Imom G’azzoliy. Ihyou ulumid-din (Ilm kitobi)  ( 102670 marta o'qilgan) Chop etish

1 ... 26 27 28 29 30 31 B


Munira xonim  15 Oktyabr 2006, 14:53:05

Odamlarning aqlda farqlanishi bayoni

Aqllilik borasida odamlar bir-biridan farq qiladi. Tahsili kam kishi bilan gaplashishdan ma’no yo‘qdir. Balki afzali va muhimi haqiqatni tezlik bilan ochiq aytishdir.

Bu to‘g‘rida ravshan haqiqat shuki, albatta tafovut ikkinchisidan boshqa uchala qismga ham tegishlidir. Ikkinchi qism joizni joiz, maholni mahol qilish bo‘lgan zaruriy ilm edi. Chunki kim ikkini birdan ko‘pligini bilsa, jismning bir paytda ikki makonda bo‘lolmasligini, bir narsaning ham qadim, ham hodis (yangi paydo bo‘lgan) bo‘lishi maholligini, shuningdek, uning boshqa o‘xshashlarini va idrok etilgan hamma narsani beshak, muhaqqaq bo‘lishini biladi. Ammo uchta qismda  tafovut mavjuddir.

To‘rtinchi qismga kelsak, u shahvatlarni yengishda quvvatning egallashidir. Bu to‘g‘rida odamlarning farqlanishi sir emas. Hatto, bitta shaxsning holatlarida ham tafovut ko‘rinadi. Bu xilma-xillik ba’zan shahvatning tafovutiga qarab bo‘ladi. Zero, ba’zi shahvatlardan boshqalarini tark etishga oqil kishining kuchi yetadi. Lekin bu gap nisbiydir. Masalan, yosh yigit o‘zini zinodan saqlay olmasligi mumkin. Yoshi ulg‘ayib, aqli to‘lsa, nafsini tiya oladi. Riyo va mansab shahvati esa, katta bo‘lgan bilan zaiflashmaydi, balki ziyoda bo‘ladi. Bunga shahvat ofatini bildiruvchi ilmdagi tafovut sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun tabib ba’zi zararli taomlardan saqlana oladi, ammo, aqlda unga teng bo‘lgan, lekin tib ilmidan bexabar kishi zararli deb ishonsa ham. saqlanishga qodir bo‘lmaydi. Tabibning ilmi qancha mukammal bo‘lsa, xavfi ham shuncha qattiq bo‘ladi. Xavf aqlning qo‘shini, shahvatlarni so‘ndirish va tindirish qurolidir. Shuningdek, olim kishi  gunohlarning zararini kuchli bilgani tufayli gunohlarni tark etishga johildan ko‘ra qodirroqdir. Men bu o‘rinda haqiqiy olimni nazarda tutmoqdaman, ko‘k choponli arbob yoki befarosat kishini emas. Garchi shahvat jihatidagi ilmga tegishli bo‘lsa-da, biz bu xil ilmni ham aql deya nomladik. Chunki u aql g‘arizasini quvvatlantiradi. Tafovut uni jamlashdadir. Bu esa aql g‘arizasidagi tafovutning o‘zi bilan ham bo‘lishi mumkin. Chunki aql kuchaysa, o‘z-o‘zidan shahvatni so‘ndirish ham tezlashadi.

Qayd etilgan


Munira xonim  15 Oktyabr 2006, 14:53:48

Uchinchi qism esa, tajribalar ilmlaridir. Bu to‘g‘rida odamlarning tafovutini inkor etish mumkinmas. Chunki ular isobaning (mo‘ljalga urish) ko‘pligi va idrokning tezligida farqlanadilar. Buning sababi yo g‘arizadagi, yo shug‘ullanishdagi tafovutdan bo‘ladi. Birinchisi bo‘lsa, u asl, ya’ni, g‘arizadir. Bundagi tafovutni inkor etishga umuman yo‘l yo‘q. Chunki u nafsni yoritayotgan, uni tongga olib chiqayotgan nur misolidir. Uning yoritish asoslari tamiz yoshida bo‘ladi. So‘ng yashirin tezlikda o‘sib ziyoda bo‘lib, to qirqqa kirguncha kamolga yetib boradi. Buning misoli quyoshning chiqishiga o‘xshaydi. Chunki tongda hali g‘ira-shira, nuri kam bo‘ladi. Keyin asta ziyodalashib, tik kelganida mukammallik kasb etadi.

Basirat nurining farqi ko‘rish nurining tafovuti kabidir. Ko‘zi xira odam bilan ko‘zi o‘tkir odam o‘rtasidagi farq ma’lum. Alloh azza va jallaning barcha maxluqotidagi sunnati yaratishdagi tadrijiylikdir. Hatto shahvat g‘arizasi balog‘at yoshidagi bolada birdaniga zohir bo‘lib qolmaydi, balki sekin-asta, tadrijiy ravishda paydo bo‘ladi. Barcha kuch va sifatlar ham shundaydir. Odamlarning g‘arizadagi bu tafovutini inkor etgan kishi aql nazoratidan bebahra odam kabidir.

Kim Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam)ning aqllari oddiy xalqning, sahroyi badaviyning aqlidek desa, uning o‘zi qora xalqdan tubanroqdir. G‘ariza tafovutini qanday inkor qilish mumkin?! Agar aql g‘arizasi bo‘lmaganida ilm o‘rganishda odamlar farqlanmasdi, aytilgan gapni ming mashaqqat bilan tushunadigan befahmlar, sal turtki bilan anglab oladigan zakiylar, hech bir ta’limsiz ruhida haqiqat paydo bo‘ladigan komil insonlar ham bilinmasdi. Bu hol Alloh taolo aytganidek:

«Uning moyi (tiniq, musaffoligidan) garchi unga olov tegmasa-da, (atrofni) yoritib yuborgudek. (olov tekkach esa) nur ustiga nur (bo‘lur)» (Nur surasi, 35-oyat). Hech bir ta’limsiz komillikka erishganlar payg‘ambarlardir. Zero, ularning botinlarida tushunarsiz ishlar hech bir ta’lim va eshitishsiz ma’lum bo‘laveradi. Buni ilhom deb ataladi. Bunga o‘xshash holat haqida Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam) shunday deydilar: «Albatta Ruhul quddus ongimga dam urib: «Xohlaganingizni yaxshi ko‘ring, albatta, undan ajratasiz, xohlaganingizcha yashang, albatta, o‘lursiz. Xohlaganingizcha amal qiling, unga qarab jazo-mukofot olasiz», dedi».211 Maloikalarning payg‘ambarlarga bu tarzda o‘rgatishlari quloq bilan ovozni eshititadigan, so‘z vositasi bilan malakni ko‘rinadigan bo‘lgan ravshan vahiy kabi emas. Buning uchun bu haqda «ongga dam urish» deya xabar berganlar. Vahiyning darajalari esa ko‘pdir. Bu mavzuga chuqur kirishish muomala ilmiga munosib emas, balki u mukoshafa ilmidandir.


211. Sheroziy «Alqob» kitobida, Tabaroniy «Asg‘or va Avsat» nomli kitobida rivoyat qilishgan. Ikkoviniki ham zaifdir.

Qayd etilgan


Munira xonim  15 Oktyabr 2006, 14:54:15

Vahiyning darajalarini bilish vahiy holatini keltirib chiqaradi, deb o‘ylama. Zero, tabib kasalga tansihatlik darajalarini o‘rgatib, olim fosiqqa adolat darajalarini ta’lim berib haqiqatdan yiroq emasdir. Demak, ilm bir narsa bo‘lsa, ma’lum qilingan narsa boshqa bir narsadir. Payg‘ambarlik yoki valiylikni o‘rgangan haq bir kishi payg‘ambar yoki valiy bo‘lavermaydi. Taqvo, parhezkorlik va ularning sirlarini bilgan har bir kishi taqvodor bo‘la olmaydi.

Odamlar turli xil, ba’zilari ko‘zi ochiq, fahm-farosatli, ayrimlari faqat tanbeh, ta’lim bilan anglaydi, ba’zilariga esa ta’lim ham, tanbeh ham kor qilmaydi. Bu xilma-xillik tuproq tarkibining har xil bo‘linishiga o‘xshaydi. Ya’ni, ba’zi yerlarda suv to‘planadi va so‘ng buloq bo‘lib oqib chiqadi, ayrim yerlarga ariq qazib, suv olib boriladi, ayrimlariga esa, suv borgan-bormaganining farqi yo‘q. Xuddi shuningdek, odamlar ham aql g‘arizasida farqlanadi. Aqllarning naql jihatidan tafovutiga Abdulloh ibn Salom rivoyat qilgan hadis dalolat etadi. Arshning ulkanligi vasf etilgan uzun hadisda Payg‘ambar (sollallohu alayhi vasallam) aytadilar: «Farishtalar: «Yo Rabbimiz, Arshdan ham ulkanroq narsa yaratganmisan?» deyishdi. U zot: «Ha, u  aqldir», deya javob qildi. «Uning o‘lchovini nima bilan bilsa bo‘ladi?» deyishganida, Alloh: «Hayhot, uning ilmini ihota qilib bo‘lmas, sizlar qum sonini bilarmisizlar?» dedi. Ular: «Yo‘q», deya javob berishdi, Alloh shunday dedi: «Men aqlni qum adadicha turli-tuman qilib yaratdim. Odamlardan ba’zilariga bir dona-bir donadan berilgan bo‘lsa, ayrimlariga ikki dona berilgan, yana boshqalariga uch, to‘rt dona ato etilgan. Ulardan faraq miqdori, vasaq miqdori, va undan ham ko‘p berilganlari bor» dedi».212


212. Ibn Mijbar mukammal holda va Termiziy qisqa holda rivoyat qilishgan.

Qayd etilgan


Munira xonim  15 Oktyabr 2006, 14:54:40

Agar, mutasavviflardan bir qavm nega aql va ma’qulni (aql yetgan narsani) mazammat etishadi, deb so‘rasang, bilgilki, buning sababi odamlar aql va ma’qulning ma’nosini mujodala va munozaraga ko‘chirganlaridir. Vaholanki, mujodala va munozara kalom san’ati edi. O‘zlari esa nomlashda xato qildingiz, deya uni isbotlashni eplolmadi. Demak, bu tillarda aylanib, qalblarda qaror topgandan keyin, aql va ma’qulni mazammat etdilar. Ularning nazdidagi ma’no shudir. Ammo Holiqni tanitadigan, payg‘ambarlarning haqligini bildiradigan botin basirat nurini Alloh taolo maqtab turgani holda, qanday qilib, uni qoralash mumkin?! Agar u mazammat etilsa, boshqa nimani maqtab bo‘ladi?! Agar shariat maqtalsa, uning durustligi nima bilan bilinadi? Ishonchsiz, yolg‘on aql bilan bilinsa, unda shariat ham yomon bo‘ladi-ku?! Shariat yaqiyn ko‘zi bilan idrok etiladi, aql bilan emas, degan kishining so‘ziga e’tibor qilinmaydi. Albatta, biz yaqiyn ko‘zi va iymon nuri bilan nima iroda etilsa, aql bilan ham shu narsani iroda etamiz. U narsa odamzotni hayvondan farqlab turadigan botiniy sifatdirki, u bilan ishlarning haqiqati idrok qilinadi.

Bu odatlarning aksari haqiqatlarni lafzlardan qidirgan qavmlarning jaholatidan paydo bo‘ldi. Ular odamlarning lafzlaridagi istilohlarida adashishlari uchun adashib ketishdi. Aql haqida shu miqdor yetarlidir. Vallohu a’lam.

Allohga hamd bo‘lsinki, Uning inoyati ila «Ilm kitobi» nihoyasiga yetdi. Sayyidimiz Muhammadga va yer-osmon ahlidan tanlangan bandalarga Allohning salovoti bo‘lsin. Bundan keyin «Aqoid qoidalari» kitobi keladi, inshaalloh.

Avvalda ham, oxirda ham yolg‘iz Allohga hamd bo‘lsin!

Qayd etilgan



AbdulAziz  21 Iyul 2008, 08:14:51

Ihyou ulumid-din. Ilm kitobi



Muallif: Imom al-G'azoliy

Hajmi: 543 Kb
Fayl tipi: pdf, zip

Saqlab olish

Online o'qish

Qayd etilgan