Karim Mahmudov. Qiziqarli pazandalik  ( 79594 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ... 22 B


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:38:22

Қуёш қуши

Биров кафтлари орасига тухумни сшириб, Аасриддин афандидан ссрабди:
— Топинг? Бу нима?
— Ейдиган нарсами, сзи?
— Ҳа,
— Ундай бслса, белгиларини айтинг, топаман,— дебди Аасриддин.
— Белгилари шуки,— деб жавоб берибди у шахс,— сзи юмалоқ, тайланг, сртаси сариқ, тепаси сса оқ.
— Ҳе бслди, топдим. Сиз пиёзни сйиб сртасига сабзи жойлагансиз,— деган скан афанди.
Ушбу латифани келтиришимиздан мақсад шуки, бир вақтлар одамлар тухум нималигини билишмаган. Тухумнинг мазасини билмагач, товуқ гсшти ҳам сз-сзидан ейилмаган.
Қадим замонда Ҳиндистон осмони қора либосга сралиб, сон-саноқсиз юлдузлар чарақлаганда қандайдир бир қушнинг сткир овози чангалзорларнинг сокинлигини бузиб, мақбараларга урилиб, акс-садо берарди. Шунда одамлар:
— Ана, қуёш қуши сайраспти, срим кеча бслибди, инсу-жинслар офтоб ёғдуси устидан ғолиб чиқиб, оламни зулматга чсмдиришгани ва сзлари ер юзида изғиб юришгани тсғрисида дарак берспти,— дейишарди.
Саҳарда узоқ-сқинлардан сна сша «қу—қу—қуқ-қуув»,— деган жарангдор овозлар оламни тутиб кетар, гсдакларни ширин уйқусидан уйғотар, деҳқонни дала-га, брахманни бутхонасига йсрғалатарди. Тағин одамлар:
— Ана, инсу-жинслар анжуман қурадиган қоронғу зулмат устидан снди қуёш ғолиб чиққанлиги тсғрисида қуш дарак берспти, демак тонг отибди,-дейишар сди.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:38:28

Аомаълум сайёҳлар Ҳиндистондан ста туриб, бу қушни Хитойга келтирган смишлар. Сснг бундан икки срим минг йил муқаддам, бу гсзаллик слкасига срон лашкарлари ҳам борган. Саркарда Доро чавандозлари шикордан қайтишларида сзлари билан олмос, рангли бсёқлар, зираворлар ва бошқа катта бойликлар олиб келадилар, шулар орасида қуёш қушлари ҳам бор сди.
Бу ғост зебо, кскраги тилласимон товланувчи, патлари олов ёлқинларига схшаш, пешонасида қип-қизил чсғдай тожи бор, думлари тим сшил, гажак, бамисоли сроқдай сгилган, ёш бола минса оёғи ерга тегмайдиган каттагина бир қуш сди.
Булар сндиликда бутун дунёга тарқаб кетган сершифо гсшт, лазиз тухум, ҳатто юмшоққина пар берадиган товуқ ва хсрозларнинг ёввойи авлоди бслган. Уларнинг асли ватани ҳинд срмонлари, Хималай тоғининг стаклари ва Малайс оролларидир.
Табиатшунослар сша жойларга бориб текширсалар, ёввойи товуқлар ҳануз ҳам бор бслиб, асосан бутазорлар ва ғаровзорлар орасида ҳаёт кечиришар, у дарахтдан бу дарахтга осонликча учиб стиб мева, уруғ, қурт-қумурсқалар билан овқатланар скан. Аввойи товуқларнинг туси ҳар хил: тим сшил, жигар ранг, сап-сариқ, ола чипор, оппоқ ва қоп-қора бсларкан. Гсштини татиб ксрганларнинг айтишича лахими бизнинг қслбола товуқларимизникидек бслмай балки қаттиқ, лаззати камроқ ва ранги қорароқ смиш.
Қадимги сронликлар юқорида келтирилган қуёш қуши ёруғликнинг қоронғулик билан кураши тсғрисидаги сртаксимон ривостга паққос ишона қолишибди. Шоҳ ҳар бир хонадон макиён ва айниқса, хсроз боқиши ҳамда ссймай ёки ҳаром слдирмай парвариш қилиши мажбурий, деб фармон берган скан.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:38:37

Тахминан икки минг йил муқаддам, қуёш қушларининг овозаси — Ўрта Осиё, Кавказ, Қора денгиз бсйларида ва ҳатто Шимолий А оссисда ҳам тарқалганлиги тсғрисида маълумотлар бор.
А­ндиликда бутун дунёда товуқ боқмаган халқ йсқ. Етти хазинанинг бири бслмиш бу уй паррандасидан ер юзидаги барча халқлар баҳраманд бслишмоқда.
Ҳозирги товуқлар семизлиги, гсштининг нафислиги, ксплаб йирик тухум туғиши билан ёввойисидан тамомила фарқ қилади. Олимларнинг ҳисоблашларига қараганда бутун дунёда атиги бир йилгина бирорта товуқ ссйилмай турилса, бирорта тухум товага чақилмай, ҳаммасидан жсжа очириб чиқарилса, Ер шаридаги барча қуруқликни «қуёш қушлари» сгаллаб олиб, одамларга ҳатто қадам қсйгани ҳам жой қолдирмасликлари, бунинг устига сша муқаддас «қу—қу—қуқ— қуув» овозларидан бирон дақиқа ҳам мижжа қоқтирмасликлари мумкин. «Лиширсанг гсшт бслади, пиширмасанг қуш бслади» деган топишмоқ ҳам бежиз айтилмаган. Лекин қадимги ҳинд афсоналарида айтилишича: Тун сзининг юлдуз гулли қора либосини Ҳиндистон осмонидан йиғиштириб олишига муқаддас «қу — қу—қуқ—қуув» овози сабаб бслган скан. Агар бу қуш сайрамаса тонг ёришмайди, қуёш сз юзини ксрсатмайди» дейилган. «Қуёш қуши» туфайли биз қуёшдаги баҳраманд бсламиз,—деган тушунча орқали уни кспайтиришган ва унга сиғинишган.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:38:49

«Ер олмаси»нинг тарихи

В. И. Ленин картошкани «иккинчи нон» деб таърифлаган сди. Дарҳақиқат, бу неъмат таркибидаги озуқа моддаларининг тсқтутарлиги нондан қолишмайди. Картошкада 18 прояент крахмал, 2 прояент оқсил, 1 прояентча шакар моддаси ва бир қанча витаминлар бор.
Мана шундай фойдали, серлаззат масаллиқ XVI асрда Жанубий Америкадан Европага келтирилганда уни ҳеч ким истеъмол қилмаган. Картошканинг тарихий йсли билан танишайлик. Ботаника тарихи билан шуғулланувчи олимларнинг келтирган далилларига ксра, картошканинг ватани Чили ва Леру бслган. Маҳаллий халқ буни тоғ ёнбағирларида сстирган ва номини «Лаппа» деб атаган. Жанубий Американи қамал қилган испанисликлар картошкани дастлаб 1536 йилда Европага олиб келадилар. Лекин бир мамлакатдан иккинчи мамлакатга бу ёввойи ссимлик сифатидагина стиб юради. Италисга тарқалганда уни «тартуфоли» деб атайдилар, шундан «картофель» тушунчаси келиб чиқади. Франяисга картошка XVIII асрда стади, бу ерда у «Лом де терр» номини олади, маъноси «Ер олмаси» демакдир.
Франяисда картошканинг қимматли озуқа ва фойдали шифо сканини дастлаб доришунос олим Лармантье пайқаган. Лармантье картошка тсғрисида китоб ёзди, ксплаб скди ва ундан турли таомлар тайёрлаб кспчиликни меҳмон қилди. У картошкани кенг тарғибот қилди, ҳатто қиролга ҳам мурожаат қилиб, шу ссимликни ксплаб скиш зарурлигини айтди. Қирол олимнинг ссзига қулоқ ҳам солмайди, фақат саройга келтирилган картошка гулини чаккасига тақиб олади. Шу-шу бслади-ю, картошкани озуқа сифатида смас, декоратив скин — гул сифатида тувакларда ва гулхоналарда сстира бошлайдилар. Сарой оқсоқоллари сса камзулларининг соат чснтакларига доим картошка гулини тақиб юришни одат қилиб оладилар.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:38:56

Англисда 1565 йилда картошка тарғиботчиси денгизчи Жон Хоукенс деган шахс бслган. У Лерудан Ирландисга анчагина картошка олиб келиб скади. Ж. Хоукенс катта банкет ташкил қилиб, сарой зодагонларини картошкали таомлар билан сийламоқчи бслади. Бироқ афсуски, ошпаз тушмагур овқатни картошканинг илдиз доналаридан смас, шундоққина кскатини сриб келиб пиширган скан. Ейилишидан олдин ҳамду-санолар сқилган «таом» дастурхонга келтирилгач, ҳам-ма ҳанг-манг бслиб қолади. Меҳмонлар мезбонга қараб: «Бизни сзингизга схшаб хашакхср деб фараз қилган бслсангиз керак, йсқ, биз инсонмиз!»— дейишиб чиқиб кетишади. Шундай қилиб узоқ мамлакатларда сафарларда ном қозонган капитан Жон Хоукенс картошкани тарғиб қиламан деб, сз обрссини тскиб қсйган сди.
Яна Франяисга қайтайлик. Қартошка фидоийси Лармантье қиролга мурожаат қилиб, ҳеч бир иш чиқара олмаганидан кейин илдиз тугунчаларини далага скади. Ҳосил гулга киргандан сътиборан чор томонга милтиқли соқчилар қсйиб қсриқлатаверади, бу ишдан қсшни деҳқонлар ҳайрон бслиб: «У даласига олтин скканмидики, қсриқласа» дейишади. Ҳар ҳолда шундай одат бор: сҳтиёт қилинган нарсага сғри сч бслади. Соқчилар ухлагач, Лармантье даласидаги картошкани кавлаб олиб кетадилар. Сснг уни гулханга ташлашади, хашаги купиб, илдиз тугунчалари қсрда пишиб қолади. А­рталаб бир чспон буни татиб ксрса, ҳай-ҳай «ер олмаси»ни емабсиз — оламга келмабсиз!
Шундан сснг сзининг оч халқини боқишга боши қотиб юрган подшолар жонига картошга оро беради. Шундан сснг картошка барча Европа мамлакатларида скила бошлайди.
А оссисга дастлабки бир қоп картошкани Голландисдан туриб император Летр I жснатган сди. Лекин картошка скиш рус деҳқонлари сртасида ҳам жуда секин авж олди. Ўтган асрда деҳқонлар картошка скишга қарши ғалаён қилганликлари тарихдан маълум.
Шундай қилиб, бизда картошка бундан 120 йил муқаддам скила бошлаган. А­ндиликда картошка скмаган мамлакат йсқ. Қартошка тсғрисидаги илмга совет олимлари жуда катта ҳисса қсшдилар. Чунончи, жаҳонда 450 йил давомида картошканинг фақат бир хил нави скилиб келинар сди. Аммо 50 йил давомида совет олимлари картошканинг 150 дан ортиқ навини селекяис қилдилар.
«Ер олмасининг» қисқача тарихи ва таърифи ана шундай.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:39:07

Ломидор бизга қачон ва қаёқдан келди?

Ломидорни «Олтин олма» деб атайдилар, унинг тарихи хам «Ер олмаси»нинг тарихига схшаб кетади.
Ҳозирда овқатларимизнинг лаззатли масаллиқларидан бири бслган помидорни бундан бир аср илгари ҳеч ким емас сди. Ўша вақтда помидорнинг таркиби бутунлай срганилмаган бслиб, одамлар уни заҳарли мева деб тахмин қилишарди. Европа мамлакатларида бу ссимликни тувакларга стқазиб, гуллар билан бир қаторда парвариш қилганлар. Заҳарлилиги тсғри. Ломидорнинг кск, ҳомдонида тирозин деган модда бслиб, у ста заҳарлидир, тузламай емаса заҳарлайди, шунинг учун уни хатто мол ҳам емайди.
Кспгина манбаларда айтилишича, помидор Жанубий Америкада Леруда тарқалган. Мексикаликлар бу ссимликни «таматель» деб атаганлар. Испанис Леруни босиб олгач, помидор Европага келтирилган. XVI асрда бу ссимлик Европанинг Ўрта денгиз ҳавзаларидаги мамлакатларга тарқалган. Италисда помидорни «помо — доро», съни «олтин олма» деб атаганлар. Бу вақтда помидор Европанинг шимолий томонларига тарқалмаган сди. Ломидорнинг 1754 йилда манзарали ссимлик сифатида биринчи марта селекяисга киритилганлиги тсғрисида маълумотлар бор.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:39:14

Қейинчалик помидор Греяис орқали Туркисга ва бу ердан 1850 йилда Қримга келтирилган. Қримда уни «муҳаббат олмаси» деб атаганлар. Шундан кейин ксп стмай бу сабзавот А оссиснинг жанубий районларида скила бошлаган ва озуқа сифатида дастлаб шу ерда қслланилган. Ўтган асрнинг тахминан 70-йилларидан бошлаб помидор ссимлиги А оссиснинг марказий ва шимолий районларида ҳам сстирила бошланган, Ўзбекистонда помидор сстириш Ўрта Осиё А оссисга қс-шилгандан кейингина расм бслди. Бу даврда Ўзбекистондаги солдат ошхоналари, Европача ресторанларда ажойиб мевалар ва сабзавотлардан турли таомлар тайёрланар сди. Бу ерга ксчиб келган рус деҳқонлари қулупнай, малина, смородина, қирмиска (кримский) узум ва А оссис (российскас) гилоси, шунингдек картошка, қанд лавлаги, карам, редиска ва шу каби сабзавотлар қатори помидор ҳам етиштира бошладилар. Бироқ сша вақтларда помидорни маҳаллий халқ емас сди. Чунки шариат пешволари «бутпарастларнинг таомини емоқ макрдир» деб фатво чиқарганлар. Улар помидорга «одам қонидан пайдо бслган мева» деб ҳам қараганлар. Аммо помидорнинг ажойиб озуқалик сифатини билиб олган маҳаллий аҳоли уни тобора кспроқ истеъмол қила бошлади. Ўша вақтларда баъзилар помидорни «падижон», съни «жон ато қилувчи мева» деб атар сдилар. Ҳануз ҳам қарислар помидорни патижон деб атайдилар. Халқда шундай ашула ҳам бор:

У токчада патинжон, о
Бу токчада патинжон.
Шу вақтнинг қизлари, ё,
Бир-биридан отинча.

А­ндиликда помидорнинг снлаб навлари сратилган бслиб, юзлаб таомларда ишлатилади.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:39:29

Шолғомнинг шарофати

А ус халқииннг «шолғом» номли сртаги бор, буни барчамиз ёшлигимиздаёқ мароқ билан сқиганмиз. Деҳқонбобо етиштирган шолғом шунча улкан бслиб етилибдики, уни бобо, момо, набираси-ю, кучук, мушук сичқонгача бирлашиб базср ердан суғуриб олишибди. Шу сртакда андак ҳақиқат бор. Шолғом ҳамма жойда ссади, лекии у ҳавоси салқинроқ жойларга скилса тахирлиги йсқ, камтомир, ҳандалакдек катта, ширин, бир қайновда сариёғдек мулойим пишадиган бслиб етилади. Уни қсрга ксмиб еса ҳам бслади. Шамоллаганда дори сифатида истеъмол қилса ҳам бслади. Ўтмишда чоризм ҳукмронлик қилган кезларда рус деҳқонларини помешчиклар сксплуатаяис қилишдаи ташқари серҳосил ерларини тортиб олиб ғост қашшоқлаштириб қсйган сди. Аатижада кспгина губернисдаги деҳқонлар кулба ва қишлоқларини ташлаб чиқиб снги ерлар қидириб, кенг А оссис бсйлаб дарбадар юрганликлари тарихдан бизга маълум. Ана шу дарбадарликда ақлли кексалар: «Олдин кетганлар кейин қолганларга ксприк» деган нақл тсқиганлар. Шунинг учун илгари кетганлар орқада қолганларга ҳар ҳолда егулик нарса бслади, деб йсл бсйларига шолғом скиб кетишади. Шолғомдан бошқа скин скиб кетишса ҳам бсларди, бироқ шолғом шундай сабзавотки, уни баҳорда, ёзда ёки кузда скса ҳам кскараверади, тез етилади ва ксп парвариш талаб смас. Бизнинг Ўзбекистон ерида шолғом оқ, қизил ва зангори псчоқли ва сал тахирроқ етилади. А оссис шолғомининг псчоғи ҳам, сти ҳам сариқ ва таъми ширин, картошкасимон бслади. Илгари бу хил шолғом бизда скилмас сди, сқин йиллардан буён скила бошланди,
Шолғом айниқса куз, қиш ва баҳор фаслларида шамоллаш ва грипп касалликларига қарши схши даводир. Ибн Сино дейдики: Хар кандай шолғомнинг снг схшиси—семиз гсшт билан қайнатилганидир... Семиз гсшт билан пиширилган шолғом кскракни ва томоқни юмшатади. Гсшт билан қайнатилган шолғом кучли озуқа бслади... Шолғомнинг қайнатмаси бод бсғинларнинг зирқираб оғришига қарши шу сринга қсйиб боғланса ксп манфаат етади... Шолғомни пишириб ёки хомлигича ейилса ксзга фойда қилади».

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:39:38

Яқинда олимлар шолғомнинг сна бир шарофатини аниқладилар. У снергис манбаи ҳам скан. Жаҳон снергетика кризиси олимларни турли нарсалардан ёқилғи сифатида фойдаланиш услубини топишга даъват стмоқда. Франяислик олимлар шолғом устида иш олиб бориб шундай хулосага келдиларки, шолғом арзон ёнилғи бериши мумкин скан. Унинг 1000 килограммидан 100—120 литр ёнилғи спирти ажратиб олинади. Бу деган ссз бу ссимликни ксплаб скиб, ундан олинган спирт билан автомашиналарни юргизиш ва спирт лампалари ссаб слектр снергисни ҳам тежаш мумкин.
Ҳар ҳолда шолғомни пазандаликда ва табобатда қслланиш инсон учун кспроқ манфаат беради. Ушбу неъматнинг шифолиги тсғрисида фақат Ибн Синогина смас, қадимда Ҳасрат исмли табиб ҳам сзининг «Хусайн туҳфаси» номли тиббий достонида қуйидагиларни ёзади:

Иссиқ бслар шолғом ким еса такрор,
Ксрлар шолғом есин, деган масал бор.
Чунки у ксзларга беради қувват,
Хому пишиғида бор шундай хислат.
Шишганда совуқдан қсл ёки оёқ,
Ааф қилади шолғом суркалгани чоқ.

Заҳриддин Муҳаммад Бобур саройида табиблик вазифасини стаган Юсуфий ал Хиравий (Юсуф табиб) нинг «Яхши нарсаларнинг фойдалари» номли тиббий рисоласи бор. Унда ҳам шолғом, айниқса унинг уруғи кспгина дардларга даво сканлиги ёзилган:

Шолғом уруғини туйиб-майдалаб,
Асал билан қсшиб қилсанг истеъмол
Ичингни юмшатар, заҳарни кесар,
Белингни бақувват қилади дарҳол.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:39:47

Музқаймоқ тарихи ва таърифи

Азнинг жазирама кунлари кишига ором берадиган айниқса ёш болалар учун роҳатижон, шифобахш неъмат—морожнийдир. Морожний жуда қадимда, иқлими иссиқ Шарқ мамлакатларида ижод стилган бслиб, уни Ўрта Осиё халқлари «схқаймоқ» деб аташган. А­рон ва Ҳиндистонни забт қилган Искандар Зулқарнайн аскарлари ушбу мамлакатларнинг аҳолиси иссиқ кунларда аллақандай «схлатилган сутни» шимиб юрганликларини ксриб ҳайратда қоладилар. Маълум бслишича, сут ёки қаймоққа асал, тухум, ваниль ва жавҳарилиму қсшиб музлатилар ва махсус ксзаларда сақланар скап. Гоҳо мева шарбатларига тоғлардан олиб келинган тоза қор ва қирилган музни қсшиб ҳам тайёрлаганлар. Араблар шу усулда тайёрланган схна таомни ал-желати деб атаганлар. Музқаймоқ реяепти ва технологиссини македонисликлар Европага олиб келган бслсалар ҳам, у кенг сътибор қозонмади. Фақат XIII асрда италислик сайёҳ Марко Лало Шарқ мамлакатларига қилган саёҳатидан кейингина музқаймоқни ғарбий мамлакатларда тайёрлаш авж олиб кетди. Италислик шакарпаз Лроколио Кольтелли 1630 йилда Ларижга келиб ресторанлардан бирида морожний тайёрлашни жорий қилганлиги тсғрисида маълумотлар бор. Шундан қарийб бир срим аср стгач, съни 1770 йилда сна бир италислик қандолатчи Аью-Йоркда морожний тайёрлашни жорий қилган. Орадан 230 йил стгач — 1860 йилда бошқа бир италислик Лондонда морожнийхона очган. А оссисда морожний тайёрлаш XIX асрнинг срталарига тсғри келади. Бу ерда морожний тайёрлаш мустақил равишда ижод стилган деган далиллар бор, чунончи россислик савдогар Иван Излеров 1845 йил музқаймоқнинг снги реяепти ва техно-логиссини кашф қилганлиги учун патент ва мукофот олганлиги солномаларда қайд қилинган.

Qayd etilgan