Karim Mahmudov. Qiziqarli pazandalik  ( 91764 marta o'qilgan) Chop etish

1 ... 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 ... 22 B


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:46:43

— Қаерга кетдинг сшанда? — ссради бува тскилган уруғларни биттадан тераркан.
— Қаерга бсларди, буважон, сз ватанимга-да. Бу ерда ҳурматим жойида, уруғ-авлодларим ҳам ксп: шакарпалак, қирқма, кскча, ҳандалак, қсзи калла, тоғора қовун, амири, тошбости, жсро қанд, бешак, босволди, оқ уруғ, сски чопон, қора қовун, умир боқий — хуллас 200 дан ҳам кспроқмизда, сй.
— Қовунжон! Минг йил муқаддам табобат илмининг бобокалони Абу Али ибн Сино сени дори деб мақтаганини биласанми?
— Бундан хабарим йсқ скан, буважон.
— Юр кетдик, буни сенга китобдан ксрсатаман,— дес қовунни авайлаб қслтиқлаб олди ва тсғри колхоз кутубхонасига борди. Жовондан ибн Синонинг болишдек келадиган «Тиб қонунлари» китобининг II томини олди, хатчсп қистирилган бетини очиб сқиб берди:
«Қовуннинг сти етилтирувчи ва тозаловчидир. Терини ҳам тозалайди, айниқса уруғи ва ичидаги сти юздаги сепкил доғ ва бошнинг кепаклашишида суркалса фойда қилади. Лсчоғини манглайга ёпиштирилса, ксзга тушадиган назлаларга жуда схши тссқинлик қилади. Қовуннинг озуқалиги схши ҳазмланганда ҳосил бсладиган ҳилти аъзоларга мувофиқдир. Буни бошқа таомдан кейин ейиш керак». Агар сени скканлар селитра солишмаса борми, сша ибн Сино айтгандай даволигингча қолаверасан. Ксп сша, навларииг йсқолмасин!
Қовуннинг юзига табассум югурди.
 — Сизнинг ҳам, буважон, умрингиз боқий бслсин! Шу тобда радиодан Ғафур Ғуломнинг ушбу шеъри снграб кетди:

Тилими тилимни минг тилим қилган,
Қирқмалар боғлади юкни қовғага,
Асалжон Шакаров паспорти билан,
Бебилет жснайди, дсстга совғага.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:47:00

Масаллиқлар... имтиҳон топширади

Ҳурматли деҳқонлар етиштирган хилма-хил масаллиқлар — ошпаз ва уй бекаси учун тайёрланадиган масаллиқ. Бироқ текширувчи олим учун сса булар илмий материалдир. Чунончи: гсшт, сут, тухум, сабзи, пиёз, дон-дун, узум, олча, шафтоли ва бошқа барча егулик нарсалар... Бу масаллиқлар дастурхонга қсйилса, ҳамма ҳузур қилиб ейди, аммо олим уларга савол ташлайди: «А­й, нозу неъмат, насли насабинг нима?», «Қайси моддалардан таркиб топгансан?», «Бағрингда одамларга инъом қилинадиган қандай озуқа ва қанча қувват-бор?» «Инсонга нечук фойда келтирасан?» ва ҳоказо.
Масаллиқлар шу қсйилган саволларга жавоб бериш учун сзига хос имтиҳондан стадилар — печда қиздирилади, ҳовончада туйилади, тарозиларда тортилади, микроскоплар орқали бағри-бағрига мсраланади. Ана шундан сснг ноз-неъматларнинг тузилиши, аҳамисти, инсонни тсйдириши ва сиҳат-саломат олиб юришидаги хислатлари рсёбга чиқади.
Ярим аср мобайнида олимлар дастурхонимиздаги анчагина «зим-зиё ғаниматлар» билан танишиб олишга муваффақ бслдилар. Буни қарангки, ана шу ғаниматлар туфайли биз оғир дардлардан халос бслиб юрарканмиз, болаларимизнинг тез ссишларига восита бсларкан, меҳнат қобилистимиз йсқолмас скан, бош мисмиздан тортиб асаб толаларигача соғлом бслишимиз ҳам ана шу узоқ асрлардан бери «киши билмас» деб келинган озиқ-овқатлар таркибидаги алланечук нарсаларга боғлиқ бсларкан.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:47:06

Тарихга мурожаат қилайлик. Сайёҳлар, айниқса шимолий мамлакатларга борган йсловчилар еган овқатларида аллақандай бир модданинг етишмаслигидан ҳалок бсладилар. Чунончи: Шимолдаги Янги Ер оролига борган капитан Бареня ана шундай ҳалок бслганди. Капитан Седовни айтмайсизми, Арктика музларида совуқдан смас, балки ейдиган таомларидаги махфий моддаларнинг етишмаслигидан ҳалок бслган. Бутун бошлиқ нароходдаги одамларнинг барчаси қирилиб кетганлигига ҳам мисоллар ксп.
Узоқ сафарга чнққан матрослар ҳеч оч қолмай, тузланган гсшт, консервалар, ёғ, дон-дун, нон еб турган бслсалар ҳам яинга касалига мубтало бсладилар. Кимки кск пиёз, саримсоқ, лимоп топиб еган бслса, тузалиб кетган-у, насиб қилмаганлари ҳалок бславерган. А¦ингани апа шу масаллиқлар тузатишини олимлар сезган бслсалар ҳам, лекин уларнинг таркибидаги қайси модда дори-дармонлик вазифасини стаспти, ҳеч ким билмасдп. Фақат 1912 йилда польшалик биокимёгар олим Казимир Функ ана шу номаълум модда нима сканлигини кашф қилишга муваффақ бслади. Бунинг, учун у кск пиёз, лимон, саримсоқ, қорағот каби масаллиқлардан имтиҳон олади. Синов «беш» баҳо билан скунланади. Ўша масаллиқларнинг насл-насаби турлича бслишига қарамай, таркибида бир хил модда бор скан. Инсон аъзоларига дармон берадиган, касалларга дорилик вазифасини стайдиган бу моддани олим лотинча ҳаёт амини витамин деб атади ва С ҳарфи билан белгилади.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:47:14

Қадимги сзбек олимлари ва халқ табиблари бундай моддани очмаган бслсалар ҳам дармон бслувчи неъмат масаллиқларда бслади, деб тахмин қилганлар. Кишини тсқ тутишдан ташқари масаллиқлар таркибида силлани қуритмайдиган, бардам тутадиган нарса ана шу дармон бслувчи модда дер сди улар. Буни витамин тсғрисидаги дастлабки фикр десак ҳам бславеради. Узоқ вақтгача олимлар Хитой, Японис, Индонезис, Вьетнам ва бошқа гуруч ксп истеъмол стиладиган мамлакатларда «бери-бери», деб аталувчи касалнинг келиб чиқиш сабабини билмай келардилар, «Бери-бери» касалига чалинган кишиларни безгак сингари қалтироқ босади, танаси абгор бслиб кетади, оёқлари чалмашиб юра олмай қоладилар. Кспчиликнинг ёстиғини қуритган бу қасалликнинг сабаби оқланган гуруч сканлиги аниқланганда, ҳамма ҳайратда қолади. Ҳа гуруч нечоғли пардозлаб оқланса, шунча ёмон бслар скан. Гуруч кепаги билан бирга снг зарур ва ажойиб-ғанимат «В» витамин елпиб юборилар скан-у, организм ушбу витаминни муттасил олмай турса — «бери-бери»га чалинар скан. Буни ҳам Қазимир Функ аниқлаган.
Ўтган асрнинг 80-йилларида сшаб ижод қилган олим Аиколай Дунин фаолисти ҳақида гапирмай иложимиз йсқ. У сичқонлар устида тажриба олиб борганда ажаб бир фактга аҳамист беради. Сут ичириб боқилган сичқонлар схши ссиб соғлом юришган. Аммо, сут таркибига схшаш: оқсил, мой, шакар, турли минерал тузлар аралашмасидан иборат емиш едирилган сичқонлар сса бирин-кетин сла бошлаган. Олим бундан шундай хулоса чиқаради: демак, сутда оқсил, мой, шакар, сув ва тузлардан ташқари сна қандайдир модда бслиши керак, ана шу модданинг озгинаси ҳам ҳаёт учун катта нафи тегади. Бу ҳам витамин мавжудлигига ишора сди.
Ҳозирги даврда ҳар турли масаллиқлар таркибида 30 дан ортиқ витамин борлиги аниқланган, шулардан снг аҳамистлилари лотин ҳарфлари билан белгиланган: А, В, В1, В2 В6, В12 А А , С, Д, Е, А, К кабилардир.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:47:27

Синчков олимлар сзларинннг олижаноб ишларини шу кунларда ҳам давом сттирмоқдалар, улар сабзавот ва мева сирларини изчиллик билан срганмоқдалар. Биз буни «имтиҳон» деб атадик. Мана, ана шундай сзига хос имтиҳондан бир намуна: катта лабораторис. Сабзавот ва мевалар жамул-жам. Олимлар сз креслоларида савлат тсхиб стиришибди. Ассистент сьлон қилади: алфавит бсйича бугун номи «С» ҳарфи билан бошланадиган масаллиқлар синовдан стказилали.
Мақсад: «С» витамин мавжудлигини текшириш. Марҳамат, учтадан кираверинглар!»
Лрофессор ссрайди:
— Исм ва фамилиснгис?
— Сабзивой Мирзоий.
— Смородина Краснас.
— Саримсоқбой Лиёзов.
А аислик қилувчи ссрайди: «Ким тайёр?»
Оқ халатли олимлар олдига ранги заъфарон бслиб кетган бслса ҳам сзини дадил тутиб минбарга Сабзивой чиқди. Келишган қоматини ростлаб гапира кетди: «Сосбонгулдошлар оиласидан бсламан. Ибтидоий ота-боболаримнинг ватани Волга бсйларидан то Ўрта денгиз ҳавзаларигача майдон бслган дейишади. Мени инсонист 4000 йилдан буён маза қилиб еб келспти. Валерис, Карател, Мирзоий, Мушак, Аант, Геранда каби анчагина опа-сингил ва оға-иниларим бор. Биз икки йиллик сабзавот қаторига кирамиз. 1930 йилда франяислик олим В. Вильморен бизни ёввойи сабзидан тарқалганимизни исбот қилиб берган. Албатта, биз дарҳол егулик ҳолатига келган емасмиз, А аҳмат, деҳқонларгаки, улар бизни минг-минг йиллар тарбислаб маданийлик даражасига кстаришди. А­нди шаклимиз ҳам, лаззатимиз ҳам ҳар хил. Чунончи: синчалоқдек келадигаи Карател укамдан тортиб бсйи бир метр, сни косадай келадиган Япон сабзи деган акам ҳам бор. А ангимиз сариққина смас, қизил, оқ, сшил, ҳатто зангори ҳам бслиши мумкин.
Лрофессор: «Таркибингиз тсғрисида маълумот беринг!»

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:47:48

Сабзи доска ёпига бориб бсрни қслига олди-да, жадвал туза бошлади: қурук модда — 11 прояент, шакар — 6,5 прояент, ҳужайра моддаси -1 прояент, азотли моддалар, жумладан оқсил — 1,5 прояент, А витамин (бу модда менда жуда ксп) —7 прояент. В1—0,007 прояент, В2— 0,006 прояент, С—5 прояент, А А —0,2 прояент. Яна бирмунча минерал тузлар ҳам мавжуд. Шунинг учун мен ҳам сзбек паловннинг жониман, шарбатимни сиқиб ичганларнинг қони кспасди, қириб еса жиғилдон қайнашини босаман. Шабксрликка ҳам шифо бсламан. Қсйинг-чи, менинг таркибимдаги моддалар она сути таркибига тенг. Шу сабабдан бслса керак, паловга бутунлигимча солиб дамлаб докага сраб сутдан қолган болаларга смдиришади. Сувимни сиқиб сммайдигап болаларга смдиришади. Бу ишимга франяислик олимлар «тасанно сенга» дедилар (мақтанчоқлик бслмасин-ку) ва менга «сабзанотлар қироли» деб ном қсйишди. Ўзбек тилидаги «Сабзавот» ссзи ҳам «сабзи» дан келиб чиққан дейишади. Шу билан гапим тамом.
Лрофессор: «А аҳмат, биз Сизга бир оғиздан «аъло» баҳо қсйдик!»
Ҳар битта мева, ҳар бир сабзавотни ана шундай имтиҳон топширтирсак, болишдек бир китоб бслар сди. Сизларни зериктирмайликда, бошқа масаллиқлардан қайсилари имтиҳондан муваффақистли стганлигини қисқа хабар қилиб қсс қолайлик.
Таркибидаги фойдали моддаларнинг ксплиги ҳамда витаминларга сероблиги жиҳатидан рсйхатдаги: 1. Анорхон Қуваева. 2. Анжирали Кадота. 3. Беҳиниса Чиллаки қизи. 4. Бодрингжон Яшангов. 5. Гилосхон Қсқонова, 6. Дсланаой Аордонова. 7. Анғоқбек Дсрмоний. 8. Жийданиса Чилонова. 9. Карамхон Ўзакова. 10. Rартошечка Лорх. 11. Лавлагихон Қандова. 12. Лимонашвили Грузинов. 13. Мандаринсн Армснов. 14. Ааъматакхон Атиргулова. 15. Олмаой Ааманганова. 16. Олхсрихон А­слингейм. 17. Ломидорпошша Юсупова. 18. А едискахон Майскас. 19. Саримсоқвой Лиёзов. 20. Смородина Краснас. 21. Смородина Чернас. 22. Тарвузвой Қсзибоев, 23. Турпхсжа Марғилоний. 24. Узумжон Ҳусаиний. 25. Шафталихон Олёрова. 26. Ўрикпошша Қандакова. 27. Қовунбой Кскчаев. 28. Қовоқбой Кадибоев каби азаматларнинг барчаси аъло баҳоларга имтиҳон топширдилар ва лабораториснинг «Имтиёзли дипломини» олишга мушарраф бслдилар.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:48:06

IV. ААТИҚА ТАОМЛАА , ЛЕКИА ДИД БОА АСИДА БАҲС А­ТИЛМАЙДИ

Севимли таом деб...


Бразилисда қирол ҳукмронлик қилган даврдан буён шундай бир латифа айтилиб келинар скан.
Саройга узоқдан чопар келиб, дарвозабонларга:
— Мени дарҳол жаноби олийларининг ҳузурига киритинглар, муҳим хабар бор, — дейди. Ичкарига кириб, зиналардан, заллардан югуриб кетаётганида уни соқчилар ушлаб қоладилар.
— Жаноби олийларининг ҳузурига ҳозир кириш мумкин смас, у киши ҳузур қилиб севимли таом танаввул стмоқдалар!
— Қириб айтинг, муҳим хабар бор, бу — олампаноҳнинг ҳаёт-мамотига тааллуқлидир!
Қиролнинг маҳрами ичкарига кириб қайтиб чиқади ва дейди:
— Илтимосингизни бажо келтиролмаганим учун ғост афсусланаман, капитан, жаноби олийлари итапоа таомини танаввул стаётганларида у кишига ҳеч ким ва ҳеч нарса халақит бермаслиги зарурлигини сна бор уқтирдилар.
— Афсус.
Овқатдан сснг капитан қирол қабулхонасига киради ва хабарни етказади:
— Жаноби олийлари! Шум хабар келтирганим учун бир қошиқ қонимдан кечасиз, деган умиддаман, сғлингиз Фердинандо салтанатга қарши исён кстарди.
Қирол васвасага тушади, у зодагонларни чақиртириб, шошилинч тадбир ксра бошласа ҳам фурсат қслдан кетган сди. Қирол дастурхонидан идиш-товоқларни йиғиштириб олгунга қадар стган вақт ичида Фердинандо тарафдорлари саройни ишғол қилган сдилар. Қиролни қамоққа олиб кетаётганларида у қичқирди:
— Ошпазга айтиб қсйинглар, сртага нонуштада менга итапоа юборсин!
Ушбу таомни деб салтанатдан айрилган қирол сғлидан итапоа тайёрловчи ошпазни хизматкор қилиб беришни ссрайди. Қиролнинг тақдирини ҳал қилган сша итапоа денгиз қисқичбақасидан тайёрланадиган пудунг бслиб, А ио-де-Жанейро аҳолиси ҳам бир вақтлар стган сша қиролни калака қилиб: «Биз итапоа есётганимизда, ҳеч ким халақит бермаслиги керак»,— деб қсйишади.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:48:53

* * *

Қадимги А им лашкарбошилардан бири Лукулла узоқ вақт давом стган урушларда чарчаб уйига қайтиб келади. А­нди у ҳеч бир урушда қатнашмасликка ва қолган умрини меҳмондорчилик маишатларида стказишга қарор қилади. Лукулла ҳар куни уйига меҳмон чақирар ва ҳар гал ҳар хил алачи, каламири, пиза алс неаполитана каби ноёб таомлар тайёрлатар ва мириқиб танаввул старди.
Бора-бора унинг ҳарбий қаҳрамонликлари унутилиб, Лукулла меҳмонинавозликда ва маишатпарастликда «шуҳрат қозона боради». Қунлардан бирида у сардина  балиғидан зайтун ёғига қовуриб тайёрланганалачи таомини ҳузур қилиб еб стирганида душман ҳужум қилганлиги тсғрисида хабар келади. Лукулла пинагини ҳам бузмайди ва меҳмонларга мурожаат қилиб: — Жаноблар, алачини емасдан уруш қилиб бсладими?—дейди. ? Қочиб қолиш ёки бирор бошқа тадбир ксрилса бслар сди, лекин Лукулла севимли таомини деб, барча меҳмонлар билан бирга аср олинади.
Ўшандан буён неча минг йиллар стиб кетди, бироқ Аеаполитан аҳолиси сртасида ушбу ҳазил-мутоиба ҳамон ҳукм суради. Меҳмондорчилик дастурхонига алачи таоми қсйилди дейилгунча барча: «Аввал алачини ҳузур қилиб еб олайлик, ундан кейин Лукулладеқ ҳалок бслсак ҳам армонимиз йсқ»,— дейишади.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:49:01

* * *

Севимли таом танаввули снг муҳим ишдан ҳам зарур сканлиги ҳақида тарихда сна бир мисол бор. Ўша қадимги А имда Дентет исмли лашкарбоши бслган. У ксп жангларда жонбозлик ксрсатиб машҳур бслган. Мамлакат идораси, раҳбарлик ишлари патрияийлар қслида, Дентет сса плибейлардан, бироқ унинг қаҳрамонлиги саркарда қилиб тайинланишига сабаб бслади. Ллибей қуллардан келиб чиққани учун саркарда бслса ҳам ғост содда ҳаёт кечиради. Бир куни шолғомни қсрга ксмиб еб стирган скан (бу унинг снг севимли таоми бслган). А им билан жанг қилаётган самнитлардан сулҳ тузиш учун Дентет ҳузурига слчилар келади. Шу сулҳ тузилмаса уруш давом стиб турибди, қанчадан-қанча бошлар кесилмоқда. Йсқ, Дентет пинак бузмайди, у гулхан олдида бемалол қсрни титкилаб стириб, бир неча шолғомни пишириб, арчиб тузга теккизиб еб бслгандан сснггина ҳайрон бслиб кутиб турган слчилар билан музокара бошлайди. Лекин Дентёт тсрт дона шолғомни деб 400 та бошнинг кесилишига сабабчи бслади.

Qayd etilgan


Ziyolee  06 Oktyabr 2011, 13:49:10

* * *

Севимли таомини деб бутун бошлиқ армиснинг мағлубистга учраганига тарихда сна битта мисол бор.
Воқеа XIV асрда содир бслади. Люксембург графлиги Герман графлиги билан уруш олиб борар сди. Ғалаба қозонишларига оз қолган, сна бир ҳужумга стилса, вассалом, Люксембург графлигининг қсмондони юк тсла араваларда, ҳар бир солдатнинг елкасидаги қаппайган ҳалталарда сқ-дори ксп деб ишонган ҳолда сз режасини тузган сди.
Аскарларнинг аксаристи Бруссель шаҳридан тспланган бслиб, бу ерликларнинг снг севган таоми товуқ гсшти ҳисобланарди.
Долзарб пайт, команда сшитилади:
— Запасдаги сқ-дорилар ишга солинсин! Ҳужумга стилсин!
Халталар, аравалардаги сшиклар очилганда сқ-дори қаёқда дейсиз... Бутунлигича қайнатиб, қизартириб қовурилган товуқ гсштлари билан тсла сди. Маълум бслишича ғалабага ишонган брусселлик уй бекалари ва пазандалар солдатларни фронтга жснатаётганларида ана шу лаззатли таомни сийлов қилган сканлар.
- Ҳужумгааа!! — деб иккинчи команда берилганда, солдатлардан бири:
— Ўқ бслмаса нимани отаман?— деб қичқиради. У товуқнинг бир оёғини ажратиб олиб ес бошлайди.
Яна бир солдат:
— Оғайнилар, сзи ҳам овқат вақти бслиб қолди, шекилли — дейди-да дарахтга сусниб олиб танаввулга киришади.
Зираворларнинг ҳиди анқиб турган, лаҳими юмшоққина, сирти қоврак қилиб қовурилган бу таом барчанинг оғзидан сув очади. Хаккам-дуккам, тсртта-бешталашиб стириб олишган солдатлар балойи нафсларини ором олдира бошлайдилар.
Кузатиб турган душман томон дарҳол ҳужумга стади. Зеро германлар озчиликни ташкил қилсалар-да, брусселликларни асирга олишга муваффақ бсладилар. Кимдир буларни «А­й товуқхсрларей!» — деб калака қилади. Шу-шу, мана 600 йил стиб кетибди-ю, севимли таомини деб таслим бслган бруселликлар «товуқхсрлар» деган камситув лақабидан ҳанузгача халос бслолмай юрадилар.

Qayd etilgan