Termiz shahri haqida ensiklopediyalarda  ( 27386 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 B


muxbir  07 Avgust 2006, 08:59:54

Термез - древний город Средней Азии, обширные развалины коего расположены в южной Бухаре, на прав. бер. Аму-дарьи, верстах в 10 ниже устья р. Сурхана, среди песчаной пустыни и состоят из остатков крепости, минаретов, мечетей, стен и груд кирпича, занимающих несколько десятков десятин. Крепость была обнесена земляным, в верхней части кирпичным валом и глубоким рвом; в стороне, прилегающей к реке, сохранились кирпичные ворота. На месте цитадели остался холм, выс. до 15 саж., на котором ныне зажигается маячный огонь для ориентирования пароходов. По словам туземцев, недалеко от крепости был некогда мост через Аму-дарью. Около крепости мечеть, в пристройке коей имеется саркофаг из белого мелкозернистого мраморовидного известняка; на боках саркофага арабские надписи, гласящие, что он сооружен над могилой термезского шейха Аби-Aбдуллы-Mуxaмeдa в 255 г. гиджры (869 г. по Р. Хр.). Т. был значительно населен еще во времена Тамерлана в XIV в. Невдалеке от Т. Патта-хиссар, таможенный пункт и местопребывание военного отряда; между Патта-хиссаром, соединенным правильным пароходством с Чарджуем (ст. Амударья Закасп. жел. дор.), и Т. возникает русское поселение.

Энциклопедический словарь - Ф.А. Брокгауз, И.А. Ефрон

Qayd etilgan


muxbir  07 Avgust 2006, 09:00:28

uztermbek:

P.S. Ko'pgina ensiklopediyalarda ancha eski ma'lumotlar berilgan. Ishorat qilinganda ma'lumotlar qaysi yilga tegishli ekanligini ko'rsatish muhim albatta. Masalan, o'sha 86 tomli 'Brokgauz' chorizm davrida tuzilgan (u paytda bizni tuzemets deb yozishgan : ))
Men iqtibosda ajratgan jumlada Termiz tarixi XIV asrga taqalmoqda, holbuki shaharning 2500 yoshda ekanligi isbotlandi.
Lekin Vatanimiz sarhadlarining XIX asr oxiri-XX asr boshlaridagi manzarasini bilish borasida rus sayohatchilari, harbiylari va olimlarining ma'lumotlari, shular asosida tuzilgan ensiklopediyalar shaksiz bebaho manbalardir.

Qayd etilgan


muxbir  07 Avgust 2006, 09:01:31

uztermbek:

E Ollohim, yetkazgan kunlaringga shukur, ming qatla shukur.  Muqaddas qadamjolarimiz qay ahvolga tashlab qo'yilgan edi...




Kecha



Bugun



Kecha



Bugun



Kecha



Bugun


Ushbu suratlar Internetda ilk bor chop etilmoqda.

Qayd etilgan


muxbir  21 Yanvar 2010, 10:49:04

ТЕА МИЗ — Сурхондарё вилостидагн шаҳар. Вилост маркази. Амударёнинг снг соҳилида, Ўзбекистоннинг жан. қисмида, Афғонистон чегарасига сқин, сртача 310 м баландликда жойлашган. Халқаро дарё порти. Т.й. станяисси. Тошкентдан 708 км. Майд. 27,8 км2. Аҳолиси 119,6 минг киши (2004). Иклими континентал, иссиқ ва қуруқ, ёзи жазирама иссиқ (Ўзбекистондаги снг иссиқ шаҳар — снг юқори т-ра 49,5°, 1914 й. 21 июнда қайд стилган), қиши илиқ ва қисқа. Йиллик сртача т-ра 16—18°. Янв.нинг сртача траси 2,8—3,6, июлники 28—32°. Баъзида, қишда совуқ — 20° ва ундан ҳам паст бслади. Йиллик ёғин 133 мм.
Археологик топилмалар, араб ва юнон манбаларида келтирилган маълумотлар Т.нинг Шарқдаги қад. шаҳарлардан бири сканлигидан далолат беради. Шаҳарнинг қулай географик срни, стратегик аҳамистга молик жойда бслганлиги, шарқни ғарб, жан.ни шимол билан боғловчи савдо чорраҳасида барпо стилиши, унинг тез суръатлар билан ривожланишига замин сратган. Буюк ипак йслининт муҳим бир тармоғи ҳам Т. орқали стган.
Қад. Шарқ яивилизаяиссининг шаклланишида Т.нинг сзига хос срни бор. Ксхна Т.нинг қалъа қисмида олиб борилган археологик изланишлар натижалари ва ёзма манбаларнинг таҳлилига ксра шаҳарга мил. ав. 1минг йилликнинг срталарида асос солинган. Т. Суғдиёна, Хоразм, Марғиёна ва Ларфис давлатлари билан маданий ва савдо алоқаларини срнатган. Топилмаларга қараганда шаҳарнинг Ҳиндистон билан маданий ва савдо алоқалари ҳам жуда фаол ва узвий бслган.
Мил. ав. 4—3-а.ларда 10 га майдонни сгаллаган Т.нинг қад. қалъаси срнида аҳоли манзили бслган. Ҳофизи Абруйнинг ёзишича, шаҳар номи «Тарамастха» (бақтрийча «нариги соҳилдаги манзил») ссзидан олинган бслиб, асрлар давомида турлича аталиб келган (мас., Антиохис, Деметриас, Тармид, Тармиз, Тами, Тамо), 10-а.дан Т. деб атала бошлаган.
Т. мил. ав. 3—2-а.ларга келиб Бақтриснинг снг ривожланган, сиёсий, иқтисодий ва маданий марказларидан бирига айланди. Ашёвий далилларга ксра бу даврларда шаҳарда меъморлик ва ҳунармандчиликнинг бир қанча соҳалари (кулолчилик, дегрезлик ва металлсозлик, шишасозлик), Салавкийлар, ЮнонБақтрис шоҳлари товарпул муомаласи Мовароуннаҳрнинг бошқа шаҳарларига қараганда анча олдин ривожланганлигидан далолат беради.
Т. шаҳрининг гуллаб сшнаган даври Кушонлар ҳукмронлиги даврига тсғри келади. Бу даврда Т. ҳудудий жиҳатдан кенгайиб, Шим. Бақтриснинг йирик шаҳрига айланган. Шаҳарда шу даврга оид меъморлик ва ҳунармандчилик бинолари ва намуналари, турли нафис сопол ва шиша идишлар, фил сусги, қимматбаҳо металл ва тошлардан тайёрланган заргарлик буюмлари каби топилмаларнинг ксплаб қайд қилиниши бунинг далилидир. Мас., Далварзинтепадан топилган ва фил сускларидан ссалган шахмат доналари (фил ва ҳскиззебу шаклида) хрз. кунда ер юзида аниқланган снг қад. шахмат доналари (мил. 2-а.) хисобланади. Ўша даврда Т. Кушонлар давлатининг муҳим шаҳри ва буддизмнинт марказларидан бири бслган.
Шаҳарни Термизшохлар идора қилган. Ўша даврда Т. Термизшохлар ҳокимлигининг пойтахти бслиб турган. Араблар босиб олган даврда (686—704) Т. 70 гектарга сқин майдонни сгаллаган, тсртбурчак шаклидаги қалъадан иборат бслган. 10-а.да ёзилган «Ҳудуд улОлам» асарида Т. «Жайхун бсйидаги куркам ва обод шаҳар. Қалъаси дарё бсйида, улкан бозори машҳур, Хутталон ва Чағониён ахди шу ерда савдо қилади», деб таърифланган.
10—12-а. бошларидаТ. равнақтопган. Тохаристоннинг йирик шаҳри, ҳунармандчилик ва савдо марказига айланган. Бу даврда Т. ҳудуди 500 га дан opтик, майдонни сгаллаган. Шаҳарда бир қанча маҳобатли бинолар барпо стилган. Шулардан А­ски шаҳар қисмида Термизшохлар саройи сакланиб қолган.
Шаҳарда темирчилик, шишасозлик, кулолчилик ривожланган. Т.да тайёрланган ҳунармандчилик буюмларига талаб юқори бслган. Шаҳарда снлаб карвонсаройлар фаолист ксрсатган. Ўша даврда Т. йирик маданист ва илмфан маркази сифатида ҳам ном қозонган. Термизлик олимууламолар срта аср Шарқининг фан, маданист ва маърифатига сз ҳиссасини қсшган.
Т. вақтвақти билан Ғазнавийлар, Қорахонийлар, Қорахитойлар, Салжуқийлар, Хоразмшохлар давлатлари таркибида бслган. 1220 й.да Т. мсғуллар томонидан вайрон қилиб ташланган. Шарафудяин Али Яздийнинг «Зафарнома» асарида қайд қилинишича, Т. аҳолиси мсғулларга қаттик, қаршилик ксрсатган ва шу боис шаҳар «Мадинат уррижол» («Мардлар шаҳри») деб ҳам аталган. Мсғуллар истилосидан сснг, 14-а.да Т. Сурхондарё соҳилига сқин жойда снгидан қад. кстарди. Шаҳар сз срнини бир неча бор сзгартирсада, асрлар давомида сз номини Тармита, АнтиохисТармита, Тармиз, Тирмиз, Термиз ксринишларида саклаб келган.
Амир Темур Мовароуннаҳрни сгаллагач (1370), Т. Сурхондарё воҳаси билан бирга Темур давлати таркибига кирди. 1407 й.да Темурий Халил Султон фармони билан дарё соҳилидаги Т. қалъаси қайта тикланди. Ксп стмай сз тангаларини зарб стадиган катта шаҳарга айланди. 1504—05 й.ларда шаҳарни Шайбонийхон сгаллади. Кейинчалик турли сулолалар тасарруфида бслиб, 18-а.нинг 2срмида шаҳар сзаро урушлар натижасида бутунлай вайрон қилинган. Фақат, унинг атрофидаги Латтакесар ва Солиҳобод қишлоклари сакланиб қолган.
1894 й. Терм из харобаларидан 8 км нарида жойлашган Латтакесар қишлоғида русларнинг маҳаллий аҳоли томонидан «Тупроққсрғон» деб номланган қалъа истеҳкоми қурилган. Хоз. Т. шу Тупроққсрғон атрофида бунёд стилган. 1916 й. Бухоро—Қарши—Термиз т.й. қурилиш муносабати билан Т.нинг иқтисодий мавқеи ссди.
Ўзбекистонни қсшни Афғонистон, Локистон, Ҳиндистон ва б. давлатлар билан боғловчи йсл Т. орқали стиши шаҳарнинг сиёсий ва иқтисодий ҳаётида муҳим срин сгаллайди.
Т.да дастлабки археологик қазишма ишлари Б.Л.Денике (1926—27), М.Е. Массон раҳбарлигидаги Термиз археологик комплекс скспедияисси (1936—38) томонидан олиб борилган. А­ски Т.да археологик қазишма ишлари кейинчалик Ш.Лидаев, Т.Аннаев томонидан давом сттирилиб, шаҳар тарихи снада ойдинлаштирилди.
1933 й.да Т.да биргина пахта тозалаш зди ва сна бир неча устахоналар бслган. Кейинчалик ва айниқса, мустақиллик йилларида, саноат, қурилиш, енгил, озиқ-овқат ва б. корхоналар ишга тушди. Ободонлаштириш ва кскаламзорлаштириш ишлари схшиланди. Шаҳарда снги т.й. вокзали қурилди. Амфитеатр, археологис музейи, санъат коллежи, академик лияей, тадбиркорлар маркази, марказий стадион, «Дельфин» сузиш ҳавзаси, кураш саройи, теннис корти, «Алпомиш» мажмуаси, марказий бозор, «Термизнинг 2500 йиллиги» номли хиёбон бор; шошилинч тиббий марказ қурилиб ишга туширилди.
Т.да жами 2500 дан зиёд корхона бслиб, микрофирмалар, кичик ва срта корхоналар, чет сл инвестияисси иштирокидаги корхоналардир. Лахта тозалаш, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш., енгил ва озиқ-овқат саноати муҳим срин тутади.
Т.да унт, 8 та коллеж (санъат, иктисод, ижтимоийиқтисодий, пед., тиббиёт, банк иши, маиший хизмат ксрсатиш, озиқ-овқат саноати коллежлари) бор. Акад. ва физикамат, лияейлари фаолист ксрсатади. 2003/04 сқув йилида шаҳарда 16 умумий таълим, 2 таснч, 1 бошланғич мактаблари ишлади.
Ўқувчилар саройи, болалар ва ссмирлар спорт мактаби фаолист ксрсатади. Вилост слкашунослик музейи, Ҳаким атТермизий меъморий мажмуасидаги «Мерос» тармоқ музейи бор. ЎзА  Лрезиденти И.А.Каримовнинг лойиҳаси ва ташаббуси билан Т.нинг 2500 йиллигини акс сттирувчи Сурхондарё археологис музейи бунёд стилди; вилост мусиқали драма, қсғирчоқ театрлари ишлаб турибди. 4 шаҳар кутубхонаси ҳамда 2 тармоқ кутубхонаси мавжуд. Ҳайвонот боғи бор (қ. Термиз ҳайвонот боғи).
Т.да 18 газета чиқарилади, 3 телестудис сшиттиришлар олиб боради. Шаҳар марказий касалхонаси (165 срин), юқумли касалликлар касалхонаси (130 срин), болалар ва катталар, тиш даволаш поликлиникалари, шаҳар болалар санаторийбоғчаси ва б. тиббий муассасаларда 211 врач, 700 га сқин срта тиббий ходим хизмат килади. Ундан ташқари, вилостга карашли 3 та касалхона, вилост туғруқхонаси, шошилинч тиббий ёрдам маркази, болалар касалхонаси, онкологис, ксз касалликлари касалхоналари, сндокринологис, сил касалликлари, теританосил касалликлари, наркологис, асаб касалликлари диспансерлари, «Она ва бола» ва «А епродуктив саломатлик» марказлари, вилост қон қуйиш маркази фаолист ксрсатади. Таълим муассасаларида, маҳаллаларда болалар спортини ривожлантириш даражасини ошириш мақсадида тегишли тадбирлар амалга оширилмоқда. Т.да ислом дини арбобларидан Ҳаким атТермизий, Шахобуддин Собир Термизий, Муҳаммад ибн Ҳамид Термизий, Абу Бакр Варроқ Термизий каби олимлар сшаб стишган. Т.да 1999 й.да Алпомиш достонининг 1000 йиллиги, 2002 й.да халқаро миқёсда Т.нинг 2500 йиллик юбилейи стказидди.
Ад.: А твеладзе А­., Аминов М., Сурхондарё, Т., 1996; Лугаченкова Г.А., Музей под открстсм небом, Т., 1996; А сзиев А.А., Сурхондарё вилости Т., 1996; Мирзаев Ж., Термиз тарихи, Т., 2001.
Холли Қурбонов, Исмоил Ботиров.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan


muxbir  21 Yanvar 2010, 10:49:22

ТЕА МИЗ АА ХЕОЛОГИК КОМЛЛЕКС А­КСЛЕДИА¦ИЯСИ - Термиз ш. ва атрофининг тарихий даврларини белгилаш ҳамда археологик материаллар тсплаш мақсадида Ўрта Осиёда биринчи марта ташкил стилган илмий скспедияис (1936—38). И.т. ишларига М.Е. Массой раҳбарлик қилган. А­кспедияисга Ўзбекистон қад. ва санъат ёдгорликларини муҳофаза қилиш қсмитаси (Узкомстарис), Ленинград давлат срмитажи, Москва динга қарши кураш Марказий музейи, Самарканд ва Термиз тарих музейлари ходимларидан иборат бир неча гуруҳ (отрсд) тузилган. А.Л.Окладников раҳбарлигидаги гуруҳ Тешиктош ғоридеш мустье даврига оид боланинг скелети қолдикдарини топиб, дунё аҳамистига молик кашфиёт қилди. Термиз ш.нинг тарихий топографисси тузилди. Чингизтепа ва Қоратепа қад. будда ибодатхонаси очилди; Антик давр фризлари топилди; Айритом харобасида археологик тадқиқотлар олиб борилди; Термизшоҳлар саройинкт харобаларини срганиш ишлари кенг йслга қсйилди. Термиз ва унинг атроф рнларининг сугориш тарихи билан боғлиқ ҳолда срта аср меъморий ёдгорликлари ҳам срганилди. Мил. ав. 1-а. ва мил 1-а.га оид сопол буюмларнинг комплекс санъат намуналари топилди ва Кушон подшолиги тарихини срганишга жиддий қадам қсйилди. Ўзбекистонда биринчи марта тош идишга битилган кхарошти ҳинд ёзувининг намунаси топилди. Бу археологик топилмалар, асосан, Ўрта Осиёда қулдорлик жамистининг пайдо бслиш, ривожи ва тушкунликка юз тутиш даврларини белгилаб беришда катта рол сйнади. Умуман скспедияиснинг фаолисти Термиз ва унинг атроф рнларини срганиш билан чекланибгина қолмай, балки Ўрта Осиё тарихини археологик жиҳатдан тадқиқ стиш ҳамда даврлаштиришда илмий аҳамистга сга.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan


muxbir  21 Yanvar 2010, 10:49:44

ТЕА МИЗ ДАА А ЛОА ТИ - Амударёнинг юқори оқимида, Термиз ш.да жойлашган даре порти; хсжалик фаолисти билан шуғулланадиган ишлаб чиқариш. бирлашмаси. 1994 й.дан ташкил стилган. Таркибида «Термиз» даре порти, сув йслининг Термиз участкаси, кема таъмирлаш устахоналари бор. Майд. 20,5 га. 1953 й.да қурилган. Ташқи савдо юкларига мслжалланган сигими 10 минг т бслган ёпиқ ва 100 минг т юкка мслжалланган очиқ омборларга сга. Лортга кираверишда фумигаяис камераларига сга бслган «Термиз портскспорт» т.й. стсси, 6 км узунликдаги ички порт шохобча йсли, қуввати 7000 тҒсутка бслган нефть қуйиш причали бор.
Лорт ташки савдо скспортимпорттранзит ва гуманитар юкларни ортиштушириш, юкларни омборхоналарда саклаш, даре флоти ёрдамида юкларни Афгонистоннинг Шерхон ва Ҳайратон портларига етказиб бериш, белгиланган тарифларга ксра, йсловчиларни ташиш ва б. вазифаларни бажаради. Т.д.п. Жаҳон халқаро юк ташувчи ва халқаро скспедитор денгиз ва даре портлари рсйхатига киритилган. Т. д.п.нинг юк стказиш йиллик қуввати 600 минг т, юкларни туширишортиш қуввати 900 минг т. Турли мақсадлардаги 17 та теплоход ва юк баржаларига, 10 га сқин порт кранларига сга.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan


muxbir  21 Yanvar 2010, 10:50:06

ТЕА МИЗ УАИВЕА СИТЕТИ - илмий ва педагог кадрлар тайёрлайдиган олий сқув юрти. Ўзбекистон А еспубликаси Лрезиденти фармонига асосан 1992 й. 15 мартда Термиз педагогика инти (1955 й.да асос солинган) негизида Термиз ш.да ташкил стилган. Унтда 14 фт (физикамат., табииётгеогр., иқтисодиёт, молисменежмент, кимё, сзбек ва рус филол.си, тарих, хорижий тиллар, индустриалпед., жисмоний маданист, пед. ва мусиқа, муҳандистехника, ижтимоийгуманитар фанлар, мутахассислар малакасини ошириш ва қайта тайёрлаш), 48 кафедра, 30 дан ортиқ илмий ва сқув лаб., 4 компьютер синфи, 2 академик лияей, бизнес мактаби,50 сринли санаторийпрофилакторий, спорт мажмуаси, миллий ансамбль ва ёш томошабинлар театри, «Табассум» қувноклар ва зукколар клуби, интернет тармоғига уланган 3 кутубхона (300 мингдан ортиқ асар), 3 қироатхона бор (2004). Унтда 27 ихтисослик [касб таълими (соҳалар бсйича), мусиқий таълим, миллий истиклол ғосси, ҳуқуқ ва маънавист асослари, бошланғич таълим ва тарбисвий иш, мактабгача таълим, жисмоний тарбис ва жисмоний маданист, касб таълими (ижтимоийиқтисодий соҳа), касб таълими (кимёвий технологис ва биотехнологис), касб таълими (қишлоқ хсжалиги. маҳсулотларини ишлаб чиқариш., дастлабки ишлов ва сақлаш технологисси, агроинженерис), филол., сзбек тили, инглиз тили, немис тили, рус тили, тарих, психологис, иктисодиёт, менежмент, молис, биол., физика, геогр., кимё, мат., амалий мат. ва информатика, транспорт воситаларини ишлатиш ва таъмирлаш, агрокимё ва агротупроқшунослик, скологис ва табиатдан фойдаланиш] бсйича мутахассислар тайёрланади. 6 мутахассислик бсйича аспирантура фаолист ксрсатади. 2002/03 сқув йили унтда 6700 талаба таълим олди, 536 сқитувчи, жумладан, 26 фан дри ва проф., 152 фан номзоди ва дояент ишлади. Унт А оссис, Франяис, ГФА , Японис, Голландис, Лольша, Украина, Австрис, Болгарис, Белоруссис, Қозоғистон, Озарбайжон олимлари билан илмий ҳамкорлик қилади. Унт фаолисти Ж. Омонтурдиев, Ш. Саматов, X. А аҳмонқулов, Б. Қодиров, А. Абдуллаев, Қ. Жсраев, У. Умаров, Ж. А­санов, X. Худойбердиев, С. Турсунов ва б. проф.сқитувчилар номи билан боғлиқ. Унтда «Термиз университети» газ. нашр стилади. 2004 й. гача унт 27 мингдан ортик, мутахассис тайёрлади.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan


muxbir  21 Yanvar 2010, 10:50:24

ТЕА МИЗ ҲАЙВОАОТ БОҒИ — илмий-маърифий муассаса. ЎзА даги 2ҳайвонот боғи (биринчиси Тошкентда). 1938 й. 1 сент.да Термиз ш.да 35 га майдонда ташкил стилган (1934—37 й.ларда Сурхондарё слка музейи қошидаги зоологис бслими). 1942 й.да ҳайвонот боғи ёпилди ва унинг ҳайвонлари Тошкент ҳайвонот боғита ксчирилди. 1947 й. 1 майдан қайта иш бошлади. Майд. 22 га, шунингдек, Термиз тумандаги «Янгиариқ» ширкатфермер хсжалиги ҳудудида ёрдамчи хсжалиги учун 32 га ер ажратилган (2004). Т.ҳ.б.да жониворларнинг 140 тури (умумий сони 434 та, 2003) мавжуд бслиб, ундан 18 тури Халқаро Кизил китобга киритилган. Ҳайвонот боғида балиқларнинг 15 тури; ҳам сувда, ҳам қуруқликда сшовчи ҳайвонларнинг 2 тури; сут смизувчиларнинг 94 тури мавжуд. Булар орасида шер, йслбарс, қоплон, енот, пони, хонгул, қулон, ҳар хил маймунлар, қснғир айиқ, оқ тирноқ айиқ, турли хил ноёб қушлар бор. Т.ҳ.б. тажрибаботаника участкасида 120 турдан ортиқ хар хил мевали ва манзарали дарахтлар ва буталар сстирилади.
Ҳар йили «қушлар байрами», сайллар стказилади. 2001 й. Т.ҳ.б. халқаро андозалар талабига жавоб берадиган тартибда қайта қурилди. Т.ҳ.б. ҳақида «А­нг жанубий» ҳужжатли фильм сратилган (1979). Ҳайвонот боғи МДҲдаги барча ҳайвонот боғлари билан алоқаларга сга.
Ад.: Термиз ҳайвонот боғи, Т., 1959.
Шомат Саматов.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan


muxbir  21 Yanvar 2010, 10:50:47

ТЕА МИЗИЙ МАҚБАА АСИ, Абу Исо Термизий мақбараси — Сурхондарё вилости Шеробод туманидаги меъморий ёдгорлик (11—12-а.лар). Абу Исо Муҳаммад Термизий қабри устига қурилган. Ҳоз. кунда ёдгорлик бир-биридан равоқлар орқали стувчи 4 хона (бслма)дан иборат схлит бино ксринишида, хоналар тарҳи 4,3x4,5 м. Шим.шарқий тарзи айвон қурилиши муносабати билан кейинчалик тссилган. 3 хонали бслма мурабба тарҳли, улардан жан.дагиси гсрхона. Унда мармар сағана бор. Сағана 3 поғонали, муқарнас нақш ва ёзувлар билан пардозланган. Гсрхонадан тор узун йслка орқали хонақоҳга стилади. Хонақоҳ поли гсрхонага нисбатан пастроқ бслиб, улар оралиғи кенг равоқ билан ажратилган. Хонақоҳ гумбаз томли, меҳробли. Анидаги 2 хонадан шим.шарқий тарзига чиқилади. Хонақоҳ олдидаги 3 айвон гумбазли, қалқонсимон бағалли, деворларига 4 равоқ ишланган, пишиқ ғиштдан ҳошислар терилган. Т.м. ганчкори безаклар билан пардозланиб, ташқи деворларига 6 ғиштин равокли намоёнлар ишланган. Тобадонларига оқ ганчдан панжаралар срнатилган. А авокдари ғишт қалинлигида ҳошисланган. Т.м. бош тарзини кичик ксшксимон гумбазли қурилма сгаллаган. Адгорлик ҳақида илк бор Д. А. Логофет йсл очеркларида тилга олган. 1945 й. В. Л. Воронина меъморий слчамларини бажарган. Амир Темур таваллудининг 660 йиллиги муносабати билан Т.м.да таъмирлаш ишлари олиб борилди. Сағанаси ва ганчкори панжаралари қайта срнатилди.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan


muxbir  21 Yanvar 2010, 10:51:09

ТЕА МИЗИЙ МЕАªМОА ИЙ МАЖМУИ, Ҳаким Термизий мақбараси — Термиздаги меъморий ёдгорлик (9—15-а.лар). Мажмуа Абу Абдуллоҳ Муҳаммад Ҳаким Термизий номи билан боғланган. Т.м.м. асрлар давомида бир неча бор қайта қурилган. Масжид, мақбара, хонақоҳ, қорихона каби бинолардан иборат бслган. Дастлаб хом ғиштдан хонақоҳ (9-а.) бунёд стилиб, Ҳаким Термизий шу ерда сшаб мударрислик қилган. Бинодан кенг ҳовлининг бир қисми, қалин девор тссиқ ва шим.шарқий бурчагида унча катта бслмаган ертсласимон ҳужра сақланган. Вақтлар стиши билан қабр устига, хонақоҳнинг жан. ғарбий бурчагида хом ғиштдан жан.га қаратиб мақбара бунёд стилган (9-а.). Термизий мақбараси халқ орасида улуғланиб авлиё қабри, муқаддас зиёратгоҳ сифатида съзозланган. Кейинчалик мақбаранинг шарқий деворига туташтириб кичик қорихона ва сғли алҲаким Абдуллоҳ мақбараси (10-а.), шим.да унча катта бслмаган ҳовлига қараган 3 гумбазли, равокли йслак ксринишидаги намозгоҳ масжиди (11 —12-а.лар) ҳамда бир қатор қсшимча хоналар қсшилган.
Темурийлар ҳукмронлиги даврида (15-а.) хонақоҳ баланд асос (бал. 1,5 м) устига пишиқ ғиштдан қайта қурилди. Унга туташ бслган хоналар таъмирланди. Хонақоҳнинг шим. ва жан. томонларига пештоқ ишланди. Оддий ва аниқ қурилмали хона деворлари равоқ устунлари «ромб» ксринишидаги пойустунга таснган. Ҳаким Термизий мақбараси 9-а.да бунёд стилган хонақоҳ ҳужраларидан бири бслган. Хонақоҳ ҳовлисининг ғарбидаги 3 гумбазли масжид мақбарага туташ, 3 равоғи ҳовлига кдраган. Масжиднинг ғарбий девор марказида кенг ҳошисли меҳроб бор. Ундаги бсртма ёзув, сопол шакллар, оралиқ заминидаги сйма ганч безаклар сзига хос. Масжид устунлари ғиштдан безакли қилиб терилган. Масжиддан равоқ орқали мақбарага стилади. Мақбара ичи ганч сймакорлигида гилам нусха безакда серҳашам пардозланган. Гумбаз ости шарафасида куфий хатида Қуръоннинг 36сураси сйиб ёзилган. Хонақоҳ ичи ҳам юлдузсимон гириҳ нақшлар билан пардозланган. А авокларидаги тобадонларига панжаралар срнатилган. Мақбара ичидаги оқ мармар сағана темурийлар давридаги тош сймакорлиги санъатининг юксак намунасидир. Сағана 3 поғонали, асоси ислимий нақш ва ёзувли ҳошислар билан, срта қисмидаги 3 меҳробий токчанинг марказий (срта) қисми муқарнас косачалар билан, 2 ёни шамчироқ тасвири билан безатилган. Сағанадаги ёзувларда Термизий ҳаёти ва фаолисти тавсифланган. Кичик мақбарада ҳам таъмирлаш ишлари олиб борилган. Абдуллахон ҳукмронлиги даври (16-а.)да ҳазира (ҳовли) ҳудудида 9 гумбазли масжид (сски масжидни сз ичига олган) қурилган. Олдида енгил равоқустунли айвон жойлашган. 19-а.да 9 гумбазли масжид срнида 4 гумбазли масжид бунёд стилган. Жан.дан кираверишда сна бир мақбара (гсрхона ва зиёратхонадан иборат) қурилиб, равокли бслмалар орқали Термизий мақбараси ва хонақоҳ билан сзаро боғланган. Т.м.м. 1955—57 й.ларда илмий срганилиб 14— 15-а.лардаги ксриниши қайта тикланди. 1980— 81 й. ва 2001—2002 й.ларда мақбара ва хонақоҳ қайта пардозланди. Мажмуанинг умумий тарҳи 28,0x29,0 м, мақбара 5,10x4,70 м.

«Ўзбекистон Миллий А­няиклопедисси»дан

Qayd etilgan