Abdulla Qodiriy. O'tkan kunlar (roman)  ( 291380 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 62 B


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:08:57

Kumushbibi yalt etib buvisiga qarab qo'ydi.
— O'sha harorati g'arizaniki hammasi,— dedi qutidor.— Men bu kun birar xakimdan so'rab q'karaychi... Ol qizim, shu piyoladagi choyingni ichchi,—dedi va tag'in bir kayta qizini kuzatdi.

Choyni ichib bo'lg'andan keyin qutidor fotixa o'qub urnidan turdi:
— Men senga aytib qo'yay, Kumush,—dedi turar ekan qutidor Oftob oyimg'a.—bu kunga bir mehmon aytkan edim. Cho'ringni chiqarib mehmonxonani tozalat. Anovi yangi koplag'an ko'rpalaringni ber, tanchaga o'shani yopsin. Katta gilamni ham chiqar, uyingda mevalaring bor edimi?
— Bor.
— Bor bo'lsa yaxshi. Bir ozdan so'ng et olib kirguzarman, varaqi pishirib qo'yingiz.

Oftob oyim varaqi pishirishdan bu kungi mehmonning uncha-muncha kishi bo'lmag'anlig'ini bildi.
— Qanaqa mehmon edi?
— Sen tanimassan, toshkandlik bir yigit, tag'i shu erdagi uch-to'rtta og'aynilar. Tuzikmi, aytkanlarimni uqdingmi?
— Uqdim-uqdim.

Qayd etilgan


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:09:05

Kumushbibi otasining so'ziga iltifot qilmadi. Qutidor do'koniga junag'andan keyin Oftob oyim To'ybekani mehmonxonag'a buyurdi va o'zi hamir qilishg'a o'lturdi. Kumushbibi xomush edi. Bir narsa to'g'risida o'ylarmidi yoki bosh og'rig'isi kuchlikmidi, har holda namozshom gul kabi yopiq edi. Qarshisida o'lturg'an buvisining o'tkan-ketkandan qilg'an hikoyalariga erinibgina quloq berar va ko'nglini ochish uchun aytilgan qiziq so'zlariga iljayish bilan javoblanar edi.

Kumushbibi o'zining bir soatcha vaqtini shu ko'yi kechirdi, so'ngra o'rnidan turib kichkina latif oyoqlarig'a otasining yaqindagina olib bergan qala kavshini kiydi va oshxona yumishi bi-lan qorishib yotqan onasining oldig'a bordi.

Qayd etilgan


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:09:13

Kumushbibi endi o'n yettini qo'yib o'n sakkizg'a qadam bosqanliqdan bo'yi ham onasig'a yetayozg'an, ammo jussasi onasig'a ko'ra to'laroq edi. Onasining yumishig'a bir oz qarab turg'anidan keyin tashqarig'a tomon ketdi. Ayvonning bir chetidan mehmonxonada gilam to'shab uringan To'ybekaga qarang'an bo'ldi-da, ayvonning o'rta ustuniga kelib suyandi. Endi boyag'ig'a qarag'anda bir oz yengillangan sumon, jon olg'uchi qora ko'zlari harakatlana boshlag'an, bo'g'riqqan qizil yuzlari ochilinqirag'an edilar. Ayvon ustu-niga suyang'ach, qora kiyig' qoshlarini chimirib ko'cha yo'lak tomong'a qaradi, bir oz qarab turdi-da, ayvondan yerga tushib yo'lak tomong'a, ariq bo'yig'a ketdi. Suv bir do'konning ostidan chiqib, bu havlida uch-to'rt quloch chamasi ochiq havoda oqar va ko'prik-tom ostig'a ketar edi. Kumushbibi ariq bo'yidan bir o'rinni ko'zladi-da, sakrab narigi yuziga o'tdi va cho'nqaydi. Uning ko'zlari muloyimg'ina suv ustiga og'dilar. Ariqning musaffo tiniq suvi yovoshg'ina oqib kelar, Kumushbibining qarshisig'a yetkanda go'yoki, uning ta'zimi uchun sekingina bir charx urib qo'yar, o'z ustida o'lturgan sohiraning sihriga musaxhar bo'lg'an kabi tagi bir kattaroq doirada aylangach, oxistag'ina ko'prik ostig'a oqib ketar edi. Ariq suvining nihoyatsiz bu harakatini uzoq ko'zdan kechirib o'lturg'ach, qo'l uzatib suvdan oldi va yuzini yuvdi. Uning yuzini o'pib tushkan suv tomchilari bilan ariq harakatka kelib chayqaldi, go'yoki suv ichida bir fitna yuz bergan edi... Ikkinchi, uchunchi qaytalab yuz yuvishda bu fitna tag'i ham kuchaydi...

Qayd etilgan


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:09:19

Nozik oyoqlar toldilar shekillik, sadaf kabi oq tishlarini bir-ikki qaytalab chaydi, ariq bo'yini va uning suvlarini tashlab ketdi.

Boyag'ig'a karag'anda anchagina yengillanib ichkariga kirdi, harakatlari ham bir muncha o'zgargan edi. Oysha buvi undagi bu o'zgarishdan suyindi:
— Yengil tortdingmi, qizim?
— Shukur...
— Endi ortiq urinma qizim, tinch o'ltur.

* * *

Qayd etilgan


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:09:29

* * *

Qish kunlari bir tutam, «ha deguncha» kech bo'ladir. Bu kun ham «ha deguncha»ga ham qolmay kech bo'lg'an, mehmonlarning kelishkaniga yarim soatlab vaqt o'tkan edi. Qutidor mehmonlarni ixlos va samimiyat bilan kutar, ziyofat quyuq-suyqqlari bilan to'la-to'kis davom etar edi. To'ybeka ichkari bilan tashqarig'a yugurib dasturxon yangilar, choy tashir edi. Xizmat tugala yozg'andan keyin To'ybeka o'zining sovub kolg'an oshini yemak uchun Oftob oyimlar yonig'a o'lturdi.

So'zdan so'z chiqib Oftob oyim To'ybekadan so'radi:
— Mehmonlar qanaqa kishilar ekan, tanidingmi?
— Nax siz yosh mehmonni ko'rmabsiz, dunyog'a kelmabsiz,—dedi To'ybeka o'ngu ters osh chaynab,— bir chiroylik, bir aqllik, tag'in o'zi hammadan yuqorida o'lturadir; hali yigirmaga ham bormag'andir, mo'ylabi ham endigina chiqa boshlag'an... Nax bizga kuyav buladirg'an yigit ekan,—dedi va Kumushka qarab kulib ko'ydi. Bu so'zdan Oftob oyim ham kulimsirab qizig'a qaradi:
— Ana Kumush, sen eshitdingmi, opangning so'zini. To'ybeka senga er topqan, sen bo'lsang boshim og'riydir, deb yotasan.

Qayd etilgan


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:09:40

Kumushbibining sezilar-sezilmas kulimsirashidan yoqutdek irinlari ostidag'i sadafdek oq tishlari ko'rinib ketdi ersada, biroq uning bu holi tezlik bilan tundliqqa alishindi.
— Qolg'an xizmatlaringizning bittasi endi menga er topish edi.

To'ybeka Kumushning tundlanishini elamadi:
— Ey... singlim, hali sen bilmaysan,—dedi,—u yigitni bir ko'rgin-da, xu, deb ketabergin... sen tugil, shu yoshim bilan menim ham unga tekkim keldi,—dedi va xaxolab yubordi.

Kumushbibi chirt etib yuzini To'ybekadan o'girdi.
— Tezroq tegib qoling.
— Koshki edi tegalsam,— dedi To'ybeka,— men uning bir tukiga ham arzimayman. Ammo sen bo'lsang uning bilan tenglashar eding. «Teng-tengi bilan, tezak qopi bilan» xa-xa-xa!..

To'ybekaning shuningdek hangamalari boshqa vaqtlarda Kumushni yaxshigina kuldirsa ham hozir unga yotishib kelmadi shekillik, achchig'lang'an ko'yi yotish uchun uyiga kirib ketdi. Oftob oyim «bachcha-machchadir» deb uylag'an edi. Shuning uchun bu to'g'rida so'z ochmadi.

Qayd etilgan


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:09:47

— Tashqaridan xabar olingiz-chi, opa,—dedi Oftob oyim,— choy kerak bo'ldimikin.

To'ybeka nari-beri oshini eb tashqarig'a chiqib ketdi. Oradan daqiqa vaqt o'tkan yo o'tmagan edi xovliqib ayvonga keldi;
— Tuf-e, qurib ketsin, jonim chiqib ketdi-ya!

Bir soatdan beri joynamozdan qo'zg'almay tasbih, ag'darib o'lturgan Oysha buvi To'ybekani boshdan-oyog' kuzatib yana ishiga mashg'ul bo'ldi. Oftob oyim iltifotsizgina kulimsirab tanchadan so'radi:
— Nima bo'ldi, nega muncha qo'rqish?

To'ybeka damini rostlab ustunning tegiga o'lturdi:
—Pochchamdan dasturxonni olib qoqish uchun gilosning yonidan o'tarmanmi, allakim baloga turtinib ketdim. Qurkkanimdan oz qoldiki, dodlab yuborsam... Chamasi mehmonlarga qarab turgan ekan.
— Kimbalo ekan?
— Qorong'uda yaxshi ajratolmadim, tusini g'ira-shira anovi qora Homidra o'xshatdim. Tag'i umi boshqami xudo bilsin, shatir-shutir qildi-da, chiqib ketdi.

Qayd etilgan


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:09:53

* * *

Qutidor mehmonlarni jo'natib yotish uchun cheshinar ekan, Oftob oyim so'radi:
— Chiroylik yigit, aqllik yigit, deb maxtiy-maxtiy To'ybekaning ichagi uzildi, u kim edi?
— Mehmonimiz o'sha edi,— dedi qutidor,— toshkandlik Yusufbek hoji otlig' yaqin oshnamning o'g'li.
— To'ybekaning maxtag'anicha bormi, o'zi?
— Bor,— dedi qutidor va g'italandi, — xudo kishiga ug'il bersa shundayini bersin-da.

Oftob oyim kula-kula To'ybekaning Otabek to'g'risida so'zlagan gaplarini va Kumush bilan bo'lg'an mojarosini so'zlab chiqdi. Qutidor ham kulgidan o'zini to'xtatolmas ekan:
— Tentagingning aqli balo, kiroyi kuyaving shundog' bo'lsa,— dedi.

Qayd etilgan


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:10:05

6. TOSHKAND USTIDA QONLIQ BULUTLAR

Bu kunlarda Marg'ilonda shunday xabar chiqib qoldi: «Toshkand xokimi bo'lg'an Azizbek Qo'qong'a qarshi bosh ko'targan. Xon tomonidan xiroj (zakot, soliq) uchun yuborilg'an devon beklarini o'ldirgan!» Ikkinchi kun bu xabar tag'i ham boshqacha to'n kiydi: «Musulmonqul Normuhammad qushbegiga besh ming sipoh qo'shib, Toshkand ustiga jo'natkan!»

Bu xabarlar xalq, tomonidan juda oddiy, ortiqcha sovuqqonliq bilan qarshi olindilar. Bu voqi'aga hech kim ajabsinmadi va bunda favquloddaliq ko'rmadi. Xalq bunga xaqli edi, chunki, bunday tinchsizliklarni endi ko'ra-ko'ra juda ham o'rganib qolg'an, bu kun bo'lmasa ertaga o'zining botir boshisining, oftobachasining xullas kim bo'lsa ham beklaridan birining shunday tinchsizlik chiqarishig'a «mumkin va bo'ladirg'an ish» deb qarar edi. Ammo biz Otabekni bu to'g'rida xalq bilan birgalashtira olmaymiz. Chunki ul bu xabarga sovuqqonliq bilan qaray olmas edi va qaray olmadi. Bu xabarni eshitar ekan, yeb turgani og'zida, yutkani bo'g'zida qoldi: bunday o'zboshimchalik orqasidan o'zining ochiq ko'zi, o'tkir zehni orqaliq mudhish, falokatlik manzaralar ko'rar, millatini — xalqini — musulmonini qo'rqunch jar, tegsiz jahannam yoqasida, yiqilish oldida topar edi-da, seskanib «o'zing saqla tangrim!» der edi. Bu xabarni eshitkandan so'ng gangib esini yo'qotdi. Yarasi yangilandi:

Oq, bilan qorani ajratolmag'an fuqaroning bir necha g'arazg'u mustabidlar kayfi yo'lida bir-birisining qonig'a tashna bo'lishlari va natijada istiqbolning vahim ko'rinishlari!
   

Qayd etilgan


shoir  01 Sentyabr 2006, 04:10:22

Shunday qayg'ular ichida bo'kib o'lturar ekan Hasanali qo'lida bir maktub bilan hujraga kirdi. Maktubni Otabekka uzatib — «Toshkanddan emish, otangizdan bo'lsa kerak» dedi. Otabek xatni ochdi: katta qog'ozda, yo'g'on qalam bilan yozilg'an uzun bir maktub edi. O'qudi( aynan):

«Huvalbori...ko'zimizning nuri, belimizning quvvati, hayotimizning mevasi o'g'limiz mulla Otabekka yetib ma'lum va ravshan bo'lg'aykim, alhamdulilloh biz duogo'y padaringiz, mushtipar onangiz va yaqin do'stlaringiz munda hak taoloning hifzi himoyatida sihat va salomat bo'lib ko'z nurimizning duoyi jonini subhi shom, balki aladdavom rabbulolamindan rajo va tamanno etmakdamiz. Janobi haq bod fursatlarda, yaqin va sa'id soatlarda to'kis-tugallik birlan diydor ko'rishmakka nasib va ro'zi qilsin, omin yorabbulolamin. Ba'da so'zimiz: o'glim, Marg'ilong'a sihhat va salomat yetish maktubingni olib haq taologa shukurlar qildik. Bizning Toshkanddan ahvol so'rasang, balki Marg'ilong'a ham eshitilgandir, munda Azizbek qandog'dir bir kuchka tayanib Qo'qong'a isyon etdi. Xazina hisobini olish uchun kelgan devon beklarini o'ldirib o'rda darbozasiga osdi, bunga qarshi Qo'qon ham tinch yotmag'an bo'lsa kerak. Bu kun Kirovchidan besh ming sipoh ila Normuhammad qushbegini Toshkand ustiga buyurilg'anlig'in eshitdik. Fuqaroning tag'in qandog' ko'rguliklari bor ekan, o'glim!

Kechagina qonliq qilichini fuqaro ustida yurguzib turg'an Azizbekka uning tig'i zulmi bilan qora qonig'a belanilgan o'glining, otasining, onasining, og'asining mazlum gavdasi tuproq ostida hali chirib bitmay turib bu kun xalq yana Azizbekka, o'sha qonxo'rg'a o'z qoni bilan yamin etdi; Azizbekni to o'zining bir tomchi qoni qolgunchalik himoya qilmoqqa ond ichdi. Azizbekning buyrug'i bilan kecha o'rda tegiga barcha Toshkand xalqi yig'ilg'an, bu yig'inda ulamolar ham bor, fuzalo ham bor; xulosa, shaharning har bir sinfidan ham hozir edi. Azizbek o'rda qorovulxonasidan turib fuqarog'a salom qildi. Azizbekning salomiga musharraf bo'lg'uchilarning ko'zlaridan yoshlar oqmoqda edi. O'g'lim, sen bir qadar oq bilan qorani ajrata olasan, yozg'anlarimi diqqat bilan o'qi.

Qayd etilgan