Islom Ensiklopediyasi  ( 471939 marta o'qilgan) Chop etish

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ... 103 B


Shahina  27 Sentyabr 2006, 21:20:17

AJAM (arab. - arab emas) - arablardan boshqa Sharq xalklarining umumiy nomi. Shuningdek, arablar yashaydigan Sharq mamlakatlari, xususan, Turon, Eron .ham "Mulki ajam" deb yuritilgan. Bu yerlardan yetishib chiqqan olimlar "ajamiy" deb atalgan. Keyinchalik A. nomi faqat eronliklarga nisbatan qo‘llanilgan, Eronni esa, A. yoxud Ajamiston deb ataganlar.

Qayd etilgan


Shahina  27 Sentyabr 2006, 21:21:00

AJDODLARGA SIG’INISH - ibtidoiy din shakli. A.s.ning turli shakllari mavjud bo‘lgan. A.s. dafn marosimlari (o‘lgan kishilarning joni va ruhi haqidagi tasavvurlar), shaxsiy homiy ruxlarga, oila-urug‘ oqsoqol homiylariga sig‘inish kabilar asosida tarkib topgan. A.s.da ajdodlarning ruhlari urug‘ning a’zosi bo‘lib qolishi, lekin ular odamlardan kuchli bo‘lgani sababli urug‘ning farovonligi shu ruxdarga bog‘liq, degan tasavvur katta ahamiyat kasb etgan. Bu tasavvurlar obro‘-e’tiborli urug‘ oqsoqoli timsolini qabila xudosi darajasiga ko‘tarish uchun g‘oyaviy asos bo‘lib xizmat qilgan. Jamiyatda kishilarning ijtimoiy belgilariga ko‘ra, tabaqalashuviga mos ravishda ajdodlar ruxlarining ham tabaqalashuvi sodir bo‘ladi, natijada qabila boshliqlari, urug‘ oqsoqollariga sig‘inish birinchi o‘rinni oladi. Buning asosida qad. dinlarda qahramonlarga sig‘inish, keyin esa, avliyoyaarga sig‘inish vujudga kelgan. O’rta Osiyo xalklari orasida ham bu odat mavjud. Arvohlarni eslash, ularga sig‘inib, madad so‘rash, jonliq so‘yish, is chiqarish kabi shakllarda namoyon bo‘ladi. Islomda A.s. qoralanadi. AJR (arab. - to‘lanadigan haq, mukofot) -islomdagi tushuncha. Kur’onga ko‘ra, odamlar bu dunyodaga yaxshi ishlari uchun oxiratda A.ini topadi, ya’ni nasib etgan mo‘min-musulmonlarga savobli ishlari evaziga turli maqom va martabalar, nozu ne’matlar beriladi.

Qayd etilgan


Shahina  28 Sentyabr 2006, 20:36:16

AZAYIMXONLIK, duoxonlik - duo o‘qish, dam solish yo‘li b-n tabiblik qilish. A. b-n shug‘ullangan shaxslar azayimxon, duoxon, baxshi va h.k. deb ataladi. Nomi chiqqan, tajribali, martabali duoxon azayimxon deb atalgan. Azayimxon issiq-sovuq qilish, jodugarlik b-n ham shug‘ullangan. Ibtidoiy jamiyatning urug‘chilik bosqichida ayrim kishilar odamlarni oddiy usul (dorivor giyoh, qon olish va b.) b-n davolashgan. Lekin ularning ba’zilari bemorni davolash jarayonida, go‘yo kasal "sababchisi" bo‘lgan "yomon ruhlar"ni har xil xatti-harakatlar (avrash, duo o‘qish, sehrlash, afsungarlik) b-n "haydab chiqara olishlariga" odamlarni ishontirishgan. Jahonning ko‘pgina xalqlarida keng tarqalgan.

Qayd etilgan


Shahina  28 Sentyabr 2006, 20:36:27

AZOB (arab. - qiynoq) - shariatda gunoh uchun belgilangan jazo. Gunoh uchun qozi tomonidan belgalanadigan jazo ham, narigi dunyoda beriladigan jazo ham A. deb atalgan (yana q. Azob al-qabr).

Qayd etilgan


Shahina  28 Sentyabr 2006, 20:36:43

AZOB al-QABR (sinonimi azob al-barzox; "qabr jazosi") - sinov, qabrdagi jazo, inson o‘lgan zahoti bo‘ladigan kichik sud. Shunga ko‘ra, qabr jannat yoki do‘zaxga kirishdan oldingi o‘tloq (yaylov)dir va unda dastlabki sud sodir etilib, bandaning qilgan amallariga yarasha dastlabki hukm belgilanadi. Ikki farishta - Munkar va Nakir bandaning islomga bo‘lgan munosabati haqida savol-javob qiladilar. Mo‘minlarni to qiyomat kuniga qadar qabrda tinch-osoyishta, orom olib yotishi uchun qoldiradilar. Gunohkorlarni og‘ir yuk (bosim) b-n qiynaydilar, dinsizlarni farishtalar bundan tashqari yana Alloh taoloning xohishiga qarab, ba’zan qiyomatgacha betinim suratda uradilar.

Qayd etilgan


Shahina  28 Sentyabr 2006, 20:37:08

AZON (arab. azana - bildirish, e’lon qilish; sinonimi nido chiqarish) - namozga chaqirish. A. namoz uchun buyurilgan sunnat hisoblanadi. Odatda har bir masjidda muazzin bo‘ladi. Uning aytgan A.i namoz vaqti kirganini bildiradi. A. baland ovoz b-n o‘ziga xos ohang ila aytiladi. A. 622-623 y.larda Muhammad (sav) tomonidan belgilangan. Birinchi muazzin Bilol bo‘lgan. Sunniylikda A. aytish qoidasi: ikki qo‘lning bosh barmoklarini quloqning yumshoq joyiga tekkizib, ko‘rsatkich barmoklarni quloq ichiga tiqib, shunday deyiladi: "Allohu akbar" ("Alloh -eng ulug‘dir") - 4 marta; "Ashhadu al-la iloha illalloh ("Guvohlik beramanki, Alloxdan o‘zga iloh yo‘q") - 2 marta; "Ashhadu anna Muhammadur-rasululloh" ("Guvohlik beramanki, Muhammad Allohning payg‘ambaridir") - 2 marta; "Hayya alas-solah" ("Namozga kelinglar") - 2 marta; "Hayya alal falah" ("Najotga kelinglar") - 2 marta; "Allohu akbar - Allohu akbar, La ilaha illalloh". A. hamma namoz uchun bir xilda aytiladi, lekin faqat bomdod namozi A.ida "Hayya ala falah" degandan so‘ng "As-salotu xoyrum min-an-navm" ("Namoz uyqudan afzaldir") deb 2 marta qo‘shib aytiladi. Islomda yangi tug‘ilgan chaqaloqning o‘ng qulog‘iga A. aytish odati ham bor. Bunda avval o‘ng qulog‘iga A., chap qulogaga takbir aytiladi. Bu odat go‘dakning bokira shuuriga Alloh taolo nomini muhrlash mazmunida talqin etilgan. Takbirda A. lafzlariga "hayya alal falah"dan so‘ng ikki marta "qad qomati saloh" (namoz o‘qishga tayyor) lafzini ziyoda qilinadi.

Qayd etilgan


Shahina  28 Sentyabr 2006, 20:38:24

AZRAQIYLAR - xorijiylardan ajralib chiqqan o‘ta murosasiz firqa tarafdorlari. Asoschisi - Nafi ibn al-Azraq (685 y. v.e.). 7-a. ning 2-yarmida arab xalifaligining sharqiy hududida xorijiylar harakati kuchayadi. A.ning umaviylar xalifaligiga hamda shialarga qarshi qaratilgan eng yirik isyoni Iroq va Eronda boshlandi va 15 y. davom etdi (684-699). Qullarni ozod etgani, ezilganlarni himoya qilgani uchun qishloq aholisi, ayniqsa forslar A.ni qo‘llab-kuvvatladi. Shu b-n birga A.ning islomdagi boshqa oqimlarga nisbatan mutaassiblarcha murosasiz va qattiqqo‘lligi, o‘z qarashlariga qo‘shilmagan barcha kishilar, shu jumladan ayol va bolalarni ham o‘ldirishni talab qilishi, zinoga belgilangan jazoni bekor etishi A. harakatining ijtimoiy negizini susaytirdi. A. tarafdorlari 8-a.dayoq butunlay yo‘qolib ketgan.

Qayd etilgan


Shahina  28 Sentyabr 2006, 20:38:51

AZROIL - islom dinida to‘rt bosh farishtadan biri (Jabroil, Mikoil va Isrofil b-n birga), jon oluvchi farishta. Rivoyatlarga ko‘ra, A. dastlab oddiy farishta bo‘lgan, Alloh Odamatoni yaratish uchun farishtalarni yerdan tuproq olib kelishga yuboradi. Yer qarshilik ko‘rsatadi va farishtalar undan bir siqim ham yulib ololmaydilar. Bu ishni faqat A. bajarganligi sababli u o‘limdan ustun turuvchi farishta deb hisoblangan. A. taqvodorlarning jonini oson, gunohkorlarning jonini esa qiynab oladi degan fikrlar mavjud.

Qayd etilgan


Shahina  28 Sentyabr 2006, 20:41:09

AYNULQUZZOT, asl ismi Abdulla ibn Muhammad ibn Ali Miyonjiy Hamadoniy (1099-1132) - shayx, mutasavvif. Hamadon sh.da tug‘ilgan. Uning ilohiy hikmat va tabiatshunoslik ilmlariga oid "Yazdon shenoht" ("Xudoni tanish"), tasavvufning o‘n asosini talqin qiluvchi "Tamhidot" ("Tekislash"), xudoning sifatlari va zotiga bag‘ishlangan "Zubdat-ul-haqoyiq" ("Haqiqatlar qaymog‘i") kitoblari bor. U aklni bilim hosil qilishning muhim vositasi deb bildi. Mutafakkir fikricha, aql faqat moddiy dunyodagi voqealarnigina tushunib yetishi mumkin, Haqning mohiyatini anglashda esa, ojizdir. A. insonning mohiyatini ishq tashkil etadi, ishq vositasidagina inson kamolotga erishadi, ishq dunyoni harakatlantirib turadi, deb hisoblaydi. Uning fikricha, oliy darajadagi ilohiy ishq quyi darajadagi insonning dunyoviy ne’matlarga bo‘lgan rag‘batini inkor etmaydi, balki uni to‘ldiradi. "Kimki xudoni sevsa, uning rasuli, o‘zining piru murshidi va o‘z hayotini ham sevishi lozim", - deb yozadi. A. bir necha yil qozi ul quzzot - bosh qozi bo‘lib ishlagan va adolat yo‘lini tutgan, diniy ixtiloflarga qarshi turgan. Uning ijtimoiy-axloqiy fikrlari O’rta Osiyo, Ozarbayjon, Eron mutafakkirlariga ta’sir o‘tkazgan. AYYuB (as) - Qur’onda nomi zikr qilingan payg‘ambarlardan biri. A. ismi Kur’onda to‘rt o‘rinda zikr etilgan: Niso surasi 163-oyat, An’om surasi 84-oyat, Anbiyo surasi 83-oyat. Sod surasi 41-oyat. A. Muso (as)dan ilgari yashab o‘tganligi rivoyat qilingan, ba’zi rivoyatlarda esa, Ibrohim payg‘ambardan yuz yil ilgari yashagan deyiladi. A. o‘ta taqvodor, kambag‘allarga mehribon, yetim va bevalarga saxovatli, mehmondo‘st inson hamda o‘zi nihoyatda badavlat va serfarzand bo‘lgani rivoyat qilingan. Shunday imkoniyatlar sohibi bo‘lgan A. biron marta ham Allohga osiy bo‘ladigan ish sodir etmay, ibodatni tark qilmagan, har doim shukrona aytib yurgan. A. katta boylik egasi bo‘la turib, Allohga biron bir gunoh ish qilmaganidan shaytoni lain iztirobda edi. Chunki boshqa boylar har qadamda Allohga osiylik qilishardi. Va shaytoni lain hasad qilib Allohga xitob qiladi va: "Bu A. sening bergan molu davlating, farzandlaring va salomat qilib qo‘yganing uchungina senga ibodat qilib yuribdi. Men kafillik berurmanki, agarda sen uning molu dunyosini va sog‘ligini ketkazib, imtihon qilsang, albatta u kufrga ketib, seni unutadi" - deydi. Shu boisdan Alloh A. molu-dunyosini, farzandlarini halokatga uchratib, o‘zini ham og‘ir xastalikka mubtalo qilib sinaydi. Lekin A. boshiga har qancha musibat yetganda ham Allohning zikrini tilidan qo‘ymay, ibodatini aslo tark qilmaydi. A. yetgan og‘ir xastalik oqibatida u joyidan qo‘zg‘ala olmaydigan holga yetganida ham uning vafodor ayoli unga qarab, uni parvarish qilib turadi. Nihoyat shuncha og‘ir sinovlarni boshidan o‘tkazgan A.ga Alloh yana sog‘liq in’om qiladi va unga farzandlaru ko‘pgina molu dunyo ato etadi. Shu o‘rinda ulamolar bir mulohazani qayd etadilar: A.ga yetgan xastalik borasida turli rivoyatlar kelgan, jumladan A.ning tanasini yara bosib, qurtlar yeb, odamlar A.ni dashtga chiqarib yuborgan emish. Tavhid ulamolari qayd etadilarki, payg‘ambarlar bunday jirkanch xastalikka mubtalo qilinmaydilar. Zero, bunday holatga tushishlik payg‘ambarlik maqomiga to‘gri kelmaydi. A. qissasida va uning boshiga tushgan musibatlaru xastalikda hamda A.ning Allohga duo qilishi oqibatida uning shifo topib yana molu dunyo sohibi bo‘lishida mo‘‘minlarga ibrat va namuna bor. Zero, payg‘ambarimiz ham: "Sinovning eng qattig‘i payg‘ambarlarga, so‘ngra solihlarga, so‘ngra shularga o‘xshashlarga bo‘lur..." mazmunida hadis aytganlar. Shundan ma’lum bo‘ladiki, bu dunyoda musibat yetish b-n bo‘ladigan sinov badbaxtlik belgasi emas. Zero, bu foniy dunyo qilingan ishga yarasha mukofot olish o‘rni emas, balkim imtihon va oxirat uchun zaxira to‘plash o‘rnidir.

Qayd etilgan


Shahina  28 Sentyabr 2006, 20:42:38

AKROMIYLAR - islomdagi diniy-siyosiy guruh (oqim). 1997-1999 y.larda Farg‘ona vodiysida paydo bo‘lgan. Guruh asoschisi -Akrom Yo‘ldoshev (1960 y.da Andijonda tug‘ilgan). Guruh a’zolari, asosan, hunarmandlardan iborat bo‘lgan. Ular rasmiy ishxonalardan bo‘shab, jamoa ma’qullagan mehnat faoliyati b-n shugullanganlar. Ular mavjud tuzumni tan olmaydilar, davlat, qonun, ota-onaga emas, faqat oqim sardorlariga bo‘ysunish lozim deb hisoblaydilar. A.asoschisi vahhobiylik ta’limotiga tayanib, 1992 y.da 12 darsdan iborat "Imonga yo‘l" deb nomlangan dastur ishlab chiqqan. Dasturda oxirgi maqsad - islom davlatini barpo etishdan iborat ekani ta’kidlangan. A. siyosiy xokimiyatga erishishning 5 bosqichini rejalashtirganlar: 1. "Sirli" yoki "maxfiy". 2. Moddiy. 3. Ma’naviy. 4. "Uzviy maydon". 5. "To‘ntarish". Dasturda diniy taassubga moyilligi bor shaxs tanlab olinishi, uning "¢moddiy hayoti yaxshilanishi, ekstremizm, terrorchilik ruhidagi adabiyotlar b-n tanishtirilishi, boshliqning topshiriqlarini so‘zsiz bajarishi va nihoyat mavjud konstitutsiyaviy tuzumni ag‘darib tashlab, o‘z xokimiyatlarini o‘rnatishi bayon etilgan. A. xozirgi kunda musulmonlarga namoz, ro‘za, zakot, haj farz emas, chunki biz kufr davlatida yashamokdamiz, deb hisoblaydilar. To islom davlati qurilmaguncha, mazkur ibodatlarni bajarish shart emas deb qaraydilar. O’zbekiston musulmonlari bu oqimni islomga yot oqim deb baholadi. Oqim xalqning keskin qarshiligiga uchradi va faoliyati barham topdi.

Qayd etilgan