Aliy Nazimo. Qizlar tarbiyasi  ( 36317 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 4 5 B


AbdulAziz  16 Yanvar 2012, 15:08:09

Aliy Nazimo. Qizlar tarbiyasi



Muallif: Aliy Nazimo
Hajmi: 153 Kb
Fayl tipi: pdf, zip
Saqlab olish
Online o'qish

Qayd etilgan


Ansora  17 Yanvar 2012, 13:02:15

Aliy NAZIMO

QIZLAR TARBIYASI


Qizlar odobu ahloqli bo‘lish, uy tutish, ro‘zg‘or ishlarini reja bilan olib borish, bekalikni, onalikni o‘rniga qo‘yib ado etish, umuman ayollik vazifasini bajarish uchun nimalarni bilishlari kerak?
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida yashab ijod etgan taniqli turk olimi va mashhur ma’rifatparvari Aliy Nazimoning "Qizlar tarbiyasi" nomli ushbu kitobidan ana shu savollarga javob topishingiz mumkin.

Tarjimon va nashrga tayyorlovchi Teshaboy Ziyoyev

Qayd etilgan


Ansora  17 Yanvar 2012, 13:02:55


"œQIZLAR  TARBIYASI" ASARI VA UNING MUALLIFI  HAQIDA

Taniqli turk olimi va mashhur ma’rifatparvari Aliy Nazimo XIX asr oxiri va XX asr boshlarida yashab ijod etgan bo‘lib, boshlang‘ich va o‘rta maktablar uchun oltmishdan ziyod darsliklar, qiroat kitoblari yozgan. Uning alifboga doir uch juz va qiroatga doir uch juzdan iborat "Idmon" (mashq) nomidagi asarlari; imlo va ahloqqa doir "O’quv", "Ilovali risolayi ahloq"; turk tiliga doir "Muxtasari sarfi usmoniy", "Muxtasar-i qavoid-i usmoniyya", "Lisoni usmoniy"; arab tiliga doir "Miftoh asmo-yi arabiyya qavoidi" (birinchi daftar), "Miftoh afol-i arabiyya qavoidi" (ikkinchi daftar), "Navobig‘u-l-kalim" (Zamaxshariyning "Jumal-i balig‘a" asarining tarjimasi); fors tili va forscha qiroatga doir "Tartib-i jadid-i ta’lim-i forsiy", "Sunbuliston", "Ilovali nasiqat-i hukamo"; frantsuz tiliga doir "Yangi alifboyi fransaviy", " Qavoid-i lison-i fran-saviy", "Sarf-i fransaviy", "Frantsuzcha-turkcha lug‘at kitobi" shular jumlasidandir.
Aliy Nazimoning ko‘pgina asarlari o‘rta Osiyoda ham juda katta shuxrat qozongan, maktab-madrasalarda darslik sifatida o‘qitilgan. Ayrim asarlari Toshkentda ham nashr qilingan.
Uning ilmi ahloq va tarbiyaviy xikoyalardan iborat "Ta’lim-i banot" asari besh kitobga mo‘ljallangan bo‘lib, faqat uning uch kitobi bosilib chiqqan. To‘rtinchi, beshinchi kitoblari bitmay qolgan bo‘lsa kerak.

Qayd etilgan


Ansora  17 Yanvar 2012, 13:03:16

"Ta’lim-i banot"ning birinchi va ikkinchi kitoblari boshlang‘ich maktab qizlari uchun o‘quv kitobi bo‘lib, ular ibratli hikoyalar, yengil fanniy ma’lumotlardan iborat.
Uchinchi kitobi esa, yurt (uy) ichida xotin-qizlarning vazifalari, ya’ni, odobu ahloq, muosharat usullari, poklik, bichish-tikish, ovqat tayyorlash, tabobatdan xabardor bo‘lish, bemorlarga qarash, mehmon kutish kabi bir qancha zaruriy kasblarni o‘rgatishga bag‘ishlangan.
Albatta, bu kasblarni yoshlikdan boshlab o‘rganish har bir qizning burchi, ularni puxta o‘zlashtirib olish eng katta boylik, yurt salomatligidir. Qizlar bu ulug‘ burchlarini o‘qib-o‘rganib, qanchalik baxtli, saodatli bo‘lsalar, ularni o‘qitib-o‘rgatgan ona ham, har bir murabbiy-ustod ham shunchalik olqishga sazovordir.
Aliy Nazimoning "Ta’limi banot" asaridan uchinchi kitobini muallif bilan bir davrda yashab ijod qilgan taniqli tatar olimasi, mashhur muallima Faxru-l-Banot Sig‘batulloh qizi eski tatar tiliga tarjima qilgan. U tarjimada urf-odat, iqlimga qarab ba’zi o‘rinlarni qisqartirib, ba’zi o‘rinlarga qo‘shimchalar kiritib, nomini "Qizlar tarbiyasi" deb atagan. Faxru-l-Banot katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan "Oila saboqlari", "Irshod yoki ko‘zgu" asarlarining ham muallifidir.
Faxru-l-Banotning bu tarjima asari 1907 yil Orenburgda Muhammad Fotih Karimiy tomonidan chop etilgan. Ko‘p o‘tmay, ikkinchi bor qayta nashr etilgan.
Ajdodlarimiz ma’naviy madaniyati, urf-odatlari tarixi bo‘lgan va o‘sha davr nuqtai nazaridan yozilgan bu asarning ba’zi o‘rinlari bugungi kunimizga mos kelmasa-da, lekin ko‘p jihatlari bilan ham onalar uchun, ham qizlar uchun katta tarbiyaviy ahamiyatga molik.


Qayd etilgan


Ansora  17 Yanvar 2012, 13:03:55

YURT TUTA  BILMAK


Qilich tutgan sarkardadan igna ushlagan ayol afzaldir.
(Sharq hikmatlaridan)
Uy ishlari, uydagi jamoalarga qarash bir hunar bo‘lib, bu xotunlarning vazifasi bo‘lgani uchun yosh qizlarning birinchi galda uni o‘rganishga kirishuvlari juda lozimdir. Shul hunarni "idorayi baytiyya" deydilar.
Bu hunarni o‘rganuvdan maqsad, mumkin qadar oz xarajat ila ko‘p boyligu mol topmak bo‘lgani kabi, bu hunarni o‘rgangan xotun o‘ziga lozim bo‘lgan reja ila ish qilmak, ehtiyotkorlik, poklik, ko‘rkam tartib, ishchanlik, yurt foydasiga tirishmak kabi bir necha xosiyatlarni-da bilur.
Biz bu o‘rinda yuqorida yozilgan xosiyatlarning birinchisi bo‘lgan reja bilan ish tutmak va bo‘lgan kirimu chiqimlar to‘g‘risida so‘zlayajakmiz. Yurtingizda bir komil tuzuklik bo‘lishini istaysizmi? Unday bo‘lsa, tubandagi nasihatlarni tinglangiz. O’zingizga bir hisob daftari tutingiz. Agar aniq bo‘lsa, daromad-kirimingizning borini shul daftarga yozingiz. So‘ngra bir yilda qancha xarajat qilish kerak bo‘ladir, shuni yozingiz, lekin kela turgan kirimingizni yozganda, boy bo‘lmasangiz, kelgusi kunda juda boy bo‘lish umidi ila yanglishmaslikka harakat qilingiz.
Harajatingizni umid qilganingiz qadar emas, qo‘lingizdagi boyligingizga qarab tutingiz. Bir yil ichida qancha tutajagingizni bilsangiz, faqirlarga berajak sadaqalaringizni-da unutmay, borini tamom bo‘lingizki, oyda yoki kunda qancha aqcha sarflashingizni ko‘rursiz, kela turgan daromadingizni hisoblagandan so‘ng (agar bo‘lsa) fotir (fitr bo‘lsa kerak) haqi, yemak-ichmak, ust-bosh xarid qiluv uchun ishlatuvchi harajatingizni tayin qilingiz, ham uni hech kechiktirmaslikka tirishingiz. Agar kela turgan kirimingiz kerak yaroqlaringizga yetmaydigan bo‘lsa, ishlangiz, aqcha topingiz, bir kishi hech narsasi bo‘lmaganligi ila faqir bo‘lmas, bori ishlamaganligi ila faqir bo‘lur. Ish tirishgan kishini har vaqt tarbiya qilur, saqlar. Agar ortiq chiqimlaringiz ila kissangizdan chiqa turgan behuda aqchalardan ko‘z yumsangiz, buning tabiiy natijasi bo‘lgan qarz olishga majbur bo‘lursiz hamda erksiz qarzdor bo‘lib qolursiz, bu vaqtda sizga ko‘p ziyon bo‘lur. Yurt tutuvda bir kichkinagina qarz kiyimdagi yirtiq kabidir. Hozir ko‘rinar-ko‘rinmas bo‘lsa-da, yamalmasa, bora-bora zo‘rayar. Al-hosil, kuchingiz yetgan qadar qarzni to‘lab olingiz, yaxshi qilgan bo‘lursiz.

Qayd etilgan


Ansora  17 Yanvar 2012, 13:04:11

Endi tutilgan harajat daftaridan bahs qilaylik. Bir uyda yurt boshi bo‘lgan xotun tutilgan harajatlarni kunnikini kuniga yozib qo‘yadir, ming turli mehnatu mashaqqatlar ichida bo‘lsa-da, bir kun ichida tutilgan aqchani bir kichkina daftarga yozib qo‘ymay, uyquga yotmaslikka odatlanishi lozim bo‘lur. Yurt boshi bo‘lgan xotun g‘aflatda qolib, tutgan harajatini yozib qo‘yishni unutmasligi uchun mazkur daftarni bo‘lmasida, ko‘z oldida, yaxshisi kissasida olib yurishi kerak bo‘lur. Qaysi vaqtda yurt tutishga, ishni re ishlashga tirishmagan xotunlarning: "Kishi qilgan harajatini kunnikini kunda daftarga yozib qo‘yuvi nega kerak, qancha tutilganini ko‘rib qo‘rqish uchunmi, tutilgani uchun bitgan narsa hech qayta o‘rniga kelmaydir", degan so‘zlari eshitilsa-da, bu fikr to‘g‘ri fikr emasdir, yanglish va xatarli ekani ko‘rinib turadir. Kishi tutgan chiqimlarini yozib qo‘ysa, kissasidan chiqqan aqchasining sonini bilib turur, bir hafta orasida tutilgan aqchaning soni ul haftada tutishga tegishli miqdordan ortsa, aqchani reja bilan tutuv yo‘li o‘ylanur. So‘ngra eri kissasida hech aqcha qolmaganini ko‘rib ajablansa, yurt tutuvchi xotun unga sotib olingan narsalarni va bularga ketgan aqcha ila yemak-ichmakka tutilgan aqchalarning sonini yozgan daftarini ko‘rsatur. Qaysi bir xotunlar tutgan harajatlari uchun daftarlarida xillariga qarab fasllar ochadilar. Masalan: kiyimlar, non, go‘sht, un, guruch, yog‘ va boshqalar uchun maxsus varaqlar ajratadilar. Yil to‘lgandan so‘ng barini jamlab hisoblab chiqadilar, bir yoqda daromad, ikkinchi yoqda xarajat yozilgan bo‘lur. Mana shu vaqtda ayol (oila, oila a’zolari) onasi uchun baxtli yoki bo‘lmasa bir qayg‘u vaqti bo‘ladir. Agar harajati daromadidan ortiq bo‘lsa, uning holiga voy! Yurti juda tez haroblikka uchraydir. Agar buning aksicha chiqsa, daromadning harajatdan ortgani qo‘lida qolgan bo‘lsa, eri yoki bolalari uchun bir kerak narsa sotib olish lozim bo‘lgan taqdirda re tutib yig‘gan aqchasini tutsa, qanday yaxshidir. "Kirimidan ortiq tutmak bir aqlsizning ishi, butun kirimini tutib bitirmak ham bir aqlsizning ishi, kelaridan oz tutuv bir aqllining ishidir", degan odamlar juda to‘g‘ri aytganlar. Daromad ila harajatni hisoblab ko‘rgandan keyin er ila xotun bir qarorga kelib olurlar. Agar daromadu harajatda kamomad bo‘lsa, uyda tutilajak harajat uchun undan-bundan chiqara oluvlarini tekshirib ko‘radilar. Har ikkisi kerakmas narsalar sotib olmaslikka, juda kerak bo‘lmaganda hech aqcha tutmaslikka ahd qilurlar. Mazkur kamomadni kelgusi yil daromadining harajatdan ortgani bilan qoplashni umid etadilar.
Xonim qizlar, sizlarda naq shunday usulda ishlangiz, sizlarda qaysidir harajatlaringizni yoki bo‘lmasa kiyinurga, ziynatga, kerakli mayda narsalarni sotib olishga berilgan aqchani, kundagi harajatlarni bir kichkina daftarga yozib qo‘yib, yosh vaqtingizdayoq hisobni o‘rganingiz.


Qayd etilgan


Ansora  17 Yanvar 2012, 13:04:36

XOTUNLARGA  ILMU  TARBIYA O’RGATISH

Xotunlarning ilm o‘rganishlari, bilimli bo‘lishlari yaxshimi yoki bo‘lmasa yurt tutish to‘g‘risida lozim bo‘lgan, uni qilmay qolish hech mumkin bo‘lmagan bir necha xizmatlarni o‘rganishdan boshqa ma’lumotlari bo‘lmaganimi? Qanday ajib savol? Bu savol xotunlarni xo‘rlash uchun berilganini so‘zlab, unga qarshi ushbu ravishda javob berurmiz. Yosh bir qiz to‘g‘ri, mustahkam, keng, hatto yoshi musoid (qulay) bo‘lsa, to‘liq bir ravishda ta’limu tarbiya ko‘rsin, aqlning quvvatiniyu zehniki kengaytirish to‘g‘risida undan hech bir narsa qizg‘anilmasin. Odamlar yer kabi o‘z holiga tashlansa, o‘t-o‘landan boshqa hech bir narsa bo‘ldira olmaslar. Erlar kabi xotunlar ham anglamak, bilmak uchun aql, tuzuk qilmak uchun bir fikru niyat, qarshi turmak yoki bardosh bermak uchun iroda va ezgulik egalaridirlar.
Shunday bo‘lgach, hech narsa o‘rganmay ishlarning hammasini qilmaklari o‘zlari uchun oson bo‘lurmi? Xotunlar qila turgan ishlarning har biri butun odamlar umrining negizidir. Haqiqatda ham yurtlarni xarob etgan yoki yaxshi tutgan, yurt narsalarining har birini o‘rniga qo‘ygan, uy ichida bo‘lgan jamoalarga aloqador ishlarning har birini o‘rnida yuritgan xotunlar emasmi? Shunday ekan, ilm o‘rgangan, tarbiya ko‘rgan bir qizning o‘z ishlarini yaxshi va o‘rnida bajara oluviga ishonish kerakdir. Yurt jamoalarining yaxshi tarbiya qilinuvi, salomatligi va onalikning, zavjalikning ado qilinuvi, yurt ishlarining ko‘rkam suvratda yuritiluvi uchun qizlarga mustahkam va to‘g‘ri bir ravishda ilmu tarbiya o‘rganuv lozimdir. Endi xonim qizlarga aytamiz: tirishingiz, vaqtni o‘tkazmay, aqlu zehningizni o‘tkir qilingiz, qaysinisi ikki shart birladir. Birinchisi: o‘quv va bilimingiz butun ustingizda bo‘lgan ishlarning birinchi darajalisi qizlik, xotunlik, yosh onalik kabi ishlaringizga hech bir kamchilik keltirmasin. Ikkinchisi shuldirki, bilgan narsalaringiz uchun hech bir vaqt mag‘rur bo‘lmangiz va uni hamon o‘rganishga tirishingiz. Bu ikki shartni o‘rniga qo‘ya olsangiz, ilmu kamol egalari bo‘lursiz va buning uchun hech kim sizni ayb etmas.

Qayd etilgan


Ansora  17 Yanvar 2012, 13:05:14

KITOB  O’QISH

Kitob o‘qish eng huzurli, eng go‘zal yupanchlardan bo‘lgani kabi zehn orttirmak, ilmu ma’rifat hosil qilmak, xullas, ilmu tarbiya o‘rganmak uchun juda kerakli bo‘lgan ishlardan biridir. Bir yaxshi kitob o‘qish ila qayg‘ular tarqaladir, lekin avvalo shuni aytamanki, bizning uchun to‘g‘ri-yu, durust kitoblar ko‘rishdan foydaliroq hech narsa yo‘q. Agar yaxshi kitob qanday tanlanadi deb so‘rasangiz, sizga shunday javob beramiz: "Zehnlarimizni tuzatgan, kerakli ishlarimizni bizlarga bildirgan va sezdirgan, bizni ko‘rkam xulq egasi bo‘lishga undaydigan kitob yaxshi kitobdir. Buning aksi bo‘lib, bizda buzuq fikrlarni uyg‘otadigan, yovuzu yomon hulqlarni ko‘rkam hulqlar kabi ko‘rsatadigan, bizni yolg‘on o‘ylarga boshlab, to‘g‘ri o‘ylardan chalg‘itadigan kitob esa, yomon kitobdir. Uni tezda qo‘ldan tushirmak kerak. Biroq yosh qizlar onalaridan yashirin o‘qish niyatida bo‘lgan asarlarni-da o‘qishi kerak emasdir. Kichkina xonim qizlar, agar mendan qanday kitob o‘qish kerak, deb so‘rasangiz, sizga shu suvratda javob beraman: "Muallifning ilmi adab va ahloqda o‘rnak olishga yararlik bo‘lgan asarlarini o‘qingiz. Uni sanab tugatib bo‘lmas ko‘p foydalari bordir".


Qayd etilgan


Ansora  17 Yanvar 2012, 13:05:38

YURT  TUTA  BILMAK  FANI

Uyning ichi xotunlarga topshirilgandir. Unda ijro qilish lozim bo‘lgan narsalarni o‘rganmasalar, kerakli bo‘lgan ishlarning boshidayoq adashib qolurlar. Bu ishlar xotun uchun foydali va qadrini orttiradigan bir fan bo‘lib, u bir qancha vazifalarni o‘z ichiga oladi.
Ilmi sarf, tarix, jug‘rofiya fanlarigina sizning yolg‘iz mashg‘ulotingiz bo‘lmas. Sizni kelgusi kunda o‘ylab, bilib ishlashga o‘rgata turgan fan yurt tuta bilmak fanidir. Yurt tuzukligi uchun bo‘lgan har bir narsa xotun uchun ta’limu tarbiya ustiga bino qilinmog‘i lozimdir.
Xotun osh qanday ravishda hozirlanishini, dasturxon qanday tuzalishini, bir uyning kerak narsalarini hozirlash uchun qanday tadbirlar lozim bo‘lishini, yeya turgan narsalarning qanday haq ila olinajagini, yurti jamoasiga qancha osh yetajagini va buning kabi boshqa bir qancha narsalarni biluvi lozim bo‘ladir. Chetdan sotib olinganda qimmat bo‘la turgan narsalarni ozgina aqcha ila odam o‘zi qila oladigan bo‘lsa, uni o‘rganish ham foydadan xoli emasdir. Xotun hech bir kunda osh pishiruvdan, kiyim tikuvdan, kir yuvuvdan, uyning ichini supurib, changlarni artuvdan bo‘shay olmasligi ma’lum. Vaziyat uni qo‘l ostida bo‘lgan uyning rizqlarini, kerakli asboblarini hozirlashni o‘z ustiga oluvchi, butun yurt jamoasiga muallim, kasal qarovchi yoki boshqacha nom ila aytganda bemor xizmatchisi qilgandir. Olimlardan biri yozgan kitobida shunday degan: "Yosh qizlarning zehnini o‘zlariga tegishli bo‘lgan narsalar ila o‘stiringiz, ularga yurt ishlarini o‘rgatingiz. Ularni kichkina vaqtlaridayoq yurt tutishga, hisob-kitobga, mayda-chuyda narsalar sotib olishga, har bir narsaning ko‘proq foydali bo‘lishi uchun nima qilish kerakligini bildiruvga tirishingiz".

Qayd etilgan


Ansora  17 Yanvar 2012, 13:05:49

Ikkinchi bir olim ham bular haqida juda ko‘p narsalar yozgan. Aytganki: "Yosh qizlarga juda kichkina vaqtlarida uyga taalluqli bo‘lgan har bir ishni ko‘rsatish lozimdir, ish ko‘ra-ko‘ra o‘rganiladir". Kirlarni qanday suvratda yuvishni, yig‘ib-taxlashni o‘rgatish uchun qizlarni vaqti-vaqti ila kir yuva turgan uyga, dazmol qilinadigan joyga olib borib turish kerak. U yerda kirga sovun surtmak, kirni yuvmak, yaxshi chaymak, dazmollamak yo‘lini o‘rganur. Oshpaz xotun yoki yurt egasi bo‘lgan xotun osh pishirib turgan uyda xonim qizni hozir qilib, osh qanday pishirilishini ko‘rsatish kerak. Ularga bir uy uchun har vaqt kerak bo‘la turgan narsalarni, ularni qanday saqlash qoidalarini, ularning qanday ishlanuvlarini, tutila turgan idish-oyoq, qopchiqlarni va ularning qanday saqlanuvlarini bildirish kerak. Qizlarning qaznoq ishlariga qo‘llarini o‘rgatuvlari o‘zlari uchun juda foydali bo‘lgani kabi ularning bog‘cha mevalarining har turlisini: karamni sholg‘omdan, xren og‘ochini idris og‘ochidan ajrata olmaganlarida ko‘rinmakdadir. Har bir narsaning vaqtini, qish kuni meva saqlovni, rizqlarning, kerak yaroqlarning hozirlana turgan vaqtini o‘rgatish kerak. Xonim qizlar bir yurt jamoasi ichida ishlarni bilib, keragicha yuritish, har kimni bir aqlli tadbir ila idora qilish va har narsani o‘rnida tutishni bilsalar, ulardan qimmatli, qadrli, sevimli hech kim bo‘lmas. Ana shu ravishda bir qiz bola ota-onasini shod etib, ularning xayru duosini topar, bunday xonimning eri ham har vaqt unga muhabbatli bo‘lur. Bunday ona bolalarining cheksiz hurmatu ulug‘lashlariga sazovor bo‘lur. Bunday yurt boshi xotun xizmat egalari qoshida maqbulu e’tiborli bo‘lur.

Qayd etilgan