебизоат ва қалил ул-иститоатнинг яқини мунга содиқ ва таҳқиқи мунга мувофиқдурки, бу умматда аларнинг камоли сувари ва истикмоли маънавийлари жомеъияти била турамамиш бўлғай. Чун аср фузалосидин ва замон уламосидин ким аларнинг шогирдлиғиға муаззазу мумтоз ва мушаррафу сарафроз эрдилар. Неча киши аларнинг сийрату камолоти шарҳида расоилу кутуб битибдурлар ва тасониф сабт этибдурлар, ародадур. Билай деган киши ул жамъи таълифдин ўз фаҳми хурдида махсус бўлур ва баҳра ола олур. Бу заиф дағи ҳам бу бобда «Хамсат ул-мутаҳаййирин» рисоласи битибмен. Анда филжумла густохлиғ юзидин алар зикри била қаламни гавҳарнисор этибмен. Турк улусида иродат аҳли ва ихлос хайли ул паришон авроқдин ва пароканда ажзодин иликка олсалар ва кўз солсалар, бирор нима била олурлар ва шуур ҳосил қила олурлар. Алар зоҳир юзидин ўзларин қутб ул-муҳаққиқин ва ғавс ус-соликин Мавлоно Саъд ул-миллати ва дин Қошғарий қ. р. а. муриди кўргузурлар эрди. Аммо ҳамоноки Увайсий эрдилар ва ҳазрат Хожа Баҳоуддин Нақшбанд р. т. руҳониятидин тарбият топиб эрдилар ва замон машойихидин Хожа Муҳаммад Порсо қ. с. муборак назарлариға етишиб эрдилар ва Хожа Абу Наср Порсо ва Хожа Муҳаммад Кусавий ва Мавлоно Боязид Пуроний ва Мавлоно Муҳаммад Асар ва Мавлоно Муҳаммад Табодгоний ва Шайх Шоҳ Зиёратгоҳий ва Мавлоно Муҳаммад Амин Кўҳистоний ва Мавлоно Саъдиддин Жожармий қ. т. а. ва сойир замон машойихи била суҳбат тутуб эрдилар ва ҳам бу тоифа ҳолоту масоилидин барчадин баҳра топиб эрдилар ва ҳам баҳра еткуруб эрдилар. Саксон бир ёшқа еттилар ва саккиз юз тўқсон саккизда жумъа кечаси Ҳирот хиёбони бошида ўз манзилларида Тангри таоло раҳматиға восил бўлдилар ва аларнинг мухлисларидин бири мунаввар марқадлари устида олий иморат ясаб, баъзи муридлар ва шогирдларидин ул иморатда дақойиқ фунунин ва ҳақойиқ улумин ҳоло дарс этиб, жамоати касир толиблардин алар руҳониятн баракатидин нафъи шомил ва файзи комил топадурлар ва назму наср таснифларидин элликка яқин борки, замон аҳли андин баҳраманддурлар. Назмларидин уч девондур. Аввалғи девон «Фотиҳат уш-шабоб»қа машҳур ва иккинчи «Воситат ул-иқд»қа маъруф ва учунчи «Хотимат ул-ҳаёт»қа мавсумки, олам аҳли тилида ул назмлардин ўзга оз назм жорий бўлур ва маснавийдин «Ҳафт авранг»дур, етти дафтар тарбият топибдурки, «Туҳфат ул-аҳрор»дур ва «Силсилат уз-заҳаб»дур ва «Юсуф ва Зулайҳо»дур ва «Лайли ва Мажнун»дир ва «Хирадноман Искакдарий”дур ва «Субҳат ул-аҳрор»дур ва «Саломон ва Абсол»дур ва насрларидин «Тафсир»дур ва «Шавоҳид ун-нубувват»дур ва «Нафаҳот ул-унс»дур ва «Нақши Фусус»дур ва «Ашъиат ул-ламаот»дур ва «Лавоеҳ»дур ва «Лавомеъ»дур ва шарҳи рубоиётдур. Чун барчаси аларнинг куллиётида мастур ва мазкурдур, теъдодиға ҳожат эмас ва аларнииг маоний ва нукоти андин машҳурроқдурки, бирор нима сабт қилмоққа ҳожат бўлгай. Ул сабабдин ихтисор қилилди. Ҳақ с. т. ва алар руҳиға вусул нузҳатгоҳида қиёматқача ором ва ниёзмандларға алар асрору маонийсидин кому нашоти тамом насиб қилсун, омин ё Рабб ал-оламин!

[Эркаклар мартабасига етган ориф аёллар зикри]
 
 Шайхи бузургвор Шайх Муҳйиддин Арабий қ. с. «Футуҳоти Маккий»нинг етмиш учунчи бобида, андин сўнграки, рижолуллоҳ табақотидин баъзини зикр қилибдур, дебдурки, [биз зикр этган бу тоифадаги кишиларнинг барчасини рижол – эркаклар деб атаймиз. Шунингдек, улар ичида аёллар ҳам бор, лекин эркакларнинг сони кўп. Баъзи кишидан сўрадилар: Абдоллар неча нафардирлар? Айтти: Қирқ киши. Унга айтдилар: Нега қирқта эркак демайсан? Айтти: Улар ичида аёллар ҳам бўлади]1. Шайх Абдурраҳмон Суламий табақоти машойихиинг соҳиби р. т. нисват ун-обидот ва нисо ун-орифот аҳволи зикрида ало ҳаддиҳи китобе жамъ қилибдур ва алардин кўпининг аҳволи шарҳия баёнға келтирубдур.

 Ш е ъ р:

[Агар аёллар биз айтгандек бўлсалар, эркаклардан афзалдирлар. Қуёшнинг муаннас исм эканлиги унга айб эмас, ойнинг музаккар исм эканлиги унга фахр эмас]2.

 736. Робиаи Адавия р. т.
 Басра аҳлидин эрди. Суфён Саврий р. а. андин масоил сўрар эрди ва анинг мавъизоту дуосиға рағбат кўргузур эрди. Бир кун Суфён Робиа қ. с. қошиға кирди ва илиг кўтариб дедики, [Аллоҳим, сендан саломатлик сўрайман]1. Робиа йиғлади. Суфён сўрдики, не учун йиғладинг? Робиа дедики, сен мени йиғлатдинг! Суфён деди: Нечук? Робиа дедики, саломат дунёда анинг таркидадур ва сен дунёга олудасен. Робиа сўзидурки, ҳар нимага самараедур ва маърифат самараси юз Тенгрига келтурмакдур. Ва ҳам ул дебдурки, [оз сидқ ила астағфируллоҳ демоқликдан астағфируллоҳ дейман]2. Суфён андин сўрдики, банда Тенгри таолоға тақарруб тилар нималардин яхшироғи қайсидур? Ул деди, улдурки, билгайки, дунё ва охиратда андин ўзгани севмас. Бир кун Суфён анинг қошида дедики, [во аламо!]3. Ул деди: ёлғон айтма, агар сен маҳзун бўлсанг эрди, тириклик сенга хушгувор бўлмағай эрди. Ва ҳам ул дебдурки, андуҳум андин эмаски, андуҳингдурмен. Андуҳум андиндурки, андуҳгин эмасмен!

 737. Лубобат ул-мутаъаббида р.
 Байт ул-муқаддас аҳлидиндур. Ул дебдурки, мен Ҳақ с. т. дин уялурменки, мени ғайр била машғул кўргай. Бирав анга дедики, Ҳажга борадурмен, анда не дуо қилай? Дедики, Тенгридин ани тилаки, сендин хушнуд бўлғай ва сени ўзидин хушнудлар мақомиға еткургай ва сени дўстлари орасида гумном қилғай.

 738. Марям Басрия р. т.
 Басра аҳлидиндур. Робиа рўзгорида эрмиш ва анинг суҳбатиға етган эрмиш ва хидматин қилған эрмиш. Ва Робиадин сўнгра неча вақт ҳаёт топибдур. Ва муҳаббатда сўз айтур эрмиш. Ва муҳаббатомиз сўз эшитса эрмиш, беҳол бўлуб, йиқилур эрмиш. Ва оламдин ўтмакни мундоқ дебдурларки, бир мажлисда муҳаббат сўзи ўтар эрмиш. Чун сўз муассирроқ тушубдур, юраки ёрилиб, жон берибдур. Ул дебдурки, ҳаргиз рўзе ғами емадим ва анинг талабиға ранж тортмадим, то бу оятни эшиттимки, [Ва сизнинг ризқингиз осмонда ва сизга ваъда қилинган нарса бордир]1.

 739. Райҳонаи Волиҳа р. т.
 Басранинг муътаъаббидотидин эрмиш. Солиҳ Муррий р. т. айёмида бу абётни ёқаси оллиға битиб эркандур.
 
 Ш е ъ р:

[Сен мунисим, ҳимматим ва суруримсан, қалбим сендан бошқани севишни истамайди. Эй азизим, ҳимматим ва муродим, шавқим адо бўлмас, қачон дийдорингга мушарраф бўламан? Мақсадим жаннат неъматлари эмас, фақат сени кўрмоқни орзу қиламан]1.

 740. Муъозаи Адавия р.
 Робиаи Адавиянинг ақронидиндур ва анинг била суҳбат тутубдур. Қирқ йил юзин юқори осмонға қилмади. Ва ҳаргиз кундуз нима емади ва кеча уюқламади. Анга дедиларки, нафсингға кўп зарар еткурасен. Дедики, ҳеч зарар еткурмайдурмен, кеча уйқусун кундузга солибмен ва кундуз емакин кечага!

 741. Уфайраи Обида р. т.
 Ул Басра аҳлидиндур ва Муъозаҳ Адавия била суҳбат тутубдур. Тенгри қўрқунчидин анча йиғладики, кўзлари кўрмас бўлди. Бирав анга дедики, не балои қаттиқдур кўрмаслик! Ул дедики: Тенгри таолодин маҳжублуқ андин қаттиқроқдур ва кўнгул кўрлуки Ҳақ с. т. нинг муроди муҳиммида анинг амрларида қаттиқроқ.

 742. Шаъвона р. т.
 Ул Ажамдин эрди ва Убуллада ўлтурур эрди. Ва яхши уни бор эрди ва хўб нағамот била ваъз айтур эрди. Ва зуҳҳод ва уббод ва арбоби қулуб анинг мажлисида ҳозир бўлур эрдилар. [Мужтаҳида, қўрқувчи, йиғловчи, йиғлатувчилардан эди]1. Анга дедиларки, қўрқарбизки, кўп йиғламоғдин кўзунг кўрмас бўлғай. Дедики, дунёда йиғламоғдин кўр бўлмоқ яхшироқдур, ўт азоби билан кўр бўлмоқдин. Ул дебдурки, ул кўзки, маҳбуби лиқосидин йироқ қолғай ва анинг дийдориға муштоқ бўлғай, йиғисиз яхши кўрунмас. Дерлар: анча андуҳ анга ғалаба қилдики, намоз ва ибодатдин қолди. Уйқуда биров келиб анга дедики,

 ш е ъ р:

[Агар сен ғамгин бўлсанг кўз ёшлар тўккин, албатта йиғи ғамгинларнинг қайғуларига шифодир. Тур, ҳаракат қил! Ёниб, ўртаниб, доимо рўзадор бўл, чунки ёниш ва ўртаниш итоаткорларнинг феълидир]2.
 Яна тоат бунёд қилди. Ва бу абёт била тараннум қилур эрди ва йиғлар эрди ва йиғлатур эрди. Дерларки, қариғанида Фузайл Иёз қ. с. анинг қошиға бориб, дуо талабе қилди. Ул деди: Эй Фузайл, сенинг билан Тенгри орасида ҳеч нима бормуки, агар дуо қилсам, ижобатқа сабаб бўлғай? Фузайл сайҳае урди ва бехуд бўлуб йиқилди.

 743. Курдия р. т.
 Басрадин ё Аҳвоздин эрди. Ва Шаъвонанинг хидматин қилур эркандур. Ул дебдурки, бир кеча Шаъвона қошида эрдим. Кўзумким, уйқуға борди, аёғин манга уруб деди: қўб, эй Курдийяки, бу ер уйқу ери эмас, уйқу ери гўрдур! Анга дедиларки, санга Шаъвона суҳбати баракотидин не етти? Деди: ул вақтдин берики, анинг хидматиға еттим, дунёни севмадим ва рўзе ғамин емадим ва дунё аҳлидин ҳеч киши кўзумга улуқ кўрунмади тамаъ жиҳатидин ва мусулмонлардин ҳеч қайсини кичик тутмадим.

 744. Ҳафса бинти Сирин р. т.
 Муҳаммад Сириннинг қиз қардошидур. Ва зуҳду вараъда қардошидек эрди. Оёт ва каромот ияси эрмиш. Дерларки, кеча ўз уйида чироқ ёқар эрди ва намозға турар эрди. Гоҳ бўлур эрдики, чироғи туганиб ўчар эрди ва уй ёруқ эрди.

 745. Робиаи Шомия р. т.
 Ул Аҳмад б. Абулҳаворийнинг завжаси эрди. Аҳмад дебдурки, анинг аҳволи мухталиф эрди, гоҳи анга ишқу муҳаббат ғалаба қилур эрди ва гоҳи унс ва гоҳи хавф. Муҳаббат ғалабаси маҳалида айтур эрдики,

 ш е ъ р:

[У шундай маҳбубки, тенги йўқ, қалбимда ундан бошқага насиба йўқ. У маҳбуб кўзимдан ва ўзимдан ғойиб бўлди, аммо кўнглимдан ғойиб бўлмади]1.

Ва унс ҳолида дер эрдики,

 ш еъ р:

[Сени қалбимда сирдош ва суҳбатдош қилдим, кимки менла улфатчиликни хоҳласа, жисмимни топширдим. Жисмим суҳбатдош билан, қалбим жононим ила улфатдир]2.

Ва хавф ҳолида дер эрдики,

 ш еъ р:

[Йўл озиғим оздир, манзилимга етказолмайди, озиғим озлигига йиғлайми ё йўлнинг узоқлигига? Эй орзум интиҳоси, мени ўтда куйдирасанми? Наҳот, барча умидим ва қўрқувим фойда бермайди?]3.
Аҳмад Абулҳаворий дебдурки,

 Б а й т:

[Сени аёлларни севгандек эмас, биродарлик муҳаббати билан севаман]4.
 Аҳмад б. Абулҳаворий дебдурки, бир кун анинг олдида бир ташт эрди. Дедики, бу таштни кўтарингки, анда битилган кўрарменки, амир ул-мўъминин Ҳорун ар-Рашид ўтубдур. Чун тафаҳҳус қилдилар, ҳам ул кун Ҳорун ар-Рашид ўтуб эрди.

 746. Ҳакимаи Димишқия р. т.
 Шом нисосининг содотидиндур. Робиаи Шомиянинг устоди. Аҳмад б. Ҳаворий дебдурки, Робиа дедики, Ҳалимаи Димишқия қошиға кирдим, мусҳаф Қуръон ўқуйдур эрди. Деди: Эй Робиа, эшиттимки, абушқанг, яъни Аҳмад б. Абулҳаворий сенинг устунгга яна хотун оладур эрмиш. Дедим: бале! Деди: Ул нечук бегонур онча ақли билаки, кўнглини Тенгри таолодин икки хотунға машғул қилған? Магар санга ул оят тафсири етмайдурким, [Магар Аллоҳ ҳузурига тоза дил билан келган кишиларгагина фойда етар)1. Дедим: йўқ! Деди: бу оятнинг тафсири будурким, Тенгри таолога еткайсен ва кўнглунгда ҳеч нима андин ўзга бўлмағай. Робиа дебдурки, анинг қошидин чиқдим ва ул сўз асаридин тааммул қила борур эрдим. Ва эранлардинки, ул йўлда йўлиқур эрдилар, уялар эрдимки, мени усрук соғинғайлар.

 747. Умми Ҳассон р. т.
 Куфа аҳлининг зуҳҳодидин эрмиш. Суфён Саврий анинг зиёратиға борур эрмиш. Ва баъзи дебдурларки, ани хотунлуққа қўлубдур. Суфён дебдурки, бир кук анинг уйига кирдим, бир эски бурёдин ўзга нима йўқ эрди. Дедим: агар бир руқъа амакизодаларингға битилса, сенинг ҳолинг риояти қилурлар. Деди: Эй Суфён, мёнинг кўз ва кўнглумга бундин бурун улуғроқ эрдинг. Мен ҳаргиз дунёни савол қилмон ул кишидинки, анга моликдур ва қодирдур ва мутасарриф. Нечук савол қилғаймен андинки, анга қодир эрмас? Эн Суфён, валлоҳки, мен севмасменки, манга бир дам ўтгайки, ул дам Тенгридин ғофил бўлуб, анинг ғайриға машғул бўлғаймен. Суфён ул сўздин йиғлади.

 748. Фотима Нисобурия р. т.

 Хуросон нисосининг қудамосидиндур ва орифот киборидин. Абу Язид Бистомий қ. с. анга сано айтибдур ва Зуннун Мисрий андин саволлар қилибдур. Маккада мужовир эркандур. Гоҳи Байт ул-Муқаддасға борур эркандур ва яна Маккаға қайтур эркандур. Бир кун Зуннун учун нима йиборди. Зуннун қабул қилмадиким, нисвондин нима қабул қилмоқ мазаллатдур ва нуқсон. Фотима дедики, дунёда ҳеч сўфий андин яхшироқ ва улуғроқ эмаски, бу сабабни арода кўрмагай. Абу Язид қ. с. дебдурки, умрумда бир эр ва бир хотун кўрубмен. Ул хотун Фотимаи Нисобурия эрди, ҳеч мақомдин анга хабар қилмадимки, ул хабар анга аён эмас эди. Машойихдин бири Зуннундин сўрдики, бу тойифадни кимни улуғроқ кўрдунг? Дедики, Маккада бир заифа эрдики, ани Фотимаи Нисобурия дер эрдилар. Қуръои маонийси фаҳмида сўзлар айтур эрдики, манга ажиб келур эрди. Умра йўлида икки юз йигирма учда дунёдин ўтти.

 749. Зайтуна р. т.
 Оти Фотима эрди. Ва Абу Ҳамза ва Жунайд ва Нурий қ. а. ға хизмат қилур эрди. Ул дебдурки, бир кун қаттиқ совуқ эрди. Нурий хизматиға бордим ва дедим: ҳеч нима эрмусен? Деди: ҳов! Дедим: не? Деди: нон била сут! Деганини келтурдум. Оллида ўт ёнадур эрди ва илиги қора бўлуб эрди. Илигининг ҳар еригаки, сут тегар эрди, қораси уюлурур эрди. Чун ани кўрдум, айттимки, [Эй раббим, сенинг дўстларинг қандай ифлосдурлар, уларнинг ичида бирор покизаси йўкдир]1. Ва анинг қошидин чиқдим, бир ерга еттим, бир хотун киши манга ёпуштики, мунда бир терма тўн эрди, сен элтибсен! Ва мени ҳоким қошиға элтти. Нурий ани эшитти ва менинг сўнгумча ҳоким қошиға келди ва дедики, ани оғритмаки, авлиёуллоҳдиндур. Ҳоким дедики, не чора қилайки, хасм ул тўнни андин тилайдур? Ногоҳ бир қора канизак пайдо бўлди ва ул ғойиб бўлган нима анда. Хасм дедики, ани қўюнгки, мен итурганни топтим. Пас, Нурий менинг илигимни тутуб, ул ердин чиқди ва деди: нечун дедингки, [Сенинг дўстларинг қандай ваҳшийдирлар ва ифлосдирлар]2. Дедим: тавба қилдим андинки, деб эрдим.

 750. Фотимаи Бардаъия р. т.
 Ардабилда бўлур эрди. [Айтадиларки, шатҳиёт сўзловчи орифлардан эди]1. Машойихдин баъзи бу қудсий ҳадис бобида сўз сўрдики, [ким мени эсласа, у билан биргамен]2. Ул сойил билан соате сўзлар айтти ва сўнгра дедики, [Зикр шудирким, сен Ҳақни давомли зикр этганинг ҳолда унинг зикр этганини мушоҳада этасан. Сенинг зикринг унинг зикрида йўқ бўлиб кетади. Фақат унинг сени зикр этгани қолади. Орада макон ҳам замон ҳам бўлмайди]3.

 751. Умми Али Завжаи Аҳмад бин Хизравайҳ р.
 Ул акобир авлодидин эрди. Ва кўп моли бор эрди, барчани фуқароға сарф қилди ва Аҳмад. Ҳизравайх қ. с. била бу тариқда мувофақат қилди. Ва Боязидни ва Абу Ҳафсни қ. с. кўруб эрди. Ва Боязиддин саволлар қилиб эрди. Абу Ҳафс дебдурки, ҳамиша хотунлар ҳадисин макруҳ тутар эрдим, то ул вақтқачаки, Умми Али Аҳмад бин Хизравайҳнинг завжасин кўрдум, андин сўнг билдимки, Ҳақ с. т. ўз маърифатин ва шинохтин ҳар ердаки, тилар кўяр. Боязид. қ. с. дебдурки, ҳар ким тасаввуф мудоваматида бўлғай, керакки, бир ҳиммат била мудовамат қилғай Умми Али завжаи Аҳмад бин Хизравайҳ ҳимматидек, ё бир ҳол била анинг ҳолидек. Ул дебдурки, Ҳақ с. т. анвои лутфу эҳсон била халқни ўзига тилади, ижобат қилмадилар, андин сўнгра турлуғ балоларни аларға тўкди, то аларни бало била ўзига тортқай, анинг учунки, аларни севар. Ҳам ул дебдурки, ҳожат фавти осонроқдур, андинки, хорлиқ тортқай анинг учун. Балх аҳлидин бир заифа анга келди ва дедики, келибмен. Тенгри таолоға тақарруб тилагаймен, сенинг хидматинг василаси била. Анга деди: нечук анинг хидмати василаси била манга тақарруб билмассен?

 752. Умми Муҳаммад волидаи Шайх Абу Абдуллох Хафиф р. т.
 Ўғли Абу Абдуллоҳ б. Хафиф била баҳр йўлидин Ҳажга борди. Ва анга мукошафоту мужоҳадот кўп экандур. Дерларки, Шайх Рамазоннинг сўнгги ушрида иҳё қилур эрдики, лайлат ул-қадрға мушарраф бўлғай. Томға чиқиб эрди ва намоз қилур эрди. Ва онаси Умми Муҳаммад уй ичида, Ҳақ с. т. ға мутаважжиҳ ўлтуруб эрди. Ногоҳ «Лайлат ул-қадр» анвори анга зоҳир бўла бошлади. Ун чиқардики, Эй Муҳаммад, эй фарзанд, улча сен анда тилайсен, мундадур! Шайх тушти ва анворни кўрди. Ва онаси аёғиға тушти, андин сўнг Шайх айтур эрдики, ул вақтдин сўнгра онам қадрин билдим.

 753. Фотима бинти Абобакр Каттоний р. т.
 Ул Самнун Муҳиб мажлисида вақтики муҳаббатдин сўз айтадур эрди, жон берди. Ва эранлардан дағи уч киши анинг мувофақатиға ўлдилар.

 754. Физза р. т.
 Шайх Абуррабиъ Молақий р. дебдурки, анинг ояту каромати бағоят зоҳир ва машҳур эрди. Ул жумладин бири будурки, анинг бир қўйи бор эркандурки, соғсалар эркандир ҳам сут берур эркандур, ҳам бол! Ва бу сўзнинг «Нафаҳот»да тафсили бор, тилаган киши анда топар.

 755. Тилмизаи Сарий Сақатий р. т.
 Заифае эрди Сарий Сақатийнинг шогирди. Ва ул заифанинг бир ўғли бор эрди, муаллим қошида. Муаллим ани тегирмонга йиборди. Ул тегирмоннинг таннурасига тушти ва чўмди. Муни Шайхқа айттилар. Шайх айттики, қўпунг ва менинг била келинг! Анинг онаси қошиға борди ва насойиҳу мавоиз бунёд қилди, барча сабру ризо бобида. Ул айтти: эй устод, бу сўзлардин ғаразинг недур? Дедики, ўғлунг тегирмон суйиға тушуб, ғарқ бўлубдур. Деди: менинг ўғлум? Шайх деди: бале! Ул дедики, таҳқиқки, Тенгри таоло муни қилмайдур? Шайх яна сабр бобида сўз бунёд қилди. Ул деди: қўпунг, менинг била келинг! Қўптилар ва ул сув ёқасига бордилар. Чўмган ерни хотун сўрди, айттилар. Ул ерда туруб ўғлин чорладики, фарзанд Муҳаммад! Ул «лаббайк» деб жавоб берди. Сувға кирди ва ўғли илигин тутиб, сувдан чиқарди ва уйға элтти. Шайх бу қиссани Шайх Жунайд қ. с. дин сўрдики, бу недур? Жунайд дедики, бу заифа риоят қилур, ҳар неки Тенгри вожиб қилибдур. Ва мундоқ кишининг ҳукми улдурки, ҳеч ҳодисае ҳаводисдин анга воқеъ бўлмағайки, аввал анинг ҳудусидин анга хабар қилмағайлар. Чун анга ўғул фавтидин хабар қилмайдур эрдилар, билдики, ул амр бўлмайдур, ложарам инкор қилди ва дедики, Тенгри таоло бу ишни қилмайдур.

 756. Туҳфа р. т.
 Ул нисонинг солиҳоти, балки восилотидин эрмиш. Хазрати Маҳдумий н. м. н. «Нафоҳот ул-унс»да анинг зикрида анча ғаройиб ва анинг ҳолотида анча ажойиб битибдурларки, шарҳға рост келмас. Бу мухтасарда мундин ортуқроқнинг гунжойиши йўқ эрди. Ул ҳолотқа иттилоъ тилаган, ул китобдин тиласун!

 757. Умми Муҳаммад р; т.
 Шайх Абдулқодир Гилоннйниннг аммасидур. Дерларки, бир қатла Гилонда қурғоғлнқ бўлди. Халойиқ истисқоға чиқдилар, ёғин ёғмади. Барча халқ Умми Муҳаммаднинг уни эшикига келдилар ва ёмғир дуосини тиладилар. Умми Муҳаммад уйининг эшикин супурди ва деди: Худоё, мен супурдум, сен сув сеп! Оз вақт ўтмади, ёғин тутти, андоқки дегайларки, мешларнинг оғзии очиқ қўя берибдурлар.

 758. Бибияки Марвия р. т.
 Шайх Абу Саъид Абулхайр қ. с. дебдурки, Марвда эрдукки, анда бир қари хотун бор эрдики, ани Бибияк дер эрдилар, бизинг қошимизға келди ва деди: Эй Абу Саъид, тазаллумға келибман. Биз дедук: айт! Ул дедики, эл доим дуо қилурларки, Ё Раб, бизни бир нафас бизга қўйма! Ўттуз йилдурки, мен дуо қилурменки, Ё Раб, бир турфат ул-айн мени манга қўйки, билайки мен недурмен, ё бормумен, ҳануз иттифоқ тушмайдур.

 759. Каъб қизи р. т.
 Шайх Абу Саъд Абулхайр қ. р. дебдурки, Каъбнинг қизи ошиқ эрди ул қулға. Аммо улуғлар иттифоқ қилдиларки, бу сўзки, ул айтур, ул сўз эрмаски, махлуққа айтса бўлғай. Анга ўзга ерга иш тушуб эрди. Бир кун ул қул ул қизни ногоҳ кўрди, енгининг учин тутти. Қиз унга наҳиб била боқиб дедики, санга мунча бас эмасмуким, мен иям биламен ва анда мубталомен ва санга зоҳир қилибмен. Шайх Абу Саъид қ. с. дебдурки, сўзики, ул айтибдур, андоқ эмаски, кишига махлуқлуқда тушмиш бўлғай. Ул дебдурки,

 н а з м:

[Ишқбозлик қилиб яна унга боғландим, кўп ҳаракатлар фойда бермади. Ишқ соҳили кўринмайдиган дарёдир, эй ишқ гирифтори, бу йўлга шошилиб бўладими? Ишқни поёнига етказмоқчи бўлсанг, номақбулни кўриб, мақбул тасаввур қил! Хунук нарсани чиройли ҳисобла! Заҳар ичганда қанд деб гумон қил! Саркашлик қилдим, билмадимки, тузоғни ҳарқанча тортсанг, торайиб бораверади]1.

 760. Фотима бинти Мусанно р. т.
 Шайх Муҳйиддин Арабий р. а. «Футуҳоти Макка»да дебдурки, мен йиллар анинг хидматин қилдим. Ва ул вақт ёши тўқсон бешда бор эрди ва юзининг тозалиги ва оразининг нозуклукидин уялурдимки, анинг сари тик боққайменки, киши гумон қилур эрдики, ўн тўрт ёшидадур. Анга Ҳақ с. т. била ажаб ҳоле бор эрди. Барча элдинки анинг хидматиға етарлар эрди, мени ихтиёр қилиб эрди. Дер эрдики, мен анингдек киши кўрмайдурмен. Қачонки, менинг қошимға келур, ўзин андоқ жамъ қилиб келурки, ташқари ҳеч нима қолмас ва чиқарда ҳам андоқ чиқарки, ичкари ҳеч нима қолмас. Ва ҳам дебдурки, ул дедики, манга ажаб келур ул кишидинки, айтурки, Ҳақни севармен ва анинг била севунмас. Ва ҳол улки, Тенгри анинг шуҳудидур ва кўзи анга нозирдур ва бир турфат ул-айн ғойиб бўлмас, бу эл нечукки анинг муҳаббати даъвосин қилурлар ва айтурлар, аё уялмаслар. Муҳиб қурби муқарриблардин ортуқдур, пас нега йиғларлар. Манга дедики, эй фарзанд, не дерсен бу сўздаки, мен дермен? Дедим: Сўз будурки, сен дерсен. Андин сўнгра дедики, валлоҳ, манга таажжуб келур менинг ҳабибим «Фотиҳат ул-китоб»ға менинг хидматим буюрубдур, биллоҳ, ҳаргиз «Фотиҳа» мени андин машғул қилмайдур. Ва ҳам Шайх дебдурки, биз анинг қошида ўлтуруб эрдукки, занфае кирди ва дедики, абушқам фалон шаҳрға борибдур ва доияси бор экандурки, яна бир хотун олғай. Дедимки, тиларсенки, келган. Деди: бале! Юз анинг сари қилдим ва дедим: Эй она, эшитурсенкн, не дейдур? Деди сен не тиларсен? Дедим: анинг ҳожатин раво қилмоқ! Ва анинг ҳожати будурки, ғойиби келгай. Деди: [Жону дилим билан]1. Филҳол «Фотиҳат ул-китоб»ни йиборурменки, анинг ғойибин олиб келур. Ва «Фотиҳа»ни ўқий бошлади ва мен ҳам анинг била ўқудум. Ва билдимки, «Фотиҳа» қироатидин «Жасадоний» сурати иншо қилди ва йиборди. Ва деди: Эй «Фотиҳат ул-китоб», фалон шаҳрга бор ва бу заифанинг ҳожатин топ ва қўймай олиб кел! Шайх дебдурки, «Фотиҳа»ни йиборгандин ул келгунча ул масофат қатъ қилурдин ортуқ фурсат бўлмади.

 761. Жорияи Савдо р. т.
 Зуннун қ. с. дебдурки, бир қора канизак кўрдумки, атфол анга тош урарлар эрди ва дерлар эрдики, бу зиндиқа дерки, мен Тенгрини кўрармен. Мен анинг кейнича бордим. Мени чорлаб деди: Эй Зуннун! Дедим: сен мени қайдин танидинг? Деди: Анинг дўстларининг жонлари анинг сипоҳидур ва бир-бирига ошнодурлар. Дедим: бу недурки, бу ўғлонлар айтадурлар? Деди: не дейдурлар? Дедим: дейдурларки, сен айтур эрмишсенки, мен Тенгрини кўрармен! Деди: чин айтурлар, то ани танидим, ҳеч маҳжуб бўлмайдурмен.

 762. Имраъатун Мажҳула р. т.
 Ва ҳам Зуннун қ. с. дебдурки, тавоф қилуранинг орасида кўрдимки, бир нур чақилдики, ишнагани кўкка етти. Мутаажжиб бўлдум ва тавофдин фориғ бўлгандин сўнгра учамни Каъбанинг томиға қўюб, анинг фикрида эрдимки, ногоҳ бир андуҳлиғ ун эшиттим. Ул ун сўнгича бордим, кўрдумки, жорияе Каъба асториға осилибдур ва айтадур.

 Ш е ъ р:

[Эй маҳбубим, биласанки, маҳбубим кимдир, ҳа, сен биласан! Озғинлигим, жисмим, кўз ёшларим сирримни фош қилдилар. Ишқ сиррини чунон пинҳон тутдимки, кўкрак қафасим торлик қилди]1.

 Пир сари бордим ва анинг дардидин гирён бўлдум. Пас деди [Аллоҳим, саййидим, мавлом, менга бўлган муҳаббатинг ҳаққи, мени мағфират қил!]2 Дедим: Эй жория, санга бу бас эмасмуки, [Сенга муҳаббатим ҳақи]3 дегайсенки, дерсен [Менга муҳаббатинг ҳақи]4. Билурсенки, ул сени севар. Дедики: Тенгриға бандалар борки, аларни севар, пас алар ани севарлар. Эшитмайсен қавлуҳу таолоки дедики, [Аллоҳ бошқа бир қавмни келтирурки, уларни севади, улар ҳам Аллоҳни севадилар]5. Ва анинг муҳаббати анга бас. Анга дедимки, сени асру заиф ва наҳиф кўрарман, магар беморсен? Дедики,
шеър:

[Аллоҳни севувчи дунёда дардманддир, беморлиги тузалмайди, фақат унинг давоси – дард. Яратувчининг ошиғи шундай бўладики, уни топгунча эслаб, муҳаббатида ёнади]6.

 Манга дедики, кейин боқ! Кейин боқдим ва ҳеч нима кўрмадим. Чун анинг сари боқдим, ани ҳам кўрмадим, билмадим қаён борди?

 763. Жорияи Мажҳула р. т.
 Ҳам Зуннун қ. с. дебдурки, манга бир канизакни ўгдилар, мутааббида. Ва анинг ҳолидан хабар сўрдум. Дедилар: бир дайрда харобдур! Ул дайрға бордим, кўрдум, асру заиф жисмлиғки, уйқусизлик асари анда зоҳир эрди. Салом қилдим. Жавоб берди. Дедим: насорий масканида бўлурсен? Деди: кўз очгач, Тенгри таолодин ўзга икки дунёда киши кўрарсен? Мен дедим: ҳеч ёлғузлук ваҳшати топмассен? Деди: мендин йироқ бўл, ул менинг кўнглумни ҳикматининг латойифидин ва муҳаббатидин андоқ тўла қилибдур ва дийдори шавқини манга андоқ муставлий қилибдурки, кўнглумда ҳеч ер анинг ғайри учун топмон. Дедим: сени ҳокима кўрармен, мени бу йўл торлиғидин чиқар ва туз йўлни манга оч! Деди: эй жавонмард, тақвони озуғунг қил ва зуҳдни йўлунг ва вараъни боргиринг ва қўрқунчлуғлар тариқида сулук қил, то еткайсен бир эшиккаки, не ҳужжоб кўргайсен анда, не баввоб. Хозинлариға буюрғайки, ҳеч ишта санга нофармонлиғ қилмағайлар.

 764. Имраъатун Мисрия р. т.
 Имом Ёфиъий тарихида машойихиннг биридин нақл қилурки, Миср навоҳийсида бир заифа ўттуз йил бир ерда иқомат қилдики, иссиғ ва совуғда андин бормади. Ва ўттиз йилда ҳеч нима емади ва ичмади. Валлоҳу аълам.

 765. Имраъатун Мисрияи Ухро р. т.
 Ҳам Имом Ёфиъий «Равз ур-раёҳин» китобида келтурубдурки, бу тойифадин бири дебдурки, Миср навоҳийсида бир заифа кўрдумки, волаҳу ҳайрон эрди ва ўттуз йил аёғ устига туруб эрди. Қишда ва ёзда ва кеча кундуздин ва ёмғурдин анга паноҳ йўқ эрди. Ва йилонлар ва аждаҳолар анинг теграсида отланурлар эрди. Валлоҳу аълам.

 766. Имраъатун Хоразмия р. т.
 Ва ҳам Имом Ёфиъий ўз тарихида уламонинг биридин нақл қилурким, дебдурки, Хоразм навоҳийсида бир хотун кўрдумки, йигирма йилдин ортуқроқ егулик ва ичгуликдин ҳеч иштиғол кўргузмайдур эрди. Валлоҳу аълам.

 767. Жорияи Ҳабашия р. т.
 Шайх Муҳйиддин Абдулқодир Гилоний қ. т. р. дебдурки, аввал қатлаки, Бағдоддин Ҳаж азимати қилдимки, йигит эрдим ва ёлғуз борур эрдим. Шайх Аддий б. Мусофир манга йўлуқди. Ул ҳам йигит эрди. Мендин сўрдиким, қаён борурсен? Дедим: Маккага. Деди: мусоҳибқа майлинг бор? Дедим: мен тажрид қадами била борадурмен. Деди: мен ҳам тажрид қадами биламен. Била йўлға тушдук. Йўлда бир кун Жорияи Ҳабашия пайдо бўлди, юзига бурқа боғлиқ. Ва менинг юзумга тез-тез боқди ва сўрдн: эй йигит, қайдинсан? Дедим: Ажамдин. Деди: бу кун мени ранжға солдинг. Дедим: нечук? Деди: бу соат Ҳабаш билодидин эрдим. Манга мушоҳада тушдики, Тенгри таоло сенинг кўнглунгга тажалли қилди ва санга атое қилдики, бу тойифадин мен билурлардин ҳеч кимга мундоқ ато қилмайдур. Тиладимки, сени кўргаймен. Ва деди: мен бу кун сизинг биламан ва сизинг била ифтор қилурмен. Ва юруди. Ва ул водийнинг бир ёнидин ва биз яна бир ёнидин борур эрдук. Чун оқшом бўлди, кўкдин бир табақ инди, анда олти рағиф сиркаву сабзи била. Жорияи Ҳабашия дедики, [Мени ва меҳмонимни икром қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин!]1. Ҳар кеча манга икки рағиф инар эрди, бу кеча йўлдошлардин ҳар бири учун икки рағиф инди. Андин сўнгра уч ибриқ сув индики, чун андин ичдук, лаззату ҳаловатда дунёда ичган сувларға ўхшамас эрди. Пас ул кеча биздин айрилди ва кетти. Чун Маккага еттук, тавофда Шайх Аддийға тажалли воқеъ бўлдики, бехуд бўлуб йиқилди, андоқки баъзи дер эрдиларки, ул ўлди. Ногоҳ кўрдумки, ул Жория анинг устида турубдур ва айтадурки, сени тиргузгай ул киши бу навъ ўлтурубдур. [Покдир у Аллоҳки, жалол нурининг қаршисида борлиқдаги ҳодисалар фақат унинг мадади билан қойимдир ва сифотининг зуҳур этиши жиҳатидан коинот фақат унинг куч-қуввати билан барқарордир. Балки унинг муқаддас поклиги оқиллар кўзларини кўр қилади ва хушбўйларининг зеболиги улуғлар қалбини ром этади]2. Андин сўнгра тавофда манга тажалли воқеъ бўлди. Ва ботинимдин хитобе эшиттим ва анинг охирида манга айттиларки, Эй Абдулқодир, зоҳир тажридини қўй, тавҳид тафридини лозим тут ва эл нафъи учун ўлтурки, бнзга хос бандалар борки, тиларбизки, аларни сенинг илгингда қурбимиз шарафиға еткурурбиз. Ногоҳ ул Жория деди: эй йигит, билмасмен, бу кун не нишондур сангаки, бошингда нурдин боргоҳ урубдурлар ва осмонғача малоик тегрангга айланибдурлар ва барча авлиёнинг кўзи ўз мақомларидин санга хира қолибдур ва барча санга бергонидикка умидвордурлар. Андин сўнгра ул Жория борди ва яна ани кўрмадим.

 768. Имраъатун Исфаҳония р. т.
 Шайх Абдулқодир Гилоний қ. р. муриду асҳобидин бири дебдурки, бир кун Шайхқа минбар устида истиғроқе воқеъ бўлди, андоқки, амомасидин бир печ очилди. Ва ул воқиф эмас эрди. Барча ҳозирлар Шайх мувофақотиға дастурларни минбар аёғиға ташладилар. Чун Шайх ўз ҳолиға келди ва сўз тугатти ва амомасининг бузулған печин ясади, манга буюрдики, дасторларии солған элнинг иялариға бергил! Мен дегандек қилдим. Бир хотун кишининг исобаси боқий қолдики, ияси пайдо эмас эрди. Шайх ани олди ва ўз муборак эгниға солди. Солғоч филҳол ул исоба Шайхнинг эгнидин ғойиб бўлди. Ман ҳайрон қолдим. Чун Шайх минбардин тушди, анинг кайфиятин манга айттики, чун мажлис аҳли бизинг мувофақатимизға дасторларин минбар аёғиға солдилар, бизинг бир синглимиз бор Исфаҳонда, ул ҳам исобасин солди. Чун биз ани эгнимизға солдук, ул Исфаҳондин илиг узатиб, эгнимиздин олди. Ул Имраъатун Исфаҳонийдур.

 769. Имраъатун Форисия р. т.
 Шайх Нажибуддин Алий Бузғуш р. т. дебдурки, бир қатла бир заифа Гулпоягон қасабасидин Шероз шаҳриға келиб эрди. Гоҳлар бизинг уйга келур эрди ва бохабар заифа эрди. Бир неча вақт бизинг уйда бўлур эрди ва манга йўқсузлуқ даст бериб эрди. Ва ул билур эрди ул ҳолни ва бизинг уйда бир неча зарф бор эрдики, агар буғдой-арпадек нима Тенгри берса эрди, ул зарфларға солур эрдук. Ва ул зарфлар бўшаб эрдилар ва бошларин ёпиб эрдук, то ариқ қолғай ҳожат вақтиғача. Ул хотун соғиндики, магар ул зарфларда нима бор? Манга деди: чун йўқсузлиқ даст берибдур, ул захирадинки, бу зарфлардадур, невчун қут қилмассен? Дедим: алар бўшдур. Деди: бўш бўлса, бошларин нега беркитибсиз? Дедим: анинг учунки, ариқ қолғай. Ул қўпти ва ул зарфларнинг оғизларин очти ва очиқ қўйди. Ва дедики: анинг учун бўшдурки, оғизлари боғлиғдур. Агар оғизлари очуқ бўлса биравдек бўлғайки, оч бўлғай ва оғзин очмиш бўлғай. Тенгри таоло анга қут еткургай. Ҳар ниманинг қути анга муносиб бўлғай, ҳожат вақти. Ва бу зуруф ошлиғ зуруфидур ва буларнинг қути ошлиғдур, чун қорин очлиғи, яъни бўшлуғи зоҳир бўлса, ани ошлиғ ва ҳубуб билатўла қилурлар. Чун ул хотун бу тасарруфни қилди, филҳол Ҳақ с. т. онча ошлиғ еткурдики, ул зуруф тўлди. Ва ул заифа авлиёуллоҳдин эрди.

 770. Бибичаи Мунажжима р. т.
 Кирмон мулкидиндур. Мазкур бўлғон илмда ўз замонининг саромади эрди, аммо майли дарвешлик сари эрди. Замон подшоҳи илтифот ва таъзим кўп қилур эрди ва подшоҳ ҳарамлари узмо хавотин бағоят ҳурмат тутарлар эрди. Оқибат барчанинг ихтилотин тарк қилиб, хиёбон бошида ўз манзили жаворида масжиди жомеъ ясади ва мулку асбобин анга вақф қилди, андоқким, ҳоло равнақи бор ва касир халойиқ анда намоз қилурлар. Ва ҳам анда ўзига гўрхона ясади, ёшида оламдин ўтти. Ва мақбараси ўз гўрхонасидадур.
 Илоҳи, бу авлиёуллоҳ асрораҳумнинг шариф анфоси баракоти ҳаққи ва бу китоб мутолаасиға машғул бўлган азизлар димоғин мазкур бўлган аброр муҳаббати насойимидин муаттар ва баҳраманд қилғайсен ва бу китоб муморасотиға машъуф бўлғон аҳли тамайюзлар кўнглин мастур бўлғон ахёр футувватн шамойимидин мунаввар ва аржуманд этгайсен. Ва аларнинг туфайли роқимнинг ҳам тийра рўзгориға сафое ва ҳирмон зулматидин қорорғон кўзларига ҳидоят қуёшидин зиёе насиб қилғайсен. Ва подшоҳи исломким, иймон аҳлиға мужиби фароғату амният ва замон хайлиға боиси рафоҳияту жамъиятдурки, булар бўлмаса, бу навъ нусха тартибу таснифи ва бу тавр кутуб жамъу таълифи мутаассир, балки муҳолу мутааззирдур, сиҳҳату умру давлатини мухаллад ва инсофу адолатини муаббад тутқил ва аъдосини мақҳур ва аҳиббосини мансур қилғил. Омин, ё Рабб ал-оламин!


Qayd etilgan


AbdulAziz  26 Mart 2011, 13:57:35

ИЗОҲЛАР

Або – хирқага ўхшаш бир кийим, дарвешликда тавозе ва фақирлик мақомига ишоратдир.

Алойиқ – толибларни мурод ва мақсадлардан йироқлаштирувчи сабаб ва муносабатлар.

Асо – ҳасса, тасаввуфда шайхлик нишони. Рамзий маънода соликнинг валий ва эранлар нафасига муҳтожлигини ифодалайдиган бир тимсол: «Эранлар нафасин асо этгин сен» (Юнус Эмро).

 Ақида – бирор бир нарсага ишонмоқ, ниманидир тасдиқ этмоқ ва уни қабул айлаб, унга содиқ қолмоқ, Ишонч - эътиқод тамали.

 Аҳли қол – ҳол аҳлининг тескариси, яъни сўзларнинг маъно ва ҳақиқатини билмасдан, ўз ҳаёти, қисмати ва тажрибаси билаи боғланмайдиган гапларни такрорлашдан нари ўтолмайдиган кимсалар гуруҳи. Дил эмас –тил, маъно эмас, даъво билан яшаш йўлини тутган гумроҳ, мунофиқлар жамоаси.

 Васл – етишиш, эришиш, восил бўлиш. Ҳақ висолига етишмоқ. Васл ёки вуслат тасаввуфий ҳаётдаги йўқчиликнинг ниҳоясига алоқадор.

 Ватар – орзу, башарий сифатлар ва нафсоний лаззатлардан йироқдаги хуш бир туйғу, руҳоний истак.

 Дарвеш – бенаво, қашшоқ, камбағал, фақир, художўй; тасаввуф тариқатига мансуб киши. «Ғиёс ул-луғот»да изоҳланишича дарвеш сўзининг асл маъноси эшиклардан нарса тиловчи бўлиб, дарвеш демак. Дарвешнинг қадимги шакли даровез – эшикларга осилувчидирки, кейинчалик у дарвеш шаклини оган. Дарвеш учун муршидлик эшиги бамисоли Каъбадир. У ана шу эшикка осилувчи ва ундан нажот тиловчидир.

 Даъво – нафснинг ўзша мансуб бўлмаган бирор-бир нарсани ўзига нисбат бериши. Муноқаша ва мунозара. Саҳл бин Абдуллоҳнинг айтишича, «Қул билан Аллоҳ орасидаги энг катта тўсиқ – даъво, яъни иддаодир».

 Завойид – қалбдаги нурларнинг кўпайиши.

 Зикр – сўзлаш, баён қилиш, хотирлаш, ёд айлаш, хотирдагини унутмаслик маъноларини англатадиган арабча бир калима. Тасаввуфда бу калима ғафлат ва исён –эсдан чиқаришнинг зидди ўрнида татбиқ этилган. Зикр тасаввуфдаги ҳар бир тариқатда, ҳар бир тасаввуф аҳлининг наздида – барча қоида, усул ва одобларнинг бошидир. Тариқат пирлари ва муридларнинг зикр фойдалари ҳақида умумий қарашлари тахминан бундай бўлган: зикр – Шайтонга қарши энг ўткир яроғ – қувар; Аллоҳнинг розилиги ва меҳрига эриштирар; қалбан ғам, қайғу ва ғуссаларни ҳайдаб, дилга қувонч, фараҳ ва кенглик бағишлар; тафаккур ва маърифатнинг юксалишини таъминлар; ҳар турли ёмонликларнинг илдизинн қуритиб, хато ва гуноҳларнинг олдини олар...  «Фойдали бўладиган зикр– давомли ва қалб ҳузури ила бўладиган зикр эрур. Зикрнинг ннҳоясида эса унс ва муҳаббат туғилур... Киши зикр этилажак Аллоҳ ила унсият пайдо этиб, кўнглида Аллоҳ муҳаббати ҳосил бўлгунга қадар бир оз заҳмат чекар. Сўнгра эса Аллоҳни хотирламаса тура олмайдиган ҳолга келар...», дея таъкидлаганлар Имом Ғаззолий.

 Зикр – фақат Аллоҳни ёд айлаш, унинг гўзал исмларини эслаш эмас, балки дил, фикр ва туйғуни Аллоҳга йўналтириш, Аллоҳ ила мукаммал бир шуурий, зеҳний алоқа ўрнатишдурки, бу салоҳият ҳаммага ҳам насиб этавермаган, албатта. Шунинг учун тасаввуфда зикр иккига ажратилган: бири – «зикри омма», иккинчиси – «зикри хос». Зикри омма савобни қўлга киритмоқ нияти ила амалга оширилиб, унда зоҳирнинг табиатида ёмон хислатлар: кибр, ғурур, риё, ҳирс, тамаъ, ғазаб, макр кабилар батамом, яъни таг-туги ила барҳам топган бўлади. Хосларнинг зикри бунинг акси: унда нафс батамом мағлуб этилади ва қалб маърифат, муҳаббат нурлари ила ёришиб, тилда ҳам, дилда ҳам Аллоҳ ишқидан бошқа ҳеч вақо қолмайди. Аммо бундай улуғ ҳол соҳиби бўлмоқ учун қатъий интизом, сабр ва ихлос билан зикрга берилиш талаб этилган.

 Зот– ўз, жавҳар, бирор нарсанинг асли. Сўфийлар аъмолича, Аллоҳ ўз зотида қоим, коинотда мавжуд ҳар қандай борлиқ Тангри сифатларининг зуҳури, сифатлар эса ул зотнинг тажаллисидан иборат, Зуҳд – парҳез қилмоқ, яъни дунёга илтнфот этмасдан тоат-ибодат ила кун кечирмоқ. Асл зуҳд– Аллоҳга маъқул нарсаларни севмоқ, Тангри тақиқлаган нарсалардан ҳазар этмоқ.

 Икки жаҳон – дунё ва охират. Тасаввуф адабиётида «дунё ва уқбо» шаклида ҳам ишлатилган, ҳақ ошиқлари дийдор ва висол учун шу икки жаҳонни ҳам тарк этишган.

 Интибоҳ – қалбдаги ғафлатнинг барҳам топиши, бедорлик, руҳий уйғониш.

 Истиқомат – тўғрилик, тўғри ҳаракат этиш, рост йўлга етишиш. Қушайрий таъбирига кўра «Истиқомат кароматдан устун эрур».

 Каромат – икром, шараф, карам, лутф ва эҳсон демак: Каромат – пайғамбарлик даъвосидан йироқ бўлган одамда фавқулодда ҳолатнинг зуҳурланиши ёки руҳий тажриба билан боғлиқ ҳайратланарли воқеа-ҳодисаларнинг содир бўлиши. Каромат иккига бўлинган: биринчиси – каромати кунния. Иккинчиси – каромати илмий. Булар «кавний» ва «ҳақиқий» деб ҳам аталган. Кавний кароматлар – қисқа фурсатларда рўй берадиган фавқулодда ғайиритабиий ҳодисалар. Масалан, ҳавода учмоқ, денгизда юрмоқ, инсоннинг қуш ёки бошқа жонзотга айланиши, қушга ўхшаб парвоз қилиши шулар жумласидандир. Ҳақиқий каромат эса – илм, ирфон, маърифат, ибодат, ахлоқ ва инсонликдаги устунлик ва шу устунликдан юзага келган турли шакллардаги ҳодисотлар. Тасав-вуф аҳлининг эътиқодига кўра, асл каромат –каромати илмий ҳисобланади. Шунинг учун ақл ва маърифатнинг кучига ишонган одамлар каромати куннияга иштибоҳ билан қараганлар.

 Латифа – сезиш, ҳис этиш мумкин бўлган, аммо сўзда ифодалаб бўлмайдиган яширин, сирли ва нозик маъно, ишорат.

 Мавт – ўлим, нафсин туб илдизи ила ҳавою ҳавас заминидан ажратиб ташламоқ. Чунки ҳавою ҳавас нафснинг жони эрур. Нажмиддин Кубро «Усули ашара» рисоласида бундай ўлимни беш турга ажратиб кўрсатганлар: 1. Мавти иродий – инсоннинг борлиқ ва дунёвий нарсалардан тамоман халос бўлиши, яъни фанойи куллийга етишиши. 2. Мавти аҳмар – «қирмизи ўлим». Бу– нафснинг истакларига қарши тура олиш, чидамда уларни бартараф эта олиш демакдир. 3. Мавти абяз – «оқ ўлим». Очлик йўли билаи нафс ва тамаъни забун айлаш. Шунда кўнгил покланиб, шаффофлик, яъни оқлик касб этади 4. Мавти ахзар – «яшил ўлим». Ямоқдан кийим тикмак ва клймак. Чункл янги ва чиройли кийим ўзгаларнинг диққатини жалб қилурки, бу –шуҳрат нишонаси ҳисобланади. 5. Мавти асвад– «қора ўлим». Бу – қайғу ва мусибатларга таҳаммул этиш, халқу халойиқнинг ҳар қандай жабру жафосига чидашдир.

 Маърифат – ақлу доииш, амАлий билим, таниш, фаҳм, тасаввуфга хос илм; ҳол сирлари ва илоҳий ҳақиқатларга тегишли илм – ирфон. «Кашф ул-маҳжуб» муаллифининг айтишича, фуқаҳо сингари бошқа кишилар ҳам Аллоҳ ҳақидаги илмга «маърифат» номини берганлар. Тариқат шайхлари эса Аллоҳ хусусидаги сиҳатли ҳолни «маърифат» дея атаганлар. Ва шунга кўра, «Маърифат илмдан кўп карра устундир», деганлар. Имом Ғаззолийнинг таъкидига кўра, «қалбда маърифат майдонга келгач, қалбнинг ҳоли ўзгаради. Қалбинг тутуми ўзгаргач, -аъзоларнинг амаллари ҳам ўзгаради. Яъни амал ҳолга, ҳол илмга, илм эса тафаккурга боғлиқ бўлиб қолади.

 Мақом – манзил, марҳала, маънавин мавқе, мартаба, тўхтам. Қушайрийнинг айтишича, мақом қулнинг такрор асосида сифат ҳолига етказгани одоб ва ахлоқдир. Мақомга риёзат, мужоҳада ила эришилур. Нажмиддин Куброга кўра, «мақом йўлчилик юрғинлигидан қутулмоқ учун истироҳат ва қўноқламакдир. Ҳол – қушнинг икки қаноти, мақом эса унинг уяси янглиғдир.

 Тавба, вараъ, зуҳд, фақр, сабр, таваккул, ризо – булар тариқат мақомлари эрур. Тавба мақоми талабларини бажармасдан вараъ мақомига, эришиб бўлмайди. Худди шунингдек, кейинги мақомларда ҳам биридан иккинчисига ўтиш айни шу тартибда давом этади.

 Мужаррад – тоқлик, бўйдоқлик. Тасаввуфда тажарруд, ағёр ва мосиводан тамоман фориғ бўлиб, Ҳаққа таважжуҳ этишдир.

 Мукаввин – таквин сифатига соҳиб бўлган зот. Борлиқ, оламнинг мукаввини – Аллоҳнинг ўзи.

 Муроқаба – мушоҳада, бирор нарсага диққат ила нигоҳ ташламоқ, худо фикрига берилиб, дунёга тааллуқли хаёл, ўткинчи майллардан фориғ бўлмоқ. Тасаввуфда муроқаба икки хилга ажратилган: бири авомнинг муроқабаси бўлиб, бунда Ҳаққа толиб киши Аллоҳнинг амрларини адо этиб, унинг аҳволидан огоҳ ва талабгор эканини англаб, айни шу мулоҳазадан ғофил қолмаслигидир. Иккинчиси – муроқабаи хавос. Бунда солик жазбан муҳаббат билан ҳусни мутлақнинг сири – аҳадиятини давомли тарзда барча ашёда мушоҳада ва мулоҳаза қилади ҳамда шу жараёнида ашёни тамоман эсдан чиқаради. Бу айни ҳолатда Аллоҳ таолонинг анварига назар айлаб, асрорига муроқиб бўлади.

 Муҳаббат– севги, меҳр, яқинлик ва садоқат ҳисси. Ишқнинг мартабаларидан бири, яъни ёмон феъллардан покланиб, яхши ва гўзал хулқлар ва севгилига яқинлашмоқ, унга лойиқлик.  Муҳаббат «ҳибба» ўзагидан яралган сўз бўлиб, «устига тупроқ тортилган уруғ» маъносини англатади. Ҳаётнинг асли ва асоси ана шу уруғда бўлганидек, диний, маънавий ва руҳоний ҳаётнинг уруғи, илдизи ва дарахти ҳам муҳаббатдир.

 «Муту қабла ан тамуту» – тасаввуф мафкурасининг шаклланиши ва жадал тараққий топишида пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссаломнинг бир талай ҳадислари муҳим ўрин тутган. Сўфийлик тушунчасининг негизини ташкил этган «муту қабла ан тамуту», яъни «Ўлмасдан бурун ўлинг» деган ҳадис сўфий, эран, абдол – хуллас, Ҳақ ошиқлари учун илоҳий бир дастур ва амалий ҳаёт низомига айланган. Дарҳақиқат, «Ўлмасдан бурун ўлиш» сифати ва ҳолини камолга етказмасдан на тасаввуфий ҳаёт ва ахлоқда, на ишқу ошиқликда олий мақомларга юксалиб бўлмайди. Шунинг учун ҳам Имом Раббоний, «...ўлмасдан бурун ўлим ҳақиқатга айланмагунча, муқаддас Зотга етиб бўлмас... Бу фано ҳоли валоят (валийлик) мартабаларига ташланадиган илк қадам ва ишнинг ибтидосида ҳосил бўладиган бир камол даражаси эрур», деганлар. Шу боис Ҳақ таолонинг хос одамлари сайру сулукда ишни «ўлмасдан бурун ўлиш» дан бошлаган ва бу муроқаба тарзида амалга оширилган бўлиб, унинг ижро шаклини Муҳаммад Нурий Шамсиддин Нақшбандий шундай тасвирлаган: «Ҳақ йўлчиси – солик муроқаба билан машғул бўлиб, шахсий истакларндан бутунлай кечар, ақлига келган нарсаларни бир ёнга суриб, фикрлашдан ҳам тўхтар. Шу ҳол ила вужуд аъзоларин жонсиз ҳисоблаб, кўзларин ҳам юмар. Гўё шу аҳволда ўлим ҳукми келгану у бу фоний дунёни тарк қилган. Шундан сўнг солик ўзини қабрда тасаввур этган. Орадан маълум фурсат ўтиб, жасад ва суяклари ҳам чириган. Вужуд тупроққа қоришиб кетган ва ундан ҳеч ному нишон қолмаган. Бироқ унинг руҳи билан ҳисоб-китоблар давом этган... Ана шундай муроқаба энг ози билан–бир, ўртача –икки, кўпи билан –уч соат давом этган. Бунинг оқибатида эса «Ўлмасдан бурун ўлинг» амрининг сири очилган».

 Муҳиб – ҳақиқат, маъно, яъни ботин аҳлига мансуб шахс. Муҳибларнинг «асли тупроқдандир. Тупроқ таслимият ва ризони тамсил этар». Шунга кўра, муҳиб таслимият шавқи ва ризо шукуҳи ичида кун кечирган. Муҳиб «Ҳаққал яқин» босқичида Аллоҳ висолига восил бўлган.

 Нафас – ғайбдан туғилган латиф ҳоллар ва қалбнинг ишқ ўтидан фараҳланиши. Абулкарим Қушайрийминг маълумотига кўра, Абу Али Даққоқ, «Муҳиб (ошиқ) учун нафас ҳоли бўлмаса, (мушоҳадага) тоқати етмаганидан ҳалок бўлур», деган экан.

 Обид – ибодат қилувчи. Ибн Синога кўра, «дунёнинг завқ ва неъматларидан йироқлашган кимсага зоҳид; нофила ибодатлар, турли дуо ва бошқа ибодатларга ўзини бағишлаган кишига обид» дерлар. Обидларнинг ибодатлари: намоз ўқимоқ, рўза тутмоқ, ҳажга бормоқ, нафсга дахлдор орзу-ҳавасларни енгиб, тарки дунё қилиш орқали охиратни севмоқдир. Обидлар бир-бирини ранжитиб, бир-бирига озор етказгани учук улар авом тоифасига нисбат берилган. Шунингдек, уларнинг табиатида кибр, ҳасад, хусумат, фисқ ва ғанимлик сингари иллатлар ҳам тез-тез кўзга ташланиб турган. Зеро, обид шубҳа ва даъво одами эрур, Ибн Ҳанбал: «Олимнинг обиддан устунлиги ойнинг юлдузлардан устунлиги кабидир», демиш.

 Огоҳ – воқиф, ориф, ошно, хабардор, уйғоқлик. Тасаввуфда ҳолдон, англаган, тўғри йўлга тушган Ҳақ одами. Қалб кўзи очиқ валий, «Ҳақ тажаллийси ногоҳ келур, аммо дили огоҳга келур» (Нажмиддин Розий).

 Ориф – ирфон соҳиби, англаган ва таниган. Сўфийларнинг нуқтаи назарида ирфон Аллоҳ туҳфаси бўлгани учун илмдан устун эрур. Ориф–Аллоҳнинг шуҳуд, асмо ва сифотларини идрок этган, мавҳум борлиғидан кечиб, Ҳақ борлиғи ила бор бўлган кишидир.

 Офоқ – уфқлар; инсонга нисбатан ташқ борлиқ олами, зо-ҳирий олам, жисмоний олам.

 Рамз – маъноси яширин, сир тутилган бирор сўз, ибора ёки тушунча; белги, ишорат. Саррожнинг таърифлашича, «рамз – сўз зоҳирининг замирида яширинган ва аҳли дилдан ўзга киши англай олмайдиган яширин маъно». Луғавий маъноси – бирор бир нарсага тўла-тўкис ишонмоқ ва чин кўнгилдан унга боғланмоқ. Кенг маънода эса– бирор аъмол, ҳақиқат ёки ахлоқий-диний таълимотга алоқадорлик ва комил эътиқод билан уларга вобаста бўлиш.

 Рижол ул ғайб – тасаввуфий маслакда дунёни бошқарш ва идора этишлари тан олинган валийлар жамоаси. Улар ғайб эранлари, рижолуллоҳ, мардони худо, мардони ғайб, ҳукумати маънавия деб ҳам юритилган. Оламни идора айловчи ушбу ҳукумати маънавиянинг бошида «қутб» турган. Қутб аслида тегирмон тошининг ўқи демакдир. Тегирмон тоши бир ўқ атрофида айлангани сингари оламнинг меҳварини ҳам қутб ташкил этади. Қутбга «ғавс» (мададкор), «ғавсул аъзам» (энг буюк ғавс), «қутбул ақтоб» ҳам дейилмиш.

 Ризо – розилик, хушнудлик, мамнунлик. Тасаввуфда Аллоҳ ҳукми ва иродасига тўла таслим бўлиш. Зуннун Мисрийга кўра, «Ризо – қайғу ва қадарнинг аччиқлигини қалб севинчи ила қаршиламоқ».

 Робита – алоқа; боғланиш, занжир, тартиб ва қоида. Робита икки қисмдан иборат: «робитаи муҳаббат» –ишқ ила шайхни хотирлаш; «робитаи талаббус» – муриднинг ўзини баъзан шайхи қиёфасида тасаввур этиши.

 Сакр – саҳв – сархушлик ва ҳушёрлик. Ғайбат ва ҳузур ҳолининг олий шакли. Сакр (ёки сукр) илоҳий ишқ майидан маст бўлиб ўзини унутган, ўзидан кечган ошиқнинг ҳоли. Саҳв эса бунинг акси: ўзии унутганнинг ўзига келиш, ҳушёр бўлиш, тамкин ҳолати; ғайбат ҳолининг зоил этилиши. Сакр ҳолисиз саҳа ҳоли ҳам бўлмас. Шунинг учун сакри Ҳақ билан бўлганнинг саҳви ҳам Ҳақ билан бўлур. Сакри нафсоний лаззатларга қоришганнинг саҳви ҳам бошқача бўлмас, дейилмиш.

 Самоъ – эшитиш, тинглаш; қўшиқ, мусиқа, рақс. Дарвешларнинг зикр мажлисларида давра айланнб, жўшиб рақс тушишлари. Мажозий мазмунда – важд ва соликлар ҳолати.

 Абулқосим Бағдодийнинг таснифи бўйича, самоъ икки хилдир;

 1. Сўз тингламоқ. 2. Куй тингламоқ. Самоънинг биринчи хилида бирор сўз тинглашиб, ундан ибрат ва сабоқ олинади. Лекин бундай самоъ фақат поклик ва қалб ҳузури билан эришилмоғи лозим. Иккинчи хил самоъга келсак, тасаввуф тарихининг илк босқичларидаёқ мусиқа руҳнинг ғизоси ва ризқи сифатида эътироф этилган.

 Сафо – пок, беғаш, бекудурат бўлмоқ. Сафо – ҳақиқий содиқлар сифати. Сафонинг моҳияти қалбни ва хаёлни бегоналардан тўла-тўкис покламоқдир. Айрим сўфийларнинг ҳукм этишларича, «Сафо башарнинг сифати эмас. Зеро, башар қадар ва ноқисликдан озод бўла олмас». Сафо – талабсиз бир ҳузур, тамаъсиз вужуд ҳолидир. Бундай ҳолга эришган одам мутлақ шодлик ва поклик бағрида яшар.

 Таважжуҳ – юзланиш, зеҳнни диққат ила бир нарсага қаратиш. Тасаввуфий моҳиятда таважжуҳ Аллоҳга юз бурмоқ, йўналмоқ ёки тушунчани ҳусни мутлаққа тўлиқ тобе, айламоқ демак. Таважжуҳда солик ўзлигидан кечмаган бўлса-да, шунга ҳаракат қилиши керақ. Таважжуҳ важддан аввал юз берадиган ҳол саналади.

 Тавҳид – луғавий маъноси – бирор бир нарсани воҳид айлаш. Илмий истилоҳда эса Аллоҳнинг ягоналигига ишонмоқдир. Сўфийлар эътиқодида тавҳид Аллоҳнинг азал ва абадда собит ваҳдониятига ишончдир. Олимлар тушунчасида тавҳид – эътиқодга тааллуқли бўлса, сўфийлар учун у мақсад, мушоҳада ва маърифат ҳисобланади. Биринчисн билиш ва тасдиқ этишга асосланса, иккинчиси завқий идрокка суянади.

 Тавҳиднинг даражалари: тавҳиди афъол – ҳар қандай сифатни Аллоҳдан деб билиш ва уларни ҳол назари билан кўриб, камолга етказиш; тавҳиди сифот–ҳар қандай сифатни Худодан деб англаш ва уни мукаммаллаштириш; тавҳиди зот – борлиқдаги ҳамма нарсани фақат Аллоҳ вужудининг натижаси деб билиш.

 Талбис – бирор бир нарсани унинг ҳақиқатига тескари ўлароқ тарзда халққа кўрсатиш демак. Сўфийлар ўзларининг гўзал хислатларини ёмон хулқлари билан яшириш ёки муҳофаза айлашни «талбис қилиш» деганлар.

 Талвин – бир рангдан бошқа рангга ўтиш, бир ҳолдан бошқа ҳолга ўзгаришдир. Талвиннинг натижаси тамкин ҳисобланади. Тамкин бир манзилда қарор топмоқ, вазминлик ва руҳий улуғворликка эришмоқ маъносини англатади.

 Таквин – бор этмоқ, ижод қилмоқ, бирор бир нарсани йўқликдан борлиққа чиқармоқ, Аллоҳнинг хос сифатларндан бири. Аллоҳ ана шу сифат ила ҳар қандай нарсани йўқдан бор, бордан йўқ этади.

 Тариқат – йўл. «Шариат» ва «тариқат» сўзлари бошқа-бошқа ўзакдан ясалганига қарамасдаи, луғавий маъноси бир, яъни йўл демакдир. Анъанага кўра, тариқат уч асосий таркибга ажратилган:

 Тариқи ахёр –хайрли инсонлар йўли. Тариқи арбоби муомалат деб ҳам таърифланган ушбу йўлнинг асосини зуҳд, тақво ва ибодат ташкил қилган. Шу боис унга зоҳидлар ва обидлар йўли сифатида ҳам қаралган. Бу йўл – Ҳаққа етишишнинг узундан-узоқ йўли. Уни танлаганлар орасида мақсадга эришганлар ниҳоятда кам бўлган.

 Тариқи аброр– яхши инсонлар йўли бўлиб, тариқи тасфия ва мужоҳада деб юритилган. Бу йўл нафс ила курашиш, риёзат ила қалбни ёмонлик ва чиркинликдан поклаш, ахлоқий комилликка етишиш йўли ҳисобланади. Хоҳ Ҳақ билан бўлсин, хоҳ халқ билан бўлсин муносабат ва алоқада ихлос ҳамда тўғриликдан чекинмаслик– ушбу йўлнинг бош сабабидир.

 Тариқи шуттор – ошиқлар йўли. Унинг иккинчи бир номи – тариқи соирин. Бу – ишқ, муҳаббат ва жазба билан мақсадга эришиладиган йўл. Уйига юз бурган ёки кирган киши ишқ ва жазба мақомига юксалгунига қадар жуда кўп мақомлардан ўтмоғи шарт бўлган. Чунки ушбу йўлда сайри сулук – асосдир. Хуллас, тариқат–инсонларни махсус таълим-тарбия билан гўзал ахлоқ, покиза қалб ва латиф руҳ соҳиби этадиган, охироқибатда эса Аллоҳга яқинликни таъминлайдиган ўзига хос маслак ва мафкура йўлидир.

 Тасфия – қалбни соф ҳолга келтирмоқ, ҳақиқатни идрок этмоқ, мужоҳада ва риёзат покизалиги.

 Таҳаммул – чуқур ва теран мулоҳазаларга берилиш, диққат ила мушоҳада юритиш. Илоҳий ҳақиқатларни идрок қилишга эришиш ҳолати.

 Файз – луғавий маъноси – сувнинг тўлиб, қирғоқдан тошиши. Бу сўз бирор нарсанинг кўпайиши, хабар тарқалиши, сир сақлаш, кенглик маъносида ҳам ишлатилган. Тасаввуф истилоҳотида файз Ҳақ тажаллиларига нисбатан қўлланилиб, асосан «файзи ақдас», «файзи илоҳий» тарзида тилга олинган.

 Файз – истеъдод натижасида юзага келгувчи илоҳий ҳадя. Шу боис «файзи истеъдод» ёки «файзи ҳусн» дейилганда зуҳур ва тажалли назарда тутилган.

 «Файзи жовидон» – ёрқин, давомли файз, «файзи баҳор» – эврилиш, янгиланиш, «файзи сафо» – сафо ва нашъанинг кўпайиши маъносига эга.

 Фирор – қочиш. Ҳақдан узоқлаштирувчи ҳар қандай нарсадан қочмоқ. Фирор уч қисмдир, авомнинг фирори, яъни бунда жаҳлдан илмга, жоҳиллардан олимларга, танбалликдан ғайратга фирор этилади, ҳаво фирори – сирдан шуҳудга, русумдан усулга, нафсоний лаззатлардан илоҳий нажот маъвосига қочиш англанса, ахаснинг фирори эса мосуводан Аллоҳга интилиш демакдир.

 Хилват – холи жон, танҳолик, ҳеч нимага боғланмаслик, дунёнинг хилма-хил ғавғоларидан фориғлик демак. Тасаввуфда эса бундан ҳолда шайх раҳнамолиги ва кўрсатмаларига биноан муриднинг махсус бир гўшада беркиниб ибодат ва зикр ила Аллоҳ билан алоқа боғлаши англашилади. Камида қирқ кун давом қиладиган бу жараёнга «чилла» ёки «арбаин чиқармоқ» дейилган. Хилват ва узлат тўғрисида бизда ҳанузгача нотўғри ва бир ёқлама фикр давом этиб келади. Дин ва тасаввуф зинҳор ҳаётни батамом. хилватда ўтказишни тарғиб этмаган. Узлат – ҳаётдаи қочиш, турмушдан ажралиш, одамлардан безиш эҳтиёжимас, балки маълум муддат «касби камол ва сайри жамол» айлагандан сўнг руҳий камолот ила яна фаолиятда бўлмоқдир. Тасаввуфда хилват иккига ажратилган: биринчиси – шариат хилвати, иккинчиси – тариқат хилвати. Шариат хилвати айб ва нуқсон саналмиш барча гуноҳу ёмонликлардан тавба қилишга асосланади. Бу хилватнинг шартлари ва одоб қоидаларини тўлиқ адо этмасдан тариқат хилватига юз буриб бўлмайди. Шаҳобиддии Суҳравардийнинг эътирофича, тариқат хилватидан мақсад бир талай ғаройибот, ажойибот ёки кашфиётларга шоҳид бўлмоқ эиас, балки зикри илоҳийдан ўзга муродлардан холи бўлмоқдир.

 Шатҳ, шатҳия – ҳаракат, тебраниш, тўлиб-тошиш. Шатҳ ёхуд шатҳиянинг истилоҳий маъноси илоҳий ишқ беҳушлиги, яъни сакр ёки жазба ҳолида халқ тушунмайдиган ва қабул қилмайдиган сўзларни айтиш деганиднр. Абу Наср Саррожга кўра, шатҳ «тилнинг важд, шавқу-завқ, ҳаяжон ҳолида айтганлари... иддаога яқин бир манбадан чиққан калимадир».

 Эҳсон – хайр, ҳадя. Муршиднинг муридига, Аллоҳнинг қулига маънавий лутфу карами.

 Ҳаво ва ҳавас – орзу, майл, истак. Тасаввуфий маънода ҳар турли саёз ва ўткинчи орзуларни амалга оширмоқ учун нафс ва ҳукм ўтказувчи, ақлнинг зидди бўлмиш майли табиийдир. Ҳаво ёлғон даъво бўлмиш майли табиийднр. Ҳаво ёлғон даъво ишончи, кибр ва манманлик манбаи ва барча риёкорликларнинг сарбонидир, Ҳаво ва ҳавасга тобслик Ҳақ ва ҳақиқат ишқининг сустлиги ёки йўқлигидан юзага чиқади.

 Ҳаёт – тириклик, соғлиқ, жон, яшаш, умр. Тасаввуфда қудрат илми билан сифатланувчи бир сифат. Ҳаётнинг уч даражаси бор. Ҳаёти или – қалбнинг жоҳиллик, нодонлик ўлимидан халос бўлиб, илм билан тирикчилик қилиши. Ҳаёти жам, бу–қалбнинг тафриқа ҳалокатидан қутулиб, ўзида ҳикматни мужассамлаштирувчи. Ҳаёти Ҳақ, бу – вужуд ҳаёти бўлиб, қалбнинг фанофиллоҳ ва бақобиллоҳ мақомларига юксалиши.

 Ҳайрат – таажжубланиш, ҳайрон қолиш. Тасаввуфда қулиннг фанофиллоҳ ҳолига етишуви учун эгалланиши зарур бўлган мақом. Ҳайрат Аллоҳнинг қудрат ва ҳикматидан туғиладиган шундай бир туйғуки, сўфийлар наздида у тил билан баён этилмайди.

 Ҳақиқат – чиндан мавжуд бўлган-нарса, асл моҳият. Аллоҳни билиш, борлиқ олам сирларини тўғри ва теран идрок айлаш. Ҳақиқат–шариатнинг ботинидир. Шунинг учун ҳақиқат тасаввуф маъносида ҳам кенг қўлланилган. Бу ҳақда Абу Наср Саррож бундай дейди: «Шариат илми – хизмат илмидир. Ҳақиқат илми – мушоҳада илмидир... Шариат – баён илми, ҳақиқат – бурҳон илми. Шариат илми муомала учундир. Ҳақиқат илми муроқаба учун. Шариат илми феълларга хос, ҳақиқат илми ҳолларга махсус. Шариат илми ривоят учун, ҳақиқат илми ҳидоят учундир...

 Хирқа – шайх, мурид ва дарвешлар киядиган махсус кийим. Бу сўзнинг луғавий маъноси ямоқ, парча ёки қуроқдан тикилган кийим демак. Истилоҳда эса, шайх билан мурид орасида алоқа ўрнатиш, «муриднинг нафс билан ўзи орасида шайхнинг ҳукмронлигини қабул айлаши«дир. Тасаввуф арбобларига кўра, хирқа кийиш одати Иброҳим алайҳиссаломга бориб боғланади. Иброхим Халилуллоҳ оловга ташлангани замон Аллоҳ ҳукми билан Жаброил жаҳатдан бир кўйлак келтириб, унга кийдирган ва шу кўйлак шарофатидан ул зот оловда ёниб кул бўлишдан қутулган. Бу кўйлак дастлаб ҳазрати Исҳоққа, сўнгра Ёқуб пайғамбарга мерос ўтган. Ҳазрат Ёқуб эса, уни махсус бир қутиға солиб, ўғли Юсуф алайҳиссаломнинг бўйнига осиб қўйган. Юсуф пайғамбар яланғоч ҳолда қудуққа ташланганида, Жаброил етиб келиб, қутини очиб, унга кўйлакни кийдирган экан... Сўфийлар хирқада худди ана шу кўйлакнинг сирини кўриб, унга маънавий маънолар берганлар. Суҳравардий хирқанинг икки турга– муридлик хирқаси ва табаррук хирқага ажратилишини айтиб, яна бундай деган: «Шайхларнинг муридларига кийдиришнн истаганлари асл хирқа – муридлик хирқасидир. Хирқаи табаррук эса, муридлик хирқасига ўхшаш бир хирқадир. Муридлик хирқасини ҳақиқий муридлар, кейингисини эса мурид бўлмаган, аммо уларга ўхшашга ҳаракат қилувчи муташаббиҳ муридлар киюрлар».

 Ҳол – аҳвол, ҳолат, вазият, ичида яшаётганингиз вақт, замон, муайян дамда туғилиб, сўнг ўтиб кетадиган ҳис-туйғу, ҳаяжон, эҳтирос, шавқ, зуҳур, важд, ғайбат, ҳузур каби ҳоллардир. Ҳол Ҳақ туҳфаси ва ҳадяси эрур. Шунинг учун ҳол инсоннинг иродасия ва ҳаракатига тобе эмас. Абу Наср Саррож ҳолни «лаҳзада туғилиб қалбда ризо, тафвиз ва шунга ўхшаш сифатларни муқимлаштирадиган аҳволдир», дейди Абдулкарим Қушайрийга кўра, «ҳол қулнинг (Ҳақ ошиғининг – И. Ҳ.) қасди: жалб айлаш ташаббуси, эришиш истагисиз қалбда пайдо этиладиган нашъа–ҳузун, шодлик–қайғу, ҳайбат–ҳаяжон сингари маънолар эрур».

 Ҳуқуқ – ҳоллар, мақомлар, мақсадлар, иродалар; муомалалар ва ибодатлар (Абу Наср Саррож).


Qayd etilgan


AbdulAziz  26 Mart 2011, 13:57:47

ШАЙХЛАР РУЙХАТИ

1. Шайх Увайс Қараний.
2. Хабиб Аъжамий.
3. Абу Хозим Маккий.
4. Атаба б. Ғулом.
5. Молик Динор.
6. Муҳаммад Восиъ.
7. Абдуллоҳ Муборак.
8. Абуҳошим Сўфий.
9. Зуннун Мисрий.
10. Имом Аъзам.
11. Имом Шофеъий.
12. Имом Аҳмад Ҳанбал.
13; Имом Молик
14. Муҳаммад Аслам Тусий.
15. Аҳмад Ҳарб.
16. Исрофил Мағрибий.
17. Абуласвад Маккий.
18. Абуласвад Роъий.
19. Абу Яъқуб Ҳошимий.
20. Валид б. Абдуллоҳ Саққо.
21. Фузайл б. Иёз.
22. Маъруф Кархий.
23. Абу Сулаймон Дороний.
24. Довуд б. Аҳмад Дороний.
25. Иброҳим Адҳам.
26. Иброҳим б. Саъд Алавий.
27. Абулҳорис Авлосий.
28. Иброҳим б. Ситанбаҳ Ҳиравий.
29. Иброҳим Работий.
30. Иброҳим Утруш.
31. Иброҳим Сайёд Бағдодий.
32. Иброҳим Ажурий Сағир.
33. Иброҳим Ажурий Кабир.
34. Фатҳ б. Али Мавсилий.
35. Фатҳ б. Шахраф Марвазий.
36. Бишр б. Ҳорис б. Абдураҳмон.
37. Шақиқ б. Иброҳим Балхий.
38. Довуд Балхий.
39. Бишр Табароний.
40. Қосим Ҳарбий.
41. Ҳорис б. Асад Муҳосибий.
42. Абу Туроб Нахшабий.
43. Абу Ҳотам Аттор.
44. Сарий б. Муталлис Сақатий.
45. Али б. Абдулҳамид Ғазоирий.
46. Абу Жаъфар Саммок.
47. Аҳмад Ҳузравайҳ Балхий.
48.Яҳё б. Муъоз Розий.
49. Халаф б. Али.
50. Боязид Бистомий.
51. Шайх Абу Али Синдий.
52. Абу Ҳафс Ҳаддод.
53. Абу Муҳаммад Ҳаддод.
54. Золим б. Муҳаммад.
55. Абу Музоҳим Шерозий.
56. Абдуллоҳ Маҳдий Бовардий.
57. Ҳамдун Қассор.
58. Абулҳусайн Борусий.
59. Мансур б. Аммор.
60. Аҳмад б. Осим Антокий.
61. Муҳаммад б. Мансур Тусий.
62. Али Аккий.
63. Ҳотам Асамм.
64. Аҳмад б. Абулҳаворий.
65. Абу Абдуллоҳ Хубайқ Собиқ Анотокий.
66. Саҳл б. Абдуллоҳ Тустарий.
67. Аббос б. Ҳамза Нишопурий.
68. Аббос б. Юсуф Шаклий.
69. Аббос б. Аҳмад Шоир Румий.
70. Абу Ҳамза Хуросоний.
71. Абу Ҳамаз Бағдодий.
72. Ҳамза б. Абдуллоҳ Алавин.
73. Абу Саъид Харроз.
74. Аҳ-иаф Ҳамадоний.
75. Абу Шуъайб Муқаннаъ.
76. Абу Аққол б. Илвон Мағрибий.
77. Ҳаммод Қураший.
78. Абулҳусайн Нурий.
79. Саййид ут-тоифа Жунайд Бағдодий.
80. Абу Жаъфар Карнабий.
81. Каҳмас Ҳусайн Ҳамадоний.
82. Амр б. Усмон Маккий.
83. Шоҳ Шужоъ Кирмоний.
84. Абу Усмон Ҳирий.
85. Закарийё б. Дулувайҳ.
86. Закарийё б. Яҳё Ҳиравий.
87. Зиёд б. Кабир Ҳамадоний.
88. Абу Усмон Мағрибий.
89. Абу Толиб Ихмимий.
90. Талҳа б. Муҳаммад Сабоҳ Нилий.
91. Абулаббос б. Масруқ.
92. Абулаббос Мўразан Бағдодий.
93. Абу Абдуллоҳ Мағрибий.
94. Абу Абдуллоҳ Небожий.
95. Абу Абдуллоҳ Антокий.
96. Мумшод Динаварий.
97. Ҳасан б. Али Мусуҳий.
98. Аҳмад б. Иброҳим Мусуҳий.
99. Рувайм.
100. Юсуф б. Ҳусайн Розий.
101. Абдуллоҳ Ҳозир.
102. Собит Хаббоз.
103. Абу Собит Розий.
104. Самнун б. Ҳамза Муҳибб Каззоб.
105. Заҳрун Мағрибий.
106. Арун б. Вассоба.
107. Маъмун Мағрибий.
108. Саъдун Мажнун.
109. Ато б. Сулаймон.
110. Али б. Саҳли Азҳар Исфаҳоний.
111. Муҳаммад б. Юсуф Банно.
112. Муҳаммад б. Фоза.
113. Саҳл б. Али Марвазий.
114. Али б. Ҳамза Исфаҳоний Ҳаллож.
115. Али б. Шуъайб Саққо.
116. Али б. Муваффақ Бағдодий.
117. Абу Аҳмад Қалонисий.
118. Абулғариб Исфаҳоний.
119. Абу Абдуллоҳ Қалонисий.
120. Абу Абдуллоҳ б. Жалло.
121. Абу Абдуллоҳ Хоқон Сўфий.
122. Абу Убайдуллоҳ Бусрий.
123. Абу Абдуллоҳ Сижзий.
124. Абу Абдуллоҳ Хусрий.
125. Жаъфар б. Мубарқаъ.
126. Али б. Бундор Ҳусайн Сўфий Сайрафий.
127. Муҳаммад б. Фазл Балхий.
128. Муҳаммад б. Али Ҳаким Тирмизий.
129. Али б. Баккор.
130. Абу Абдуллоҳ Аббодоний.
131. Абу Абдуллоҳ Ҳазрамий.
132. Али Абдуллоҳ Солимий.
133. Абу Абдуллоҳ Жавпораи Сўфий.
134. Абу Толиб Муҳаммад б. Али б. Амия Ҳорисий Маккий.
135. Абу Бакр Варроқ Тирмизий.
136. Абулқоси Розий.
137. Абулқосим Ҳаким Самарқандий.
138. Бакр Суғдий.
139. Солиҳ б. Мактум.
140. Абу Зарр Тирмизнн.
141. Ҳошим Суғдий.
142. Муҳаммад б. Ҳасан Жавҳарий.
143. Абубакр Қисоий.
144. Абу Али Жузжоний.
145. Муҳаммад ва Аҳмад б. Абулвард.
146. Тоҳир Мақдисий.
147. Абу Яъқуб Сусий.
148. Абу Яъқуб Наҳражурий.
149. Абу Яъқуб Зайёт.
150. Аҳмад Ваҳаб.
151. Абу Яъқуб Мазобилий.
152. Абу Яъқуб Ақтаъ.
153. Абу Яъқуб Зизий.
154. Абу Яъқуб Мазкурий.
155. Абу Яъқуб Майдоний.
156. Абу Яъқуб Харрот Асқалоний.
157. Абу Яъқуб Куратий.
158. Хайр-Нассож.
159. Маҳфуз б. Маҳмуд.
160. Маҳфуз б. Муҳаммад.
161. Иброҳим Хаввос.
162. Иброҳим б. Исо.
163. Иброҳим б. Собит.
164. Абу Муҳаммад Журирий.
165. Олим 6. Саъд.
166. Ғайлон Самарқандий.
167. Ғайлон Мувасвис.
168. Абулаббос Ибн Ато.
169. Абу Солиҳ Музаййин.
170. Абулаббос Арзизий.
171. Абулаббос Динаварий.
172. Абулаббос Аҳмад б. Яҳё Шерозий.
173. Абулаббос Бовардий.
174. Абулаббос Бурдуъий.
175. Абулаббос Сайёрий.
176. Абдулвоҳид б. Али Сайёрий.
177. Абулаббос Суҳравардий.
178. Абулаббос Ниҳовандий.
179. Ахий Фараж Занжоний.
180. Абулаббос Нисойи.
181. Абулаббос Сурайж.
182. Абулаббос Ҳамза б. Муҳаммад.
183. Ҳусайн 6. Мансур Ҳаллож.
184. Абдулмалик Искоф.
185. Иброҳим б. Фотик ва Аҳмад б. Фотик.
186. Форис б. Исо Бағдодий.
187. Аҳмад б. Ҳусайн б. Мансур Ҳаллож.
188. Абу Мансур Говкулоҳ.
139. Абу Амр Димишқий.
190. Муҳаммад б. Ҳомид Тирмизий.
191. Абдуллоҳ б. Муҳаммад Харроз.
182. Бунон б. Муҳаммад Ҳаммол.
193. Исҳоқ б. Иброҳим Ҳаммол.
194. Бунон. б. Абдуллоҳ.
195. Шайбон б. Али.
196. Абулҳасан б. Муҳаммад Музаййин.
197. Абулҳасан Сойиғ Динаварий.
198. Абулҳасан Сабуҳий.
199. Абулҳасан Суютий.
200. Абулҳасан б. Шаъра.
201. Абу Ҳомид Асвад Маъруф Занжий.
202. Иброҳим б. Довуд Қассор Риққий.
203. Абу Жаъфар Ҳаффор.
204. Абу Жаъфар Сумоний.
205. Абу Жаъфар Сайдалоний.
206. Абу Жаъфар Аҳмад б. Ҳамдон б. Али б. Синон.
207. Абу Жаъфар Фарғоний.
208. Абу Жаъфар Сомоний.
209. Абу Жаъфар Ҳаддод.
210. Абу Жаъфар Муъоз Мисрий.
211. Абу Абдуллоҳ Барқий.
212. Абу Жаъфар Мажзум.
213. Шайх Абу Жаъфар Домағоний.
214. Шайх Абулҳасан Варроқ.
215. Абулҳусайн Даррож.
216. Шайх Букайр Даррож.
217. Шайх Абулҳусайн Саломий.
218. Абулҳусайн Моликий.
219. Абулҳусайн Ҳошимий.
220. Шайх Абубакр Воситий.
221. Абубакр Заққоқи Кабир.
222. Абубакр. Заққоқи Сағир.
223. Шайх Абубакр Каттоний.
224. Абубакр Ато Жуҳфий.
225. Абубакр Саққоқ.
226. Абубакр Шиблий.
227. Абубакр б. Яздонёр Урмавий.
228. Абубакр Сайдалоний.
229. Абубакр Хаббоз Бағдодий.
230. Абубакр б. Исо Мутаввий.
231. Абубакр Тоҳир Абҳарий.
232. Абубакр б. Аби Саъдон.
233. Абубакр Атуфий.
234. Абубакр Саккок.
235. Абубакр Саққор.
236. Абубакр Мисрий.
237. Абубакр Дуққий.
238. Абубакр Тамастоний.
239. Абубакр Фарроъ.
240. Абубакр Шабаҳий.
241. Абубакр Тарсусий.
242. Абубакр Сусий.
243. Абубакр Шукайр.
244. Абубакр Жавзақий.
245. Абубакр Розий.
246. Абубакр Муфид.
247. Абубакр Қасрий.
248. Абубакр Мавозиний.
249. Абубакр Ушноний.
250. Абубакр Мағозилий.
251. Абубакр Қатиъий.
252. Абубакр Ҳамадоний.
253. Абубакр Кафширий.
254. Абубакр Довуд Динаварий.
255. Абу Али Рудборий.
256. Абу Али Сақафий.
257. Абу Али Қотиб Мисрий.
258. Абу Али Муштулий.
259. Абу Али Розий.
260. Абу Али Ҳайрон.
261. Абу Али Сиржоний.
262. Абдуллоҳ б. Муҳаммад. Маъруф Муртаъиш.
263. Абдуллоҳ б. Муҳаммад Манозил.
264. Абдуллоҳ б. Ҳаддод Розий.
265. Абдуллоҳ б. Исом Мақдисий.
266. Абдуллоҳ Набозоний.
267. Абулхайр Тайнотий.
268. Абулхайр Ҳабаший.
269. Абулхайр Асқалоний.
270. Абулхайр Ҳимсий.
271. Иброҳим б. Шайбон Кирмоншоҳий.
272. Абу Зайд Марғазий Хуросоний.
273. Иброҳим б. Аҳмад Муваллид Суфий Раққий.
274. Иброҳим Жилий.
275. Иброҳим Деҳистоний.
276. Иброҳим Марғипоний.
277. Иброҳим Нозувайҳ.
278. Музаффар Кирмоншоҳий Қирмисий.
279. Абулҳусайн б. Бунои.
280. Абулҳусайн б. Ҳинд Форсий.
281. Абуладён.
282. Абу Жаъфар Муҳаммад б. Али Насавий ал-маъруф Муҳаммад Алиён.
283. Абу Сайид Аъробий.
284. Абу Амр Зужож.
285. Иброҳим б. Юсуф б. Муҳаммад Зужожий.
286. Жаъфар б. Муҳаммад б. Нусайр Хулдий Хаввос.
287. Абулҳасан Суфий Фушанжий.
288. Бундор б. Ҳусайн б. Муҳаммад б. Муҳаллаб Шерозий.
289. Абу Амр б. Нужайд.
290. Абдуллоҳ б. Муҳаммад б. Абдураҳмон Розий.
291. Абулҳусайн Сирвоний.
292. Абулҳусайн Қарофий.
293. Абу Сулаймон Нилий.
294. Абу Сулаймон Хаввос Мағрибий.
295. Абулқосим Насрободий.
296. Абубакр Розий Бажалий.
297. Абубакр Фолизбон Бухорий.
298. Абулҳусайн Ҳусрий.
299. Абулҳусайн Самъун.
300. Абу Наср Хаббоз ва Абулҳасан Суҳон Ожан.
301. Шайх Аҳмад Харроний.
302. Жаҳм Раққий.
303. Абулҳусайн Урмавий.
304. Абу Абдуллоҳ Хафиф Шерозий.
305. Абулхайр Моликий.
306. Абубакр Шаъроний.
307. Абу Муҳаммад Атойидий.
308. Жаъфар Ҳаззо.
309. Ҳишом Абдон.
310. Абу Муҳриз Шерозий.
311. Абдурраҳим Истахрий.
312. Муъаммил Жассос.
313. Али б. Шулуя.
314. Абубакр Искоф.
315. Абу Заҳҳок.
316. Абу Муҳаммад Хаффоф.
317. Ҳасан б. Ҳаммавияҳ ва соҳибуҳу Абу Жаъфар Харрор Истахрий.
318. Абдуллоҳ Қассор.
319. Иброҳим Мутаваккил.
320. Абу Толиб Хазраж.
321. Абу Али Ворижий.
322. Абулфазл Жаъфар Жаъдий.
323. Абулқосим Қасрий.
324. Абдулазиз Баҳроний.
325. Абулҳасан Ҳакимий.
326. Абу Али Ҳусайн б. Муҳаммад Аккор.
327. Абу Исҳоқ Иброҳим Шаҳриёр Гозируний.
328. Шайх Рўзбеҳон Бақлий.
329. Абулҳасан Кардуя.
330. Шайх Абдуллоҳ Балёний.
331. Жамолиддин Муҳаммад Бокаланжор.
332. Мусо Имрсн Журуфтий.
333. Хожа Али б. Ҳасан Кирмоний.
334. Мира Нисобурий.
335. Абу Абдуллоҳ Туруғбадий.
336. Абу Абдуллоҳ Рудборий.
337. Абу Абдуллоҳ Монак.
338. Абу Абдуллоҳ Дуний.
339. Абу Абдуллоҳ Мавло.
340. Абу Абдуллоҳ Муқрий.
341. Абулқосим Муқрий.
342. Абу Муҳаммад Росибий.
343. Абу Абдуллоҳ Динаварий.
344. Абулҳусайн Сирвонийи Сағир.
345. Абулҳусайн Жаҳзам Ҳамадоний.
346. Абулҳусайн Тазарий.
347. Абулҳусайн Саркий.
348. Шайх Муҳаммад Сохарий.
349. Шайх Аҳмад Жуволгар.
350. Абулҳусайн Ҳаддод Ҳиравий.
351. Абулмузаффар Тирмизий.
352. Мирчаи Сафолфуруш.
353. Шариф Ҳамза Уқайлий.
354. Ориф Айёр.
355. Абулҳусайн Солбиҳ.
356. Шайх Имрон Сулусий.
357. Абулҳусайн Марв Рудий.
358. Абу Ҳамид Дўстон.
359. Боб Фарғоний.
360. Абу Мансур Муъаммар б. Аҳмад Исфаҳоний.
361. Абу Наср Саррож.
362. Шайх Абулфазл Ҳасан Сарахсий.
363. Холий Нисобурий.
364. Шайх Абулаббос Қассоб Омулий.
365. Шайх Аҳмад Наср.
366. Шайх Абу Али Сиёҳ.
367. Шайх Абу Али Даққоқ.
368. Абу Али Шаббуй Марназий.
369. Шайх Абулқосим Бишр Ёсин.
370. Шайх Луқмон Сарахсий.
371. Шайх Муҳаммад Қассоб Омулий.
372. Шайх Абулҳасан Харақоний.
373. Шайх Абу Абдуллоҳ Достоний.
374. Шайх Абу Саид Абулхайр.
375. Шайх Абулқосим Гургоний.
376. Хожа Музаффар Аҳмад б. Ҳамдон.
377. Хожа Муҳаммад Маъшуқ Тусий.
378. Амир Алийи Абу.
379. Шайх Абу Абдурраҳмон Суламий Нишобурий.
380. Ҳусайн б. Муҳаммад Мусо Суламий.
381. Абусаҳл Суълукий.
382. Шайх Абулқосим Қушайрий.
383. Шайх Абулқосим Шақоний.
384. Абулфазл Ҳасан Хатлий.
385. Али б. Усмон б. Абу Али Жуллоб Ғазнавий.
386. Хожа Аҳмад Ҳаммод Сарахсий.
387. Адиб Кумандий.
388. Абулҳасан Мусанно.
389. Шайх Аҳмад Нажжор Астрободий.
390. Шайх Абу Зуръа Розий.
391. Шайх Абу Зуръа Ардабилий.
392. Абу Абдуллоҳ Бобуний.
393. Шайх Абу Абдуллоҳ Боку.
394. Шайх Мўмин Шерозий.
395. Шайх Абу Исҳоқ Шомий.
396. Шайх Абу Аҳмад Абдол Чиштий.
397. Хожа Муҳаммад б. Абу Аҳмад Абдол Чиштий.
398. Устод Мардон.
399. Хожа Юсуф Муҳаммад Самъон.
400. Хожа Мавдуд Чиштий.
401. Хожа Аҳмад б. Мавдуд б. Юсуф Чиштий.
402. Абулвалид Аҳмад б. Абирражо.
403. Абу Исмоил Абдуллоҳ б. Абу Мансур Муҳаммад Ансорий Ҳиравий.
404. Хожа Яҳё б. Аммор Шайбоний.
405. Шайх Абдуллоҳ Тоқий.
406. Шайх Абулҳасан Бишр Сижзий.
407. Коко Абулқаср Бустий.
408. Коко Аҳмад Сунбул ва иниси Муҳаммад Хожа.
409. Абу Мансур Муҳаммад Ансорий.
410. Абу Мансур Сухта.
411. Шайх Аҳмад Чиштий ва иниси Хожа Аҳмад Исмоил.
412. Шайх Аҳмад Ҳожи.
413. Шайх Абу Салама Бовардий.
414. Абу Али Кайёл.
415. Абу Али Заргар.
416. Абу Али Бутагар.
417. Шайх Абу Наср Қаббоний.
418. Шайх Исмоил Насрободий.
419. Шайх Абу Мансур Гозар.
420. Шайх Исмоил Даббос Жирафтий.
421. Шайх Абусаид Муаллим.
422. Шайх Муҳаммад Абу Ҳафс Куратий.
423. Шайх Ому.
424. Шайх Аҳмад Куфоний.
425. Абулҳасан Нажжор.
426. Шайх Абулайс Фушанжий.
427. Муҳаммад б. Абдуллоҳ Гозурий Ҳиравий.
428. Қурбанж.
429. Хожа Хайрча.
430. Абу Абдуллоҳ Аҳмад б. Абдурраҳмон Наср Молиний.
431. Абу Наср б. Абу Жаъфар б. Абу Исҳоқ Ҳиравий Хончабодий.
432. Султон Маждиддин Толба.
433. Абу Абдуллоҳ Мухтор б. Муҳаммад б. Аҳмад Ҳиравий.
434. Шайх Абу Зар Бузжоний.
435. Шайх ул-ислом Аҳмад Номакий Жомий.
436. Абу Тоҳир Курд.
437. Шайх Абу Али Формадий.
438. Шайх Абубакр б. Абдуллоҳ Тусий Нассож.
439. Ҳужжат ул-ислом Муҳаммад б. Муҳаммад Ғаззолий Тусий.
440. Шайх Аҳмад Ғаззолий.
441. Хожа Юсуф Ҳамадоний.
442. Ҳожа Абдулхолиқ Ғиждувоний.
443. Хожа Ориф Ревгарий.
444. Хожа Маҳмуд Анжнр Фағнавин.
445. Хожа Али Ромитаний.
446. Хожа Муҳаммад Бобо Самосий.
447. Саййид Амир Кулол.
448. Қусам Шайх.
449. Халил Ота.
450. Хожа Баҳоуддин Нақшбанд.
451. Хожа Алоуддин Аттор.
452. Хожа Муҳаммад Порсо.
453. Хожа Ҳафизуддин Абу Наср Муҳаммад б. Муҳаммад б. Муҳаммад Ҳофиз Бухорий.
454. Хожа Ҳасан Аттор.
455. Мавлоно Яқуб Чархий.
456. Хожа Алоуддин Ғнждувоний.
457. Мавлоно Низомиддин Хомуш.
458. Хожа Убайдуллоҳ Имом Исфаҳоний.
459. Мавлоно Саъдуддин Кошғарий.
460. Хожа Убайдуллоҳ.
461. Мавлоно Қосим.
462. Абулҳасан Бустий.
463. Шайх Ҳасан Саккок Симноний.
464. Муҳаммад Ҳаммуя Жувайний.
465. Айн ул-қузот Ҳамадоний.
466. Шайх Барака.
467. Шайх Фатҳа.
468. Шайх Зиёуддин Абуннажиб Абдулқаҳҳор Суҳравардий.
469. Шайх Аммор Ёсир.
470. Шайх Рўзбеҳони Кабир Мисрий.
471. Шайх Исмоил Қасрий.
472. Шайх Нажмуддин Кубро.
473. Шайх Маждуддин Бағдодий.
474. Шайх Саъдуддин Ҳуммуйий.
475. Шайх Сайфуддин Бохарзий.
476. Айн уз-замон Жамолуддин Гилий.
477. Бобо Камол Жандий.
478. Хожа Абулвафо Хоразмий.
479. Паҳлавон Маҳмуд Паккаёр.
480. Шайх Нажмуддин Розий. ал-Маъруф бидоя.
481. Шайх Разиюддин Али Лоло Ғазнавий.
482. Шайх Жамолуддин Аҳмад Журфоний.
483. Шайх Нуриддин Абдураҳмон Исфаройиний Касирқий.
484. Шайх Абулмакорим Рукнуддин Алоуддавла Симноний.
485. Ахий Али Мисрий. 486. Шайх Нажмуддин Муҳаммад Эдконий.
487. Ахий Али Деҳистоний.
488. Абулбаракот Тақиюддин Али Дўстий Симноний.
489. Амир Саййид Али б. Шиҳоб б. Муҳаммад Ҳамадоний.
490. Шайх Абдуллоҳ Ғиржистоний.
491. Бобо Маҳмуд Тусий.
492. Ахий Али Қутлуқшоҳ.
493. Шайх Ҳофиз Умар Абардиҳий.
494.Хожа Абдурраҳмон Гаҳворагар.
495. Мавлоно Фахруддин Луристоний.
496. Шоҳ Али Фароҳий.
497. Шайх Муҳаммад шоҳ Фароҳий.
498. Шайх Баҳоуддин Умар.
499. Мавлоно Шамсуддин Муҳаммад Асад.
500. Шайх Баҳоуддин Валад.
501. Саййид Бурҳонуддин Муҳаққиқ.
502. Мавлоно Жалолуддин Муҳаммад Балхий Румий.
503.Мавлоно Шамсуддин Муҳаммад б. Али б. Маликдод Табризий.
504. Шайх Салоҳуддин б. Фаридун Қунявий маъруф би-Заркуб.
505. Шайх Ҳисомуддин Ҳасан б. Муҳаммад б. Ҳасан б. Ахий Турк.
506. Султон Валад.
507. Шайх Шиҳобуддин Суҳравардий.
508. Шайх Нажибуддин Али б. Бузғуш Шерозий.
509. Заҳируддин Абдурраҳмон б. Али б. Бузғуш.
510. Шайх Муҳаммад Яманий.
511. Шайх Иброҳим Мажзуб.
512. Шайх Жамолуддин Лур.
513. Шайх Шамсуддин Сафий.
514. Шайх Нуруддин Абдуссамад Натанзий.
515. Шайх Иззуддин Маҳмуд Коший.
516. Шайх Камолуддин Абдурраззоқ Коший.
517. Шайх Нуруддин Абдурраҳмон Мисрий.
518. Шайх Зайнуддин Абубакр Хавофий.
519. Амир Кивомиддин Синжоний.
520. Хожа Шамсуддин Муҳаммад Кусуйи Жомий.
521. Мавлоно Зайнуддин Абубакр Тойбодий.
522. Мавлоно Жалолуддин Маҳмуд Зоҳид Мурғобий
523. Мавлоно Жалолуддин Абу Язид Пуроний.
524. Мавлоно Заҳируддин Хилватий.
525.Шайх Баҳоуддин Закариё Мўлтоний.
526. Шайх Низомуддин Деҳлавий Холидий Маъруф Шайх Низомуддин Авлиё.
527. Шайх Фарид Шакарганж.
528. Мавлоно Фахруддин Зоҳид.
529. Алоуддин Кирмоний.
530. Хожа Имод Халаж.
531. Хожа Маҳмуд Мўйдўз.
532. Амир Олим Далволижий.
533. Қози Шарафуддин Буҳайро.
534. Қози Сафиуддин Буҳайро.
535. Амир Шарафуддин Ашраф.
536. Қози Райс.
537. Мавлоно Разиюддин Набий.
538. Мавлоно Маждуддин Ҳожи.
539. Хожа Роҳат.
540. Мавлоно Рашидуддин Наъзий.
541. Хожа Абубакр Жом.
542. Шайх Зиёуддин Румий.
543. Шайх Нажибуддин Мутаваккил.
544. Қирқ Абдол.
545. Мавлоно Каримуддин Мавъидий.
546. Шайх Муҳйиддин Али Чиштий.
547. Дарвеш Башир.
548. Мавлоно Саррож Ҳофиз.
549. Саййид Жамол Сурх.
550. Ҳожи Каримуддин Нимгўр.
551. Мавлоно Ҳисомуддин Ғалбак.
552. Мир Бузург ва Мир Хурд маъруф би-Содоти Нуҳқа.
553. Мавлоно Камолуддин Зоҳид.
554. Шайх Рашн Авлиё.
555. Шайх Маҳмуд Бухорий.
556. Шайх Абубакр Тусий ва Шайх Маликёр Паррон.
557. Мавлоно Ннзомуддии Каломий.
558. Шайх Мужир.
559. Шайх Қутбуддин Бахтиёр Кокий.
560. Қози Ҳамидуддин Ногурий.
561. Малик Носируддин Маҳмуд.
562. Шайх Шодий.
563. Шайх Абу Абдуллоҳ Савмаий.
564. Шайх Муҳйиддин Абдулқодир Жилий.
565. Шайх Ҳаммод Даббос.
566. Шайх Садақа Бағдодий.
567. Шайх Сайфуддин Абдулваҳҳоб.
568. Шайх Абу Муҳаммад. Абдурраҳмон Тафсунажий.
569. Шайх Абу Амр Сарифиний.
570. Шайх Бақо б. Батту.
571. Қазиб ул-бон Мавсилий.
572. Муҳаммад ул-Авоний Ибнул Қоьид.
573. Абу Суъуд 6. Шиба.
574. Шайх Абу Мадян Мағрибий.
575. Абудаббос б. Ариф Санҳожий Андалусий.
576. Абуррабиъ Кафиф Молоқий.
577. Адий б. Мусофир Шомий сумма Ҳаккорий.
578. Сайдий Аҳмад б. Абулҳасан Рифоъий.
579. Ҳаёт б. Қайс Ҳаррокий.
580. Шайх Жогир.
581. Шайх Абу Абдуллоҳ Муҳаммад б. Иброҳим Қурашай Ҳошимий.
582. Абулҳасан Али б. Ҳумаид. Саъидий.
583. Абу Исҳоқ б. Зариф.
584. Ибнул Фориз Ҳамавий Мисрий.
585. Иброҳим б. Миъсор Жаъбарий.
586. Шайх Муҳйиддин Мухаммад б. Али б. Арабий.
587. Шайх Садруддин Муҳаммад б. Исҳоқ Қўнявий.
588. Шайх Муайидуддин Жандий.
589. Шайх Саъидуддин Фарғоний.
590. Шайх Мусо Садроний.
591. Шайх Исо Ҳаттор Яманий.
592. Шайх Абулғайс Жамил Яманий
593. Шайх Абулҳасан Мағрибий Шозилий.
594. Шайх Ёсин Мағрибий Ҳажжом ул-Асвад.
595. Шайх Абулаббос Мурсий.
596. Шайх Саъд Ҳаддод ва муриди Шайх Жавҳар.
597. Аҳмад б. Жаъд ва Шайх Саъид Абу Исо.
598. Шайх Нажмуддин Абдуллоҳ Исфаҳоний.
599. Ҳожа Қутбуддин Яҳё Нишобурий.
600. Мир Ғиёс.
601. Абу Муҳаммад Абдулдоҳ Маржоний Мағрибий.
602. Абу Абдуллоҳ Ибн ул-Муғарриф Андалусий.
603. Шайх Сулаймон Туркман Муваллаҳ.
604. Шайх Али Курдий.
605. Шайх Муфарриж.
605. Шайх Абул-аббос Даманҳурий.
607. Шайх Райҳон.
608. Шайх Алоуддин Хоразмий.
609. Имом Абдуллоҳ Ёфиъий Яманий.
610. Шайх Шиҳобуддин Суҳравардий Мактул.
611. Хожа Аҳмад Яссавий.
612. Қутбуддин Ҳайдар.
613. Ҳаким ато.
614. Исмоил ато.
615. Исҳоқ ато.
616. Хожа Бахруддин.
617. Хожа Боязид.
618. Хожа Халил.
619. Қўрқут ато.
620. Али ато.
621. Қилич ато.
622. Садр ато.
623. Хубби Хожа.
624. Йигит Аҳмад.
625. Кўк шайх.
626. Темурчи ато.
627. Заҳодхон.
628. Шайх Абулҳасан Ишқий.
629. Маҳмуд Шайхзода.
630. Худойқули Шайх.
631. Муҳаммад Шайх.
632. Илёс Шайх.
633. Шайхзода Абулҳасан.
634. Шайх Муҳаммад Сўфий.
635. Абу Мусо Шайх.
636. Шайх Султон Сўфий.
637. Қишлик ато.
638. Умар ато.
639. Саййид ато.
640. Боб Ҳусайн.
641. Занги ато.
642. Ҳасан Шайх.
643. Юсуф Шайх.
644. Ҳожи Шайх.
645. Адиб Аҳмад.
646. Мавлоно Калон Зиёратгоҳи.
647. Мавлоно Низомуддин Аҳмад.
648. Бобо Сунгу.
649. Шайх Абу Мансур Мотурудий.
650. Шайх Бурхонуддин Соғаржи.
651. Саййид Неъматуллоҳ.
652. Шайх Жамол Нуқоний.
653. Шайх Абдуллоҳ Барнишободий.
654. Шайх Рашид Бидвозий.
655. Шайх Шоҳ Бидвозий.
656. Шайх Санъон.
657. Мир Кориз.
658. Шайх Шоҳ Зиёратгоҳий.
659. Мавлоно Муҳаммад Табодгоний.
660. Хожа Абдулазиз Жомий.
661. Мавлоно Алоуддин.
662. Мавлоно Абулхайр.
663. Мавлоно Шиҳобуддин.
664.Мавлоно Ҳожи.
665. Мавлоно Саъдуддин
666. Мавлоно Муҳйи.
667. Муқрий Маҳмуд.
668. Мавлоно Важиҳуддин.
669. Мавлоно Муҳаммад Амин.
670. Дарвеш Муҳаммад Беҳра.
671. Дарвеш Мансур.
672. Дарвеш Ҳасан Шаҳрошўб.
673. Дарвеш Муҳаммад Гозургоҳи.
674. Мавлоно Муҳаммад Хуросоний.
675. Дарвеш Саййид Ҳасан.
676. Хожа Авҳад Муставфий.
677. Бобо Али Хушмардон.
678. Шайх Нуруддин Муҳаммад.
679. Мир Ҳайдар Фахрбоий.
680. Мавлоно Муҳаммад Араб.
681. Шайх Саъдуллоҳ Зангула.
682. Шайх Садруддин Раввосий.
683. Мавлоно Мирзайн.
684. Хожа Муайяд Меҳна.
685. Хожа Рукнуддин Меҳна.
686. Мавлоно Тожуддин Аҳмад Шижаний.
687. Мавлоно Муҳаммад Жоҳу.
688. Хожа Маҳмуд Фаранҳодий.
689. Дарвеш Баҳлул.
690. Хожа Пир Аҳмад Наққош.
691. Шайх Яҳё.
692. Мавлоно Шамсуддин Маъдободий.
693. Мир-Муфлисий.
694. Божо Хокий.
695. Бобо Ҳасан Қандаҳорий.
696. Бобо Кўкий.
697. Бобо Али Маст Нисойи.
698. Бобо Хушкелди.
699. Саййид Муҳаммад Маданий.
700. Бобо Баҳлул.
701. Бобо Али Пойҳисорий.
702. Бобо Тиланчи.
703. Бобо Пирий.
704. Бобо Ҳасан Турк.
705. Бобо Жалил.
706. Бобо Шиҳоб.
707. Бобо Сариғ Пўлод.
708. Шайх Илёс.
709. Мавлоно Мир-Имом.
710. Мавлоно Шарафуддин Яздий.
711. Мавлоно Ҳумомуддин Калободий.
712. Шайх Авҳадуддин Ҳамид Кирмоний.
713. Мир Саййид. Қосим Табризий.
714. Ҳаким Санойи Ғазнавий.
715. Шайх Фаридуддин Аттор Нишобурий.
716. Шайх Мушрифуддин Муслиҳ. б. Абдуллоҳ Саъдий Шерозий.
717. Шайх Фахруддин Иброҳим Ироқий.
718. Амир Ҳусайний.
719. Шайх Маҳмуд Шабустарий.
720. Шайх Авҳадуддин.
721. Афзалуддин Бадил Хақойиқ Хоқоний.
722. Шайх Низомий.
723. Хусрав Деҳлавий.
724. Ҳасан Деҳлавий.
725. Шайх Камол Хўжандий.
726. Мавлоно Муҳаммад Сирин.
727. Саййид Носир Хусрав.
728. Шайх Озарин.
729. Мавлоно Лутфий.
730. Мавлоно Муқимий.
731. Мавлоно Ашраф.
732. Саййид Насимий.
733. Шайх Имодуддин Фақиҳ.
734. Шамсуддин Муҳаммад Ҳофиз Шерозий.
735. Шайх ул-ислом ва Махдуми Мавлоно Нуруддин Абдурраҳмон Жомий.
736. Робиаи Адавия.
737. Луббобат ул-мутаъаббида.
738. Марям Басрия.
739. Райҳонаи Волиҳа.
740. Муъозаи Адавия.
741. Уфайраи Обида.
742. Шаъвона.
743. Курдия.
744. Ҳафса бинти Ширин.
745. Робиаи Шомия.
746. Ҳакимаи Димишқия.
747. Умми Ҳассон.
748. Фотима Нишобурия.
749. Зайтуна.
750. Фотимаи Бардаъия.
751. Умми Али завжан Аҳмад Хизравайх.
752. Умми Муҳаммад волидаи Шайх Абу Абдуллоҳ Хафиф.
753. Фотима бинти Абобакр Каттоний.
754. Физза.
755. Тилмизаи Сарий Сақатий.
756. Туҳфа.
757. Умми Муҳаммад.
758. Бибияки Марвия.
759. Каъб қизи.
760. Фотима бинти Мусанно.
761. Жорияи Савдо.
762. Имраъатун Мажҳула.
763. Жорияи Мажҳула.
764. Имраъатун Мисрия.
765. Имраъатун Мисрияи Ухро.
766. Имраъатун Хоразмия.
767. Жорияи Ҳабашия.
768. Имраъатун Исфаҳония.
769. Имраъатун Форсия.
770. Бибичаи Мунажжима.

Qayd etilgan